Bugünün ve geleceğin kışkırtıcısı olarak yakın geçmiş

Musa Yazıcı

Geçmişi, bugünü ve geleceği kimi bağlam ve izlekler üzerinden kıymetlendirmek, tartışma konusu etmek tıpkı bugün ve gelecek açısından kuşkusuz büyük değer taşıyor. Bu önemliliğin geçmiş, bugün ve gelecek ortasında kurulmuş olan bağ ve ilgilerin ötesinde üçünün iç içe geçmişliğiyle yakından ilgisi var. Bu noktada geçmişe dönük yapılacak olan her kıymetlendirme ve çıkarım, bugün ve geleceği kurma, inşa etme (David Harvey) ve canlandırma (Todd May) açısından değerli ve gerekli görünüyor. Hatta geçmişin bugün ve gelecek bağlamında baştan beri hem olumlu hem de olumsuz manada bir "mücadele alanı" olduğunu da belirtmemiz gerekiyor.

Geçmişin temel özelliklerinden biri, kendinden kalıcı olmaya baştan eğilimli, arkaik olması beklenen bir telaffuz üretilmesine her vakit müsaade vermesidir. Kuşkusuz bu telaffuz, geçmişin kendisi kadar onun tekrardan icat edilmesiyle de ilgilidir. Buysa telaffuzun gerçekle ilgisini zayıflatıp, hatta büyük ölçüde geçersizleştirirken bilhassa kelamın içinde ve onun alanında artık gerçek dediğimiz ya da gerçeğin yerine geçirdiğimiz, gerçek diye bildiğimiz ya da o denli kabul ettiğimiz bir hayaletin dünyada dolanıp durmasının nedeni haline gelmekte gecikmez. Kelam konusu telaffuz, tıpkı vakitte bugün ve gelecek karşısında onun kuyusunu kazmaya hazır olduğu kadar bugünü ve geleceği kışkırtma noktasında tesirli ve belirleyici bir güçtür. Bu iki taraflı durum, kelamdan yazıya geçmekte zorluk çekmeyen her türlü söylemi tartışma konusu etmeyi zarurî hale getirir.

ANTİ-KEMALİZM TEMELİNDE CUMHURİYET VE SONRASI

Ertuğrul Meşe’nin birinci kitabı 'Komünizmle Çaba Dernekleri'nden (İletişim, 2016) sonra yayımlanan 'Mukaddesatçı Anti-Kemalizm'inin (Alt başlık: İslamcıların Atatürk ve Cumhuriyet Algılarının Sosyolojisi, Bağlantı, 2023) temel özelliği ve muharririn yapmak istediği, Cumhuriyet ve sonrasını Anti-Kemalizm temelinde ve söylem/ler üstünden değerlendirmesi ve tartışma konusu etmesidir.

Bunun manası, tartışma pratik/ler üstünden sürdürülse de söylenenin ve hatta bugünde tesirini sürdüren telaffuz haline getirilenin yani sözel kültürün kişi, cemaat, tarikat ve öteki örgütlenme ve biçimlerin gündelik hayatta oluşturduklarının, bunun devlet, iktidar ve hükümetleri yönelik karşılıklarının tekrar hareket ve telaffuz seviyesinde ele alınması ve tartışılmasıdır. Kuşkusuz Ertuğrul Meşe’yi "söylem analizi" temelli bir çalışmaya iten de bu telaffuz yüklü ya da onun baştan beri belirlediği bugün üstünde tekrarla hala tesiri süren, geniş kitleleri belirleyen ve harekete geçiren olgulardır.

Bunun son analizde Anti-Kemalizm’le Cumhuriyet ve Kemalizm ortasında geçen fakat başta Cumhuriyet ve onun oluşturdukları kadar kalıcılaştırmaya çalıştıklarının, toplumun Cumhuriyet temelli sıkıntılı ya da değil kazanımlarının, Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü başta olmak üzere kişi daha öteki olguların da dahil edildiği kendini baştan sözel şiddete ve şiddetin öbür biçimlerine sonuna kadar açmış uzun vakittir süren ve daha da sürmesi mümkün olan ölme ve öldürmeye kadar giden bir çatışma olduğu söylenebilir.

Günümüz dünyası, kendini görsel olan üstünden gerçekleştirse de Mukaddesatçıların/İslamcıların tarihten gelen (Bu tarihi öncesi diğer bir tartışma konusu olmak üzere Cumhuriyetin kuruluşundan başlatmak mümkündür.) ve kalıcılaştırdıkları telaffuz, sözel olanı temel alır ve bu da kapsayıcı görünmesine karşın kültür ve eğitim lakin daha çok din ve dinini yaşama ve bunu iktidar, politik ve ekonomik güç haline getirme noktasında geri kalmış kitlelerle, bilhassa merkez denen şeyin dışında kalan/ bırakılan kesimlerle/kişilerle bağlantı kurmalarını sağlar.

MAĞDURİYET SÖYLEMİ

Bunun en temel sonuçlarından birisi ise her şart altında işe yarayan mağdur edebiyatı ve bunun oluşturduğu büyük ölçüde yeniden sözelden kalkınan ve geniş bir kesitin kendini söz biçimi haline çoktan gelmiş/getirmiş artık devleti de dalga dalga tesir altına almaya başlayan, hatta kendine dahil eden bu söylemdir.

Bu mağduriyet söylemi artık ve tekrardan sözel olanın alanına da çekilmiş, kendini yazıdan çok kelamın içinde tutan (edebiyatı ve daha özelde şiiri de bu sözelin bir kesimi olarak kıymetlendirmek gerekir.) gerçekle bağlantısı ya belirsizleştirilmiş ya da abartılmış olmadı ortadan kaldırılmıştır. Bir bakıma sözelin içinde kimi belirtilere de bakılarak/ gözetilerek bu türlü bir mağdurluk otoriter bulunması mümkün laikliğin ve daha diğer Cumhuriyet kurumlarının tartışma konusu edilebilecek pratiklerini de az ya da çok kelam konusu edilerek üretilmiş, hatta icat edilmiştir bile denebilir.

Bu mağdurluk aslında yazıdan çok sözel olandan beslenir, güç alır, güçlenir. Aslına bakılırsa dinler baştan beri kendini sözel olanla tabir etmiş ve yaygınlaştırmış hatta kendine alan olarak kelamı almıştır ve kelam özelliği kazanmıştır da denebilir. Bu sonradan yazıda da kendine alan/yer açmışsa da sözelin tesiri ortadan kalkmamış bilakis yazılanı bugün olduğu üzere belirlemiş hatta yazının yerini almış yazı kelamın de alanı haline gelmiştir.

Bunun üniversitenin dışında kalan alaylı dini eğitimle (tekkeler, zaviyeler, medreseler) yakından ilgisi vardır. Kaldı ki din kanısının Kuran’ı Kerim’e ve diğer metinlere karşın genelde kendini tabir ettiği ve geliştirdiği alanlara bakarak baştan beri merkezin dışında (merkezin belirleme ve yönetme isteği ve gayretine rağmen) tarikatlar ve cemaatler (Nakşiler, Ticaniler vs.) üstünden gelişip yaygınlaştığını söylemek de mümkündür. Hatta son analizde görece özerkliğinin güzelce gerilemesine de bağlı olarak artık üniversiteyi de bunun bir kesimi saymak için de oldukça bir belirti bulunabilir.

Bu mağdurluk, bireylerden çok tarikat ve cemaatlerin, dini kümelerin, vakıf ve dernek örgütlenmelerinin (bir vakit sonra partiler de buna dahil olmuştur) oluşturup bugüne getirdiği ve iktidar söylemi haline getirdiği bir şeydir. Bu noktada Cumhuriyet'in başta oluşturup bir biçimde dayattığı otoriter ya da değil laiklik pratikleri çoktan değersizleşmiş batı ve modernizm düşmanlığı batı başka bir tartışma konusu ise de modernizm teknik olarak onların da benimsediği bir biçim, yaşama ve gayret alanı haline gelmiştir. Böylece anti-modernist bir eğilim olan modernist bir eğilim haline gelmiştir. Buysa onlar için hem modernizmle hem de kapitalizmle sıkıntısız bir yaşamanın ve kendini söz etme biçimi olarak kapılarını sonuna kadar açmıştır.

Bu noktada kelamın eğitimli/eğitimsiz katmanlar, ahaliler üstündeki derin tesiri esasen baştan beri biliniyor. Buysa bugün bile dinî olan kelam ve telaffuz üstünden kendini geliştirmesinin ve taraftar edinmesinin imkanı da oluyor. Bugüne baktığımızda ise bunun sözün tam manasıyla vahim boyutlara geldiğini söylemek mümkündür.

ANTİ-ENTELEKTÜEL SÖYLEM

Bugüne lakin daha çok geçmişe Ertuğrul Meşe’nin kitabında verdiği örneklere bakarak Anti-Kemalist söylemi asıl belirleyenin kelamın yani sözel olanın belirlediğini tekrarla söyleyebiliriz. Bu olağan öncelikle dinî olanın kelam üstünden kendini tabir etme imkanı olarak önde ve belirleyici olarak tutmasının fazlaca tesiri vardır. Yanı sıra Cumhuriyet'le birlikte İslamcılık'ın bir yanıyla yasa dışı bir örgütlenme ve muhalefet biçimi (Muhalefet her vakit bir iktidar biçimidir. Zeynep Sayın, Vefat Terbiyesi) haline geldiğini düşünürsek kelamın asıl belirleyici olmasını ya da o hale gelmesini de anlayabiliriz.

Ne var ki burada biraz da kelamın egemenliğine bağlı olarak Mustafa Sabri, Eşref Edip, Fedai ve Necip Fazıl üzere örneklere de bakarak üretilen ve yaygınlaştırılanın anti-entelektüel telaffuz, Cumhuriyet'e yönelik karşılıklarını ve muhalifliklerini hakaretimiz ve şiddetli bir taarruza dönüştürmelerinin de imkanı da oluyor. Bu noktada kelam konusu hakareti edepsizlikle açıklamak mümkün değilse de ürettikleri pornografinin faşizme yönelmesi de kaçınılmazdır.

Kuşkusuz işin bu yanı Raoul Vaneigem’in belirttiği üzere, barbarlığın ve acımasızlığın bütün dinlerde içkin olmasıyla da açıklanabilir duruyor.

Ertuğrul Meşe’nin anti-entelektüel bulduğunu Murat Belge’nin en sonunda anti-hümanizm olarak değerlendirmesi de aslına bakılırsa en başta yapılması gereken gecikmiş bir tanımlamadır. Zira tekrar Raoul Vaneigem’in demesiyle insani ve dünyevi hayat karşısında duyulan endişe, aşağılama ve nefretin ürettiği sözel ya da değil şiddetin anti-entelektüalizmle açıklanması ve tabir edilmesi kâfi ve mümkün olmayabilir.

MUKADDESATÇILIĞIN KİŞİ, CEMAAT, TARİKAT VE TOPLULUK BOYUTU

Ertuğrul Meşe, birinci kitabı 'Komünizmle Gayret Dernekleri'yle eski demeyle mukaddesatçılığı, yani İslamcılığı örgütlenme bazında ele alıp tartışma konusu ederken; bu kitabında işin kişi, cemaat, tarikat, topluluk boyutunu ve bunun şair ve müellif üstündeki karşılığını ve bunun sonuçlarını geniş bir literatürden hareketle tartışma konusu ediyor. Tartışmakla kalmıyor Büyükdoğu, Sebil Ürreşad, Hilâl üzere dergilerle, gazete ve kitap sayfaları ortasında kalan yazı ve açıklamaları ve uzun bir periyodun heykellere saldırmak ve Arapça ezan okumak üzere hareket ve olayları da tekrar gündeme getirerek bir sonuca varmaya çalışıyor.

Bu noktada ismi geçen muharrirlerin DP ve Adnan Menderes’le kurdukları münasebet (Necip Fazıl, başta Kemalizm'le bağ kurmaya çalışırken DP’nin ortaya çıkması ve iktidar olma ihtimaliyle birlikte baştaki olumlamayı bir anda olumsuzlamaya ve cepheden bir karşılığa/saldırıya dönüştürmesiyle başka bir örnek olarak duruyor.) tıpkı halde başta belirtildiği üzere teknik olarak modernizmle ilgi kurmakta zorluk çekmezlerken, bu, bir vakit sonra hem kapitalizmle hem de devlet ve iktidarla kurulan alaka bir yana iktisat başta olmak üzere şahsî çıkarların da öncelendiği bir şey haline gelebiliyor.

Bu durum kelamdan hala yazıya geçemememiz kadar gerçeğin altını kalınca çizmemizin nedeni olsa da kelamın imajla birlikte tekno-dünyada kendine hatırı sayılır bir alan açmasını/bulmasını bir çelişki olarak görmeyebiliriz.

CUMHURİYET VE LAİKLİK TEMELLİ KAVGALAR

Ertuğrul Meşe’nin iki kitaptır sürdürmeye çalıştığı tartışma yüz yıla varmış Cumhuriyet'e ve onun bugününe bakarak ziyadesiyle değerli ve gerekli görünüyor. Bu noktada muharririn “Anti-Kemalizm, yalnızca dini deneyimleme gayesini taşıyan bir muhalefet biçimi değil, mukaddesatçı İslamcı bir iktidar talebidir” demesini kesinkes unutmamak ve hatırda tutmak gerekiyor. Kaldı ki bugünde olup biteni de bu iktidar talebi ve onun vahim sonuçlarıyla lakin açıklayabiliriz.

Yine bugündeki Cumhuriyet ve laiklik temelli hengamelerin neredeyse hepsinin bu iktidar talebinden kaynaklandığını biliyoruz ancak anlaşılan o ki iktidar olmak tatmin edici sonuçlara istenildiği ölçüde yol açmamış görünüyor. Buysa kelam konusu çatışmanın öteki bölümleri de kendine dahil ederek yeni saflaşmalara yol açacağı hatta yol açmaya başladığı ve bunun da uzun sürmesi mümkün ağır sonuçlar yaşatacak bir gayrete dönüşmesi de öngörülebilir duruyor.

Yazar kitabının son noktasını sosyo-politik alanın diyalojik demokratik bir atmosfere sahip olması için mukaddesatçı Kemalizm'in Cumhuriyet’le ve onun kıymetleriyle barışması gerektiğinin altını kalınca çizerek koyuyor fakat başta kelamını ettiğimiz endişe, aşağılama ve otoriteden çok ötekine dönük nefretten ve bunların ürettiği ve uzun yıllardır süren şiddetten (Raoul Vaneigem buna binlerce yıllık kültürümüzü talan eden dinlerin kutsal terör geleneği diyor.) kurtulunmadığı sürece bunun bu güne bakarak ütopik bir istek olarak kalması ne yazık ki mümkündür.