Antibiyotikler

Enfeksiyon hastalıkları tarih boyunca vefat nedenleri ortasında en önde gelenlerden biri olmuştur. Veba, kolera, tifo, tifüs, tüberküloz, çiçek salgınları kitlesel ölümlere yol açmıştır. Örneğin 1665 yılındaki Londra veba salgınında “hayatta kalanlar ölenleri gömmeye yetmiyordu” diye yazılmıştır. Napolyon komutasındaki 615.000 kişilik büyük Fransız ordusunun Moskova bozgununa uğramasındaki en kıymetli nedenlerinden birinin, daha birinci büyük savaş başlamadan evvel 100.000 askerin tifüs ve dizanteriden kaybedilmesi olarak gösterilmiştir.

İskoçyalı bilim insanı Sir Alexander Fleming 1829 yılında mucize ilaç olarak penisilini keşfetmiş, 1940’lı yıllarda da araştırmacılar penisilini saflaştırarak bakteri kaynaklı hastalıkların tedavisinde kullanılmasını sağlamışlardır. Günümüzde ise antibiyotikler, yosun, mantar, maya ve küf üzere canlılardan, çeşitli mikroorganizmalar aracılığı ile kimyasal yahut biyosentez yoluyla elde edilmektedir.

Latince manası “yaşam karşıtı” olan (hastalık etkeni mikroorganizmaların gelişmesini engellenmesi nedeniyle) antibiyotikler ile ilgili yanlışsız bilinen en büyük yanlış, virüs kökenli hastalıklar için kullanılmasıdır. Antibiyotikler yalnızca bakteri ve birtakım parazitler üzerinde tesirli olup, virüs kaynaklı nezle, grip, soğuk algınlığı yahut pamukçuk üzere mantarların neden olduğu hastalıklara karşı hiçbir tesiri yoktur; ayrıyeten ateş düşürücü bir tesire de sahip değildir. Bu türlü bir durumda kullanılan antibiyotik, hastalığın seyrini olumlu etkilemez; şayet bir güzelleşme görülürse de bu kişinin kendi bağışıklık sisteminin hastalık etkeni ile savaşmasından kaynaklanır.

Vücudun ziyanlı bakterilerle birinci gayreti bağışıklık sisteminin, beyaz kan hücrelerinin doğal yansısıyla başlar. Bakteri sayısı fazla olduğunda bağışıklık sistemi tümüyle savaşamaz duruma gelir, işte bu durumda doktorlar tarafından antibiyotik kullanımı önerilir.

Ancak antibiyotiklerin uygunsuz kullanımı, antibiyotiklere karşı dirençli suşlar oluşturmakta, bakterileri öldürme ya da üremelerini durdurma tesirlerini kaybettirerek antibiyotik direnci oluşturmaktadır. Bakteriler daima olarak mevcut antibiyotiklere karşı direnç sistemlerini genişletmekte ve geliştirmekte olduklarından, tesirli olabilecek antibiyotik tedavisi ya daha az tesirli olmakta ya da aktifliği büsbütün kaybolmaktadır.

Bu bağlamda antibiyotik direnci, antibiyotik kullanımına karşın, mikroorganizma üremesinin engellenememesi ve yok edilememesi manasına gelmektedir.

Bu durum, gereksiz antibiyotik kullanımı, yanlış antibiyotik seçimi, tedavi için gerekli mühletten kısa ya da uzun kullanılması, eksik yahut fazla doz alınması üzere nedenlerden kaynaklanmakta olup, hastalık durumunda kullanılan antibiyotiğin işe yaramamasına neden olmaktadır. Dolaysıyla kimi vakit hastalar, antibiyotik öncesi çağlardaki üzere kolay bakteriyel enfeksiyonlardan hayatlarını kaybetmektedir. Çarpıcı nokta ise, antibiyotik direnci kaynaklı ölümlerin, birçok enfeksiyon nedenli ölümlerin ötesine geçmesidir. Bu sonuç, bireylerin klinik bulgularına ve kişisel özelliklerine uygun ilacı, gerçek müddet ve dozda kullanmamalarından, yani “Akılcı İlaç Kullanımı” prensiplerine uyulmamasından ortaya çıkmaktadır.

Antibiyotikler ne kadar çok kullanılırsa, direnç de o kadar da artmaktadır; bu nedenle yalnızca tabibin uygun gördüğü durumlarda kullanılmalıdır.

Prof. Dr. Bengi BAŞER