İnsanın doğaya müdahalesi: Tarla avcıları

Ali Güveloğlu*

"Antroposen" kavramı, insanın yaşadığı tabiata tesir etmeye başladığı periyodu anlatır. Ancak işin içine "erken" kavramı girince biraz akıl karışıklığı yaşamamak elde değil. 19’uncu yüzyılın ikinci yarısından beri Antroposen kavramıyla ilgili çeşitli tezler ileri sürüldü. Bunlardan birincisi ve en çok kabul göreni Antroposen periyodun yüzyılın başlarında görülmeye başlanan ve ortalarına gelmeden evvel doruğa ulaşan Sanayi İhtilali ile başladığı idi. Zira değişim sırf toplumsal yapılanmada değil şahsen iklimin kendisinde de açıkça görülüyordu. Daha fazla üretimi amaçlayan insanlık daha fazla doğal kaynak tüketiyor; bu da jeomorfolojinin süratle değişmesine neden oluyordu. Elbette yeryüzü biçimlerinin değişmesi de tekrar başa dönüp iklime tesir ediyordu.

YENİ TOPRAKLARA AKIN EDEN İNSANIN TABİATA MÜDAHELESİ

15’inci yüzyılın ikinci yarısında okyanusu aşmayı başaran Avrupalı denizcilerin, sonunda yerleşebilecekleri yeni bir kıta bulmaları heyecan vericiydi. Kıtada sıkışıp kalmış bir küme insan süratle yeni keşfedilen topraklara akın etti. Beraberinde alışık olduğu bitki ve tohumları ve hayvanlarını da götürerek yeni kıtayı şekillendirmeyi amaçlayan kolonistler, götürdüklerinden çok daha ziyadesiyle geri döndüler. Domates, patates, sivri biber, tütün, kabak, mısır, yer fıstığı ve daha birçok bitki ve hayvan tipi Amerika olarak isimlendirilen kıtadan eski dünyaya taşındı. Hatta evvelce beri bilinen üzüm asmaları bile, artık yeni kıtadan getirilen köklere aşılanmak kaydıyla üretimde artış amaçlanıyordu. Lakin getirilen asma köklerinin içinde gizlenen bir çeşit ziyanlı bit eski dünyadaki üzüm asmalarının neredeyse tamamına yakınını yok etti. Deva olarak Amerika’dan daha fazla asma kökü getirilerek iki dünyanın asmalarından melez bir cins elde edildi. Lakin doyurucu ve süratli üretimiyle ekonomik bir çıkış kapısı olarak görülen patatesle birlikte gelen bir tıp küf, çok sayıda insanın vefatına neden oldu. Domates ile biber Avrupa’nın ve doğunun yemek alışkanlıklarının temel taşı olarak toplumu şekillendirmekte epeyce işe yaradı. Beşerler, istemeden de olsa tabiata müdahale edip onu şekillendirmeye devam ediyordu.

DOĞAL ETRAFTA YAPILAN BİRİNCİ DEĞİŞİKLİKLER

İkinci sırada kabul gören teze nazaran ise Antroposen periyot, MÖ 7’nci yüzyılda insanların daha geniş yerleşim alanları kurup, kıtalar ortası ticarette değerli bir yol kat etmeleriyle başlar. Antik Çağ olarak isimlendirilen bu periyotta beşerler farklı coğrafyalar ortasındaki etkileşimler sonucunda bitki transplantasyonları ve kimi hayvanların adaptasyonu ile tabiata müdahale etmişlerdi. En azından Büyük İskender’in Hindistan’dan getirdiği bitkiler ile Romalıların Afrika kökenli hayvanları Avrupa’nın içlerine kadar taşıması bile kayda paha birer örnek olabilir. Pekala, insanın tabiata müdahalesi örneklerini daha eskiye götürmek ve en azından “Erken” kavramına bir mana bulmak mümkün olabilir mi? Kuramcılara nazaran “Evet”. Madem “Antroposen” kabaca tabiatın insan eliyle değiştirilmesi manasına geliyor; o halde insanın doğal etrafta yaptığı birinci değişikliklere bir göz atmak gerek. Uzak geçmişte yaşamış akrabalarımız, tüm muhtaçlıklarını tabiattan gidermekle birlikte tabiata bir tesirleri bulunmuyordu. Avcı toplayıcı cetlerimiz meyve, kök zerzevat yahut mantar toplayıp, avlanabildikleri sürece hayatta kalmayı başarmışlardı, onların bu ekonomik sistemlerinin çevreyi etkileyebilecek bir boyuta ulaşması beklenemezdi. Hatta tüketmedikleri besinler zaten çürüyüp yok olup gitmeye mahkûmdu. Barınakları büsbütün doğal yapılardan oluştuğu için yeryüzü biçimlerine bir tesirleri de kelam konusu değildi. O halde Paleolitik periyot atalarımızın bu işte bir sorumlulukları olmadığını söyleyebiliriz.

İLK İNSANIN ETRAFA TESİRİ GÖRÜNENLE HUDUTLU DEĞİL

Peki, biraz daha günümüze yaklaşıp, MÖ 7’nci binyılda artık doğal barınaklarda yaşayıp etraftan topladıklarıyla karnını doyurmaktan sıkılan atalarımızın yaptıklarına bakacak olursak neler görürüz? Toprağın bir döngü içinde kendini yenilediğini ve daima eser verdiğini gözlemleyen Yakındoğulu cetlerimiz, bu döngüyü denetim altına alıp ortaya çıkan mahsule sahip olmayı amaçlayarak tesiri günümüze kadar artarak gelen bir süreci başlattılar. Toprağa atılan eser yeteri kadar suya kavuşur ve yağmacı yaban hayvanlarından korunabilirse pekâlâ insanlığı doyuracak kadar mahsul toplanabilirdi. Aslında bu işi tabiat kendi başına yaptığında pek bir gayret gerektirmiyordu. Bir defa yetişen eser vakti geldiğinde olgunlaşıyor ve tohumlarının gizli olduğu kapsülleri açarak etrafa saçıyordu. Rüzgâr, yağmur üzere çevresel şartlar, bazen de kuş, sıçan üzere konakçı hayvanlar aracılığıyla yayılan tohumlar yeni yerleştikleri yere kök salarak gelişiyor ve yayılım alanını genişletiyordu. Lakin bu işi insan kendisi yapmaya başlayınca; evvel tarlasının yerini belirlemesi, bu alanı sürmesi yahut havalandırması, taş-kaya üzere alanı kaplayan yapılardan arındırması, istilacı otları söküp atması, talan emeliyle tarlasına girilmesini önlemek için çitlerle çevirmesi, vakti geldiğinde sulaması ve hepsinden değerlisi tohum kapsülleri açılmadan evvel hasat etmesi gerekiyordu. Tüm bunlar efor ve vakit gerektirse de iş burada bitmiyordu. Elde edilen mahsulün depolanması için ambarların inşa edilmesi, sonraki yıl tarlaya ekilmek üzere en düzgün tohumların seçilmesi gerekiyordu. Bu ortada insan için en düzgün tohum demek doğal etraf için en faydasız olanı demek oluyordu. Tabiatta hasat vakti gelip olgunlaşan bitki tohumları (özellikle buğday ve arpa) doğal bir süreç olarak kapsüllerini açarak tohumların yere düşmesini sağlıyordu. Lakin birtakım kapsüller ya geç olgunlaştığından ya da genetik bir kodlama kusurundan ötürü kapsüllerini açmakta gecikiyordu; insanın gözdesi olan tohumlar işte bunlardı. Kapsülün içinde gizli kaldıkları için ne yere dökülüp ziyan oluyor ne de kurda kuşa yem oluyorlardı. İnsanlık tarım iktisadına geçtiğinde olan şey buydu. Etrafa müdahale ile artık muhakkak eserler hudutları belirlenmiş ve şahıslar tarafından sahiplenilmiş yerlerde yetiştiriliyor ve korunuyordu.

Ancak işler tohum yetiştirmekle bitmiyordu, tarıma hayvancılık eşlik etti, tarlasının yakınına meskenini inşa eden çiftçiler meskeninin yanına bir de ağıl inşa ederek doğayı manipülasyona devam etti. Artık koyun, keçi, sığır ve domuz popülasyonu ile beşerler bir ortada yaşamaya ve birbirlerine bakterilerini aktarmaya başladılar. Anlaşılan yerleşik hayata geçip tarım ve hayvancılıkla ilgilenmeye başlayan birinci insanın etrafa tesiri sırf görünenle sonlu değildi.

VERİMLİ TOPRAK SAVAŞLARI VE YERYÜZÜNÜN DEĞİŞİM

Bol eser veren tarım ve hayvancılığa dayalı yeni iktisat sistemi insanların muhtaçlıklarını karşılamakta başarılı olmuş olmalı ki kısa müddet içinde birinci olarak ortaya çıktığı topraklardan çok uzaklara kadar yayıldı. Yaklaşık iki bin yıl içinde Yakındoğu’dan bugünkü İtalya topraklarına kadar neredeyse beş milyon kilometre karelik bir coğrafyada genel geçer ekonomik sistem tarım ve hayvancılığa dayalı hale geldi. Beşerler en verimli toprakları çevirip eser elde etmek için evvel yarışır, sonra da savaşır hale geldiler. Yerleşik hayata geçişten sanayi ihtilaline kadar geçen müddette ziraî manada verimsiz bir toprak modülü ismine savaş yapılmadı. Her toplum daha fazla eser elde edebileceği verimli yerleri ele geçirme isteğiyle yanıp tutuşurken tarlaların yerini belirleyerek yeryüzü formlarını değiştirdi. Sulama istikrarında değişiklikler yaparak hem toprağın tuz oranını hem de havadaki nem oranını etkiledi, yabancı topraklardan getirilen bitki ve hayvanlarla flora ve fauna üzerinde değerli sapmalara neden oldu. Bakteri ve mantar florasındaki değişikliklerin boyutunu ortaya koymak hâlâ mümkün değilken, tüm bunların nedeni insanın kolay ve bol eser elde etme isteğiydi!

*Doç. Dr. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü