Roma döneminde seçim yolsuzlukları

Pervin Somer*

Roma’da MÖ 2. yüzyıldan itibaren yüksek kademelerdeki görevlilerin seçimleri büyük bir rekabet içinde geçmeye başladı. Bu rekabet içinde adaylar seçmene, neden diğerine değil de kendine oy vermesi gerektiğini açıklamak ve onu ikna etmek zorundaydı. Seçim rekabeti kızıştığında adaylar, kendisine oy getirecek her türlü hileli yolu deniyorlardı. Çok daha erken periyoda, MÖ 432’ye ilişkin örneğe nazaran adaylardan birinin kıyafeti kille yıkanarak parlatılmıştı. Başka adaylara nazaran farklılık yaratan bu küçük "operasyon" ile "seçim pazarlamacılığı" yapan aday, başkalarından daha çok öne çıkmıştı.

Giderek seçim çabasında nelerin caiz olup olmadığını belirleme gereksinimi duyuldu; bu nedenle seçim reklamları için kullanılan yasa dışı uygulamaları, bilhassa de seçim rüşvetini Romalılar ambitus başlığı altında topladılar.

ANTİK ROMA'DA 'SEÇİM YOLSUZLUĞU'NUN ORTAYA ÇIKIŞI

Latince ambire sözünden kaynaklanan ve olağan şartlarda, adayların olağan reklam faaliyetlerini söz eden Ambitus kabahatine, Türkçe olarak tam karşılık bulmak bile güçtür. En geniş haliyle "seçilmek için rüşvet verme suçu" yahut "seçim yolsuzluğu suçu/politik yolsuzluk suçu" olarak çevrilebilir. Antik Roma kanunlarında ambitus, bir adayın rüşvet vererek yahut öteki prosedürlerle, örneğin nüfuz kullanarak seçimlerin sonucunu etkilemek için teşebbüste bulunduğu politik yolsuzluk kabahatidir. Ambitusun Latince kelamlık manalarından bir başkası ise "hırs"tır. Gerçekten Roma’da dağıtılan servetlerin, ikramların emelinin, o denli ya da bu türlü o makamı ele geçirme hırsından kaynaklandığını göz önünde tutmak gerekir. Ne yazık ki sürecin içinde seçilmek için rakibini –bazen ortadan kaldırmaya kadar giden- hareketler, seçimlere hile karıştırılması da vardı. Kamu vazifesine gelmek, bilhassa yönetici seçilmek için oyunlar, müsabakalar düzenlemek Roma toplumunun antik periyodundan başlayan, kökeninde dini ritüellerin de bulunduğu geleneklerindendi. Daha çok seçim öncesinde yapılan bu faaliyetler, giderek zeytin, şarap, para dağıtma ve bu suretle seçimlerde oy artırıp aday olduğu misyona seçilmenin bir yolu olarak kullanılmaya başlandı. Bu sürecin olumsuz yansımaları sonucunda Roma’da seçim yolsuzluğunu önlemeye yönelik kanunlar çıkarmaya ve tedbir alınmaya çalışıldı. Art geriye farklı devirlerde çıkan bu kanunlar bazen mevcut kararları tekrarlamak bazen de cezaları ağırlaştırmak suretiyle yaptırımları sürdürmeye devam etti. Elbette seçim yolsuzluğu yalnızca Roma devletinin sorunu değildi. Yakın tarihte çağdaş toplumlarda da örneklerini görüyoruz.

Yolsuzluk tarihini Roma devletinin kurulmasına hakikat, yüzlerce yıl geriye götürmek mümkündür. Roma siyasi tarihinde seçimlerde yolsuzluk olgusu yaklaşık MÖ 432’ ye kadar geriye masraf. Erken devir Roma seçimlerinde rüşvet veren bireylerin, birebir vakitte bunun vatana ihanet olarak da kıymetlendirilmesi nedeniyle, mevtle cezalandırıldığını da biliyoruz. Buna karşın alınan tedbirler sonucu değiştiremedi. Çünkü yüzyıllar içinde başlangıçta kendine yeten küçük tarım toplumunun yaşayış biçiminde sade ve azla yetinen Romalı, yerini giderek zevk ve sefahata düşkün Romalıya bıraktı. Tabiri caizse büyük bir köy olan Roma, bilhassa İkinci Pön Savaşı’ndan sonra genişleyip zenginleşirken, Roma toplumuna para, zenginlik ve hırs hakim oldu. Bu bölümde Roma toplumunun da uygun örf ve adetleri değişmeye, sarsılmaya başladı. Sallustius, lüks ve para düşkünlüğünün ahlakı sarsıp hırsı öne çıkardığında; itimadı, dürüstlüğü ve bütün âlâ nitelikleri ortadan kaldırdığından ve her şeyin satın alınabilir olduğundan bahseder. Zenginlik onur, yoksulluk ayıp sayılmaya başlanmıştır. Elbet başta ahlak olmak üzere, toplumsal değişimi ve dönüşümü de görmezden gelebilmek mümkün değildir. Seneca’nın sözüyle "Roma, emeğiyle varlıklı olmayı değil eyaletlerden, bireylerden rüşvet alarak; güçlü şahısları sürgüne göndererek ya da ortadan kaldırarak onların varlığına el koymayı yeğ tutmuştur."

YOLSUZLUK VE AHLAKİ YOZLAŞMA

Antik devirden günümüze tarihin her periyodunda yolsuzluk ve rüşvetle karşılaşırız. Yolsuzluğun tarihi uzundur lakin yolsuzlukla çabanın de… Roma’da net bir tarif yapılmamış olsa da kavramın bugünkü manasından farklı algılanmadığını düşünmek yanlış olmayacaktır. Kaldı ki yolsuzluk olgusunun çok karmaşık ögeler, süreçler ve bağlantılar içermesi nedeniyle tanımlanmasında da zahmetlerle karşılaşılmaktadır. Bir değerlendirmeye nazaran yolsuzluk, özel çıkarların, özel tercihlerin, prestijlerin ya da muhakkak bir küme yahut sınıfın çıkarları doğrultusunda kamu gücünün kullanılmasıyla birlikte, istenmeyen ziyanlara yol açacak halde yüksek ahlaki kıymetlerden ve maddelerden kaçınmak için başvurulacak bütün yollardır. Yolsuzluğun farklı tariflerinin her birinde eksik bir yan da vardır. Değişik vakitlerde farklı gözlemciler, makul davranışların yolsuzluğa işaret ettiği konusunda hemfikir oldular; lakin yolsuzluğa ait davranışların gözlemlenmesi birçok vakit zordur; zira yolsuzluk faaliyetleri tipik olarak 'günışığında' gerçekleşmez!

Yolsuzluğa neden olan faktörlerin başında insan ögesi olup, özünde daha çok ahlak bozukluğundan, ahlaki yozlaşmadan kaynaklanır. Çünkü beşerler, hangi çeşit hareket ve davranışın yanlışsız olduğundan çok hangi tıp hareket ve davranışın şahsî menfaatine uygun düşeceği konusuna baş yorar. Yolsuzluk olayında en azından iki yahut daha fazla kişi vardır. Yolsuzluğun tarafları olan kelam konusu bu ikili, toplumun öbür kısmının aleyhine bir çıkar paydaşlığı yapmaktadır. Yolsuzluk ortakları kazanırken onun dışında kalanlar kaybeder. Münasebetiyle yolsuzlukların ortaya çıkışında insan faktörü, insanın ahlaki ölçüleri sonuç tayin edici pozisyondadır. Elbet toplumların ahlaka ait telaffuzlarına bakıldığında, hiçbir toplum ahlakının, yolsuzluğu direkt özendirdiği söylenemez lakin toplum ahlakı içinde yolsuzluğu özendiren dolaylı ahlak unsurlarının bulunduğu söylenebilir. Sonuçta, ulaşılmak istenen sonucun düzgünlüğüne (!) inanılıyorsa, bu güzele ulaşmak için yapılacak her şey olağan, "amaç için her araç mübah" gözükebilmektedir.

Yolsuzluk, toplumların güvenliğini ve istikrarlı biçimde gelişimini tehlikeye düşüren gerek toplumsal gerekse ekonomik gelişmeyi tehdit etme potansiyeline sahip; demokratik sistemin işlemesine, ahlaki kıymetlere ve toplumsal adalete ziyan veren en değerli sorunlardan biri olarak kabul edilir.

Sadece Roma devletinde değil, çağdaş dünyada da sorun olmaya devam eden bir olgu olarak yolsuzluk kavramı, akla birinci olarak politik yolsuzlukları getirir. Lord Acton’un "Her türlü güç yozlaşmaya eğilimlidir ve mutlak güç, mutlak yozlaşmaya yol açar" deyişi politik yolsuzluk alanını çok genişletir. Yolsuzluklar her devlet biçiminde, o devlete has olarak ortaya çıkar..

Yolsuzluk kavramı, tarifi sıkıntı ancak fark edilmesi kolay bir olgudur. Antropolitik çalışmalarda ortaya çıkan anlayışa nazaran, yolsuzluk olarak tanımlanan rüşvet, bahşiş, insan kayırma üzere bağlar kültürel ahlak içerisinde çok da yanlış görülmeyen, toplumun geneli tarafından kullanılan ve birtakım toplumsal ya da bürokratik fonksiyonları olan davranışlardı. Bilhassa daha klâsik toplumlarda kurumsal yapılara ulaşmakta zahmet çeken bireyler için küçük çaplı yolsuzluklar -ki o periyotlarda bu tavırların ismi yolsuzluk olarak nitelenmeyebiliyordu- ve bunların aracılığıyla ortaya çıkan ağlar bir nevi çıkar kümesi örgütlenmesi üzere algılanıyordu.

Keza, makam düşkünlüğü bir diğer faktör olarak karşımıza çıkar. Kamu vazifelisi, amaç olarak kamu faydasını gerçekleştirmek yerine, daha üst makamlara ulaşmak maksadıyla hareket ediyorsa makam düşkünlüğünden kelam edebiliriz. Kamu faydasının saptırılması durumunda, kamu idaresinde yozlaşma olgusu ortaya çıkar; yolsuzluklara açık bir idare yapısı oluşur.

Machiavelli’ye nazaran yolsuzluk vatandaşların dürüstlüklerine ziyan veren bir süreçtir. Zira birçok kişi büyük bir lider tarafından etkilenmedikçe zayıftır ve âlâ vatandaşlık faziletlerinden mahrumdur. Bu ortamda yolsuzluklar tehdit edici bir hal alır. Şayet toplumda fazilet de kalmaz ise, kendi faziletiyle toplumu derinden etkileyecek bir önder ortaya çıkmalıdır. Bu türlü olursa dünün rüşvet yiyen, yolsuzluk yapan bireyleri bugünün vatanperver, milleti için en çok çalışan şahısları haline gelecektir. Lakin “burada kelamı edilen başkan Sezar üzere olmamalıdır.” Machiavelli, Roma İmparatorluğu’nu son derece sert bir formda eleştirir. Sezar’ı Roma tarihinin en makus karakteri olarak tanımlar. Zira Sezar, Roma anayasasını geliştirmek yerine ona ziyan vermiş ve yeterlice yozlaştırmıştır.

YOLSUZLUĞA KARŞI ÇIKARILAN KANUNLAR

İnsan ögesinin var olduğu her ortamda ortaya çıkan, yolsuzluğun somutlaşmış en kolay lakin tahminen de en yaygın formu olan "rüşvet", toplumların hayatında giderek daha fazla tartışılmaktadır. Örneğin Hammurabi Kanunları’nda, rüşvetle ilgili bir hususta karar veren yargıcın, sonradan bu kararı değiştirmesi halinde vazifeden alınacağı, bir daha katiyetle yargıçlık yapamayacağı ve davaya mevzu olan ölçünün on iki katı fiyatında tazminat ödeyeceği kararı yer alır.

Birçok olayda rüşvet, ikram ismi altına gizlenebildiğinden rüşveti armağandan ayırmak da kıymetlidir. Roma hukukuna nazaran, bir Romalı devlet insanı tarafından, Roma topraklarında yaşayan rastgele bir kimseden ya da Roma devleti dışındaki rastgele bir hükmî şahıstan, hukuka karşıt olarak her çeşit para kazanımı rüşvet olarak kabul edilmekteydi. Rüşvet en geniş manasıyla kimi yöneticiler ve siyasetçiler tarafından, Roma eyaletlerinde ya da Roma kentinde hukuka karşıt biçimde alınmış olan para ve mal manasına geliyordu.

Antik Roma’da yetki ve otoriteyi para ile kendileri için satın alan zenginler politik sistemin değişmez kesimi olmuştu. Bu nedenle seçimlerde aday olanlar halkı etkilemek için oyunlarda evvelce şarap, zeytin üzere kolay ikramlar verilirken giderek para da dağıtılmaya başlandı. Yaygınlaşan bu uygulamalara yönelik alınan/alınmaya çalışılan tedbirlere gelince, Roma Cumhuriyeti’nde yolsuzluklarla ilgili mahkemeler bulunmaktaydı. Cicero üzere kendini vazifeye adamış bireyler, bilhassa taşra idarelerinin yolsuzlukları başta olmak üzere her türlü yolsuzluğu ortaya çıkarmayı ve yargılamayı kendileri için değerli bir görev saymışlardı. Fakat bu uğraşlarda çok geç kalınmış, Roma Cumhuriyeti’nde halkın ahlaki kıymeti bozulmuş ve büyük ölçüde ayaklar altına alınmıştı.

Lex Acilia Repetundarumun ise (tarihi kesin olmamakla birlikte, MÖ 123) ihtilas kabahati hasebiyle iade edilmesi gereken mallar hakkında kanun olduğunu biliyoruz. Rüşvet alan yahut ihtilasta bulunan magistralar aleyhine dava açarak, verileni geri istemenin yöntemini tayin etmekteydi. Eyaletlerde yöneticilerin yetkilerini berbata kullanmalarını önlemek için çıkarılan Lex Calpurnia da rüşvet alma tarafından mevzuyu düzenlemiş bir başka kanun olup, getirilen cezalar mali nitelikteydi. Vakit içinde çıkarılan yeni kanunlarla cezalar giderek ağırlaştırılmıştı. Kesin olmamakla birlikte tahminen MÖ 126’da Lex Iulia cezaların ortasına sürgün cezasını eklemişti.

Konuyla ilgili öteki kanunlardan birincisi Lex Servilia Caepio olup MÖ 109’da çıkarılmıştır. Lex Servilia Glaucia ve MÖ 81 yılında çıkarılan Lex Cornelia hususla ilgili başka kanunlardır. Bu kanun Sezar vaktinde da tesirini sürdürmüştür. Kanun, eyaletlerde işlenen hukuka alışılmamış davranışlara verilen cezaları artırmıştır.

Lex Iulia Peculatus ise iadesi gereken mallar hakkında MÖ 59’da Sezar’ın çıkardığı kanun olup rüşvet alma, ihtilas, zimmete para geçirme ve suistimallere karşı açılacak davaları düzenlemiş, daha sert cezalar getirmiştir. Mahkum olanlar şerefsizliğe mahkum olur; yani makamlarını kaybeder, davalarda tanıklık, hakimlik yapamazlar, senato üyesi olamazlar.

Roma’da ambitus, oy vermek için rüşvet alan istikametinden değil, seçilmek için rüşvet veren yönetici adayı açısından kabahat oluşturacak formda düzenlenmişti. Bütün bu aksiyonları önlemek için farklı periyotlarda farklı kanunlar çıkarılmıştı, her bir kanunda az ya da çok birbirine misal yaptırımlar öngörülmüştür.

Rüşvete ait birinci yasal düzenleme ise cumhuriyet periyodunda çıkarılan lex Calpurnia Repetundarumdur. Roma’da seçimleri rüşvet vererek kazanma eforu, gerek açık oy metodunun kullanıldığı gerekse saklı oya geçilmesinden sonraki periyotta devam eden bir uygulamaya dönüşmüştü.

Roma’da rüşvet verme, para dağıtma ortamına elverişli bir taban oluşturması nedeniyle oyunlara ve şenliklere de kısaca değinmek gerekir. Esasen Antik Roma toplumunda ilahlar erdemine yapılan kutsal oyunlar ve şenlikler son derece değerlidir. Çünkü din ve dini merasimlerin, toplumun inşasına büyük ölçüde katıldığı üzere rablerin himayesinin sürmesi için daima yüceltilmeleri gerekiyordu. Oyunlar ve şovlarla birlikte şenlikler bu tanrısal ilginin işaretini yansıtıyordu. Eski Romalılar da eski Helenler üzere ilahların onuruna yapılacak birtakım şovlarla onların hiddetlerinin yok olacağına ve sonuçta kendilerine yardım edeceklerine inanırdı. Öte yandan yöneticilerin ününü de artırıyordu. Bu oyunlar cumhuriyet devri sonuna gerçek dini karakterlerini kaybetmiş ve siyasetçilerin entrikalarına alet olmuştu.

Cumhuriyet periyodunda aedilis curulis ismi verilen vazifeliler tarafından düzenlenen şenliklerde, patricius sınıfından olan zenginlerin, özellikle sonraki seçimlerde kendisine verilecek yüksek oyları garanti edebilmek ismine avuç avuç para dağıtması sıklıkla başvurulan bir yoldu. Oyunları düzenleme misyonu verilen aedilisler, ileride praetor olmayı hedeflediklerinden, bu makam kendilerini göstermenin de bir aracı oluyordu; bir yandan kamu hizmetine adanmışlıklarını sergileme fırsatı başka yandan düzenledikleri oyunlarla halkın sevgi ve dayanağını artlarına alabilme imkanı buluyorlardı. Dolayısıyla aedilislik daha yüksek makamlara gelebilmenin vazgeçilmez bir basamağıydı. Oyunlar, adayların seçimlerde rüşvet dağıtabilmesine taban hazırladığından lex Tullia da bu istikametiyle seçimlere ait düzenlemeleri içeren bir kanun olarak kıymetlendirilebilir. lex Tullia ile adayların, adaylıklarından öncesi iki sene içinde oyun düzenlemeleri de yasaklanmıştır.

RÜŞVETİN CÜRÜM SAYILMASI

Yolsuzluğa giden yolda şiddetli ve etrafı öbür faktörlerle alakalı çaba, elbet tüzel tedbirleri de gerektirmiştir. MÖ 181’de seçimlerde rüşveti hata olarak düzenleyen birinci kanun olan Lex Cornelia Baebia’yı takiben MÖ 159’da da lex Cornelia Fulvia de ambitu emsal düzenlemeler getirdi. Sylla devrinde yapılan düzenlemeyle, seçimlerde rüşvet cürümlerine bakmak üzere daimi mahkeme kuruldu; kanun kapsamına giren fiilleri işleyenlere, örneğin seçimde rüşvet verenlere on yıl mühletle seçimlere katılmama cezası verilmekteydi. MÖ 123/124 de Gaius Gracchus’un teklifi üzerine, özellikle eyaletlerdeki valilerin suistimallerini önlemeye yönelik olarak çıkarılan bir öteki kanun lex Sempronia de repetundis - lex Sempronia de Iudiciariadır.

Tribunes C. Cornelius, devrinde seçimlerdeki hileyi önleyebilmek için cezaların artırılmasını önermiş lakin bu önerisi kabul görmemiştir. Bu dönem lex Calpurnia ile Senato, cezaları biraz yumuşatmak ile birlikte, on yıl müddetle seçimlere katılmayı yasaklamış ve para cezası düzenlemiştir.

MÖ 63 de çıkarılan lex Tullius ile seçimlere yönelik yasaklar ve cezalar tekrar düzenlenmişti. Cicero’nun consul olduğu periyotta çıkarılan kanun, kamu vazifelilerinin aday olmadan evvelki iki sene içinde oyun düzenlemesini yasakladığı üzere, seçimlerde adaylara refakat etmeleri için gladyatör yahut silahlı muhafaza kiralamayı da yasaklıyordu.

MÖ 55’te çıkarılan Lex Licinia Sodaliciis ile adayları desteklemek maksadıyla kurulan ve seçimlerde rüşvet veren örgütlerin suistimallerine son verilmesi amaçlanmıştı. Kanuna nazaran bunlar, öbür hakları baki kalmak kaydıyla hayat uzunluğu kamu hizmetinden yasaklanmıştı. Yasak senato üyeleri için de geçerliydi. Misal formda Lex Pompei ile ambitus kanunlarını ihlal etmekle suçlanan kişinin yargılanmasında, lehine kanıt olarak mahkemeye sunulan evrakın değerlendirmeye alınmayacağı düzenlenmişti. Nihayetinde Augustus devrinde, seçimlerde yapılan dalaverelere karşı lex Iulia Ambitus çıkarılmış; ambitus cürmünden ceza alanların 5 yıl mühletle kamu hizmetlerinden yasaklanacağı kararlaştırılmıştı. Bu kanun Iustinianus periyodunda de yürürlüktedir. Cumhuriyet devrinde kamu vazifesine seçilebilmek için rüşvet verme ve bu konuda yardım etme fiillerini kapsayan ambitusa sonraki periyotlarda, makamı satın almak, devlet kademelerindeki nüfuzu sayesinde terfi etmek de dahil olmuştur.

Görüldüğü üzere seçim yolsuzluklarını önlemek maksadıyla farklı devirlerde çıkarılan, Roma’yı yönetecek adayların dürüst olmayan yozlaşmış seçim uygulamalarını önlemeye çalışan bu kanunlara karşın tüzel düzenlemeler çok tesirli olmamıştı. Tüm kanunlara rağmen kamu vazifelilerinin seçilmek için rüşvet vermesi önlenememiş, cumhuriyet periyodunun sonuna kadar ortadan kaldırılamamış hatta giderek artmıştı.

Roma’da yaşanan seçim yolsuzlukları ve yolsuzlukla çaba, tarihin sayfalarına karışıp gitmiş üzere görünüyor. Lakin günümüz toplumlarında ve siyasi arenada seçim yolsuzluklarının, siyasi gelecek sağlama ismine duyulan hırsın, "amaç için her yol mübahtır" anlayışının da tarihin sayfalarında kaldığını ne yazık ki söyleyebilmek mümkün değil. Anlaşılan odur ki, insanlığın öbür yolsuzluklarda olduğu üzere, seçim yolsuzluklarıyla gayreti devam edecek…

*İstanbul Okan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Prof. Dr.

**Bu yazı, müellifin Prof. Dr. Bülent Tahiroğlu’na Armağan’da yayınlanan "Roma İmparatorluğunda Seçim Yolsuzlukları ve Ambitus" isimli makalesinden özetlenerek alınmıştır.