Sağlıkta Yapay Zeka

Dijital sıhhat kavramından kelam edebilmek için, bugüne kadar yaşanmış Sanayi ihtilallerine vurgu yapmadan geçmemek gerekir. Evvel su ve buhar teknolojileri ile Sanayi 1.0, sonra elektrik ve kimyasal tekniklerin yayılması, fabrika ve kentlerde elektriğin kullanılmasıyla Sanayi 2.0, ilerleyen devirde her bölüme giren elektronik aygıtlar ve otomasyonlarla Sanayi 3.0, kendi kendini yöneten otonom sistemler ve insansız iş akışları sağlayan akıllı fabrikalarla Sanayi 4.0 ve günümüzde, bilgiden yeni bilginin oluşturulması işinin makineler tarafından yapılmasıyla Sanayi 5.0, sırf endüstride değil, sıhhatte dönüşümün de evrelerini oluşturmaktadır.

Sağlık hizmetleri, genel manada iktisadın temel taşlarından biri olduğundan, bilim ve teknolojideki bu gelişmeler sıhhat bölümünde de büyük değişimlere neden olmaktadır.

Bu bağlamda yapay zekâ, bilgisayar ve bilişim alanlarında, düşünme ve öğrenme yeteneğine sahip, insan üzere karar verebilmesi amaçlanarak üretilmiş bir yazılım teknolojisidir. Diğer bir anlatımla, beşere ilişkin düşünme ve şuur yapısının makineye uyarlanması sonucu, karmaşık süreçlerin insan beyin yapısına benzeri bir formda çözmek ismine kurgulanmış sistemlerdir. Bu gelişim, bilhassa son yıllarda teşhis ve tedaviyi hızlandırmış, maliyetleri ve insan yanlışlarını en aza indirerek sıhhat süreçlerini tekrar yapılandırmış, tedavisi bulunmamış hastalıklara yönelik ilaç ve aşı araştırmalarında kıymetli aralar kat edilmesini sağlamıştır.

Genel bir sözle ilaçlar, farklı moleküllerin muhakkak yük ölçülerinde bir ortaya getirilmesiyle elde edilir. Hayli değerli, zahmetli ve riskli bir iş olan ilaç üretimi, keşif, araştırma, preklinik, klinik ve tedavi onayı üzere 10-15 yıllık süreçlerden geçtikten sonra insanlara ulaşabilmektedir. Lakin yapay zekâ, moleküler data tabanlarını tarayıp, potansiyel ilaç bileşenlerini klâsik teknolojilere nazaran çok daha kısa bir müddette belirleyebilmekte, ayrıyeten yan tesir ve etkileşimlerini de süratle değerlendirebilmektedir. Keşfedilen bir molekül hastalık yapan proteine yapışır mı sorusunda yapay zekâ devreye girerek, elemeden geçirilen protein ve molekül yapılarının ahengini incelemekte, bugün piyasada bulunan milyarlarca bileşiği kısa bir müddette tarayarak, fizikî olarak test edilmeye bedel moleküllerin kısa bir listesini bugüne kadar görülmemiş bir süratle çıkarabilmektedir. Bununla da hudutlu kalmayıp, matematiksel modeller kurarak, ilaçların emilim, dağılım, dönüşüm ve bedenden atılması süreçleriyle bedene yaptığı tesirleri de tahlil edebilmektedir.

Hastalıkların teşhis ve tedavisinde de yapay zekâ önemli bir potansiyele sahiptir. Hastaların sıhhat kayıtlarını, tıbbi görüntüleme datalarıyla genetik bilgilerini kıymetlendirerek hastalıkların erken teşhisinde değerli bir rol oynamakta, hastaların kişisel özelliklerine dayalı şahsileştirilmiş tedavi protokolleri geliştirebilmektedir.

Toronto Üniversitesi araştırmacılarının yaptığı ve Chemical Science mecmuasında de yayınlanan bir çalışmada, geliştirilmiş bir yapay zekâ ilaç keşif platformu sayesinde, karaciğer kanserine yakalanmış bir hastaya yalnızca 30 gün içinde özel bir tedavinin başlatılması süreci ele alınmıştır.

Yapay zekanın sıhhat alanında ağır olarak kullanılmasıyla, ilaç keşifleri hızlanacak, hastalıkların şimdi tesirleri görünmeden, kişinin hastalık yatkınlıklarına bakılarak hastalığın açığa çıkması için gereken faktörlerin oluşması engellenebilecek ve bireylerin daha uzun mühlet sağlıklı kalması sağlanabilecektir. Hastalık durumda ise, süratli teşhis ve özel tedavi yollarıyla aktif bir müdahale gerçekleştirilebilecektir.

Kısaca yapay zekâ, hem esirgeyici hekimlikte, hem teşhis ve tedavide, yani insan sıhhatinin her basamağında, suratı, düşük maliyeti ve aktifliğiyle her geçen gün kendini daha da geliştirecek ve insan sıhhati için olmazsa olmaz bir pozisyona gelecektir.

Prof. Dr. Bengi BAŞER
17 Kasım 2023