Muhsin Ertuğrul'un gözünden Sovyetler: 'Ah ne geriyiz, ne geriyiz...'

Modern Türkiye tiyatrosunun baş isimlerinden olan Muhsin Ertuğrul, 1892’de İstanbul’da doğar. Hariciye veznedarı olan babası Hüsnü Bey’in teşvikiyle tiyatroya ilgi gösteren Ertuğrul, ortaoyunlarını, Osmanlı Dram Kumpanyası’nın temsillerini çok sefer izler. Birinci defa sahneye 1910 yılında çıkar. Burhanettin Beyefendi Kumpanyası’nın sahnelediği "Sherlock Holmes" oyununda "Bob" isimli bir karakteri oynar. Ve o günden sonra sahnelere olan aşkı dinmez. Üstelik yalnızca oyunculuk manasında değil, teorik ve pratik manada tiyatronun çabucak her basamağında büyük işler başarır.

Ertuğrul, tiyatro bilgisini yalnızca yurt içiyle sınırlamaz. 1911’de kalkıp Fransa’ya sarfiyat. Oradaki tiyatronun dününü bugününü, yeni gelişmeleri öğrenir. I. Dünya Savaşı sırasında yurda gelen Almanlardan, Alman tiyatrosuna dair öğrendiği şeyler onu Almanya’ya sürükler. Orada Henrik Ibsen’in, August Strinberg’in yaptıklarını görür, onlardan ilham alır.

Ertuğrul, tiyatromuzu şekillendirirken pek çok ülkeye ziyarette bulunur, onlardan bir şeyler öğrenmeye gayretler lakin hiçbiri Sovyetler’e yaptığı seyahatin yerini tutmaz. Bunu Ertuğrul şahsen kendisi müellif. Hatta Moskova’yı "tiyatronun Kâbe’si" diye över.

Ertuğrul’un bu seyahatinde yazdığı yazılar 'Moskova Notları' ismiyle Can Yayınları etiketiyle raflardaki yerini aldı. Kitabı hazırlayan isim Tuncay Birkan.

Şimdi Ertuğrul’un bir seyahatname olarak da değerlendirebileceğimiz bu seyahatinde edindiği izlenimlere bakalım.

'UNUTMAMALISINIZ Kİ AÇ ÖLÜR, BİLGİSİZ ÖLDÜRÜR'

Ertuğrul, 1925 yılında Sovyetler’e yanlışsız bir seyahate çıkar. Birincinin Odessa’ya bir vapurla ulaşır, akabinde Moskova’ya trenle geçer. Vapur seyahati esnasında birinci dikkatini çeken şey, genç bir denizcinin, yaşlı bir denizciye okuma yazma öğrettiği andır. Ertuğrul bu görünüm karşısında gayriihtiyari olarak, "Ben olsam bu yaştan sonra öğrenmezdim," diye düşünür. Daha sonra onlara imrenerek bakar ve ihtilalin sahiden ne olduğunu, ne yapmayı amaçladığını tahminen de birinci kere somut olarak görür.

Moskova’ya vardığında pek çok konutun tadilatının yapıldığını görür. Birkaç müze, birkaç kütüphane gezer. Bunların ne derece etkileyici ve ne kadar dolu olduğunu imrenerek gözler. Sonra, vapurdaki yaşlı adamın yaptığı üzere ülkedeki bütün fakirlerin, bütün köylülerin bir okuma-yazma öğrenme seferberliği içinde bulunduklarını görür. İhtilal de insanları her fırsatta buna yönlendirmektedir.

Ertuğrul da bunun üzerine evvela "Darısı başımıza!" dese de, dayanamaz ve "Yeter artık mezbahalarınızın kokusu, buz fabrikalarınızın gürültüsü, Büyükada’nızın imarı! Yeni Türkiye’ye mektep ve tiyatro, fırınlarınızdan ve çeşmelerinizden daha lazım. Unutmamalısınız ki aç ölür, bilgisiz öldürür!" der.

Tiyatronun Ayasofya ile Sultanahmet ortasında beşerin yeni mabedi ve yeni mektebi olduğunu söyler. Bunun kıymetini anlamayan bürokratlara, "Beyefendiler, ruhlarımız için ne yapıyorsunuz?" diye sorar. Tiyatronun -tıpkı hastaneler gibi- insan ruhunun tedavi merkezi olduğunu belirtir.

'AH NE GERİYİZ, NE GERİYİZ…'

Ertuğrul, Moskova’nın tiyatro salonları bir bir gezer. Salonların şartlarını, oynanan oyunların içeriğini, oyuncuların durumunu anlatır. Fakat izleyicilerden de çok bahseder. Çünkü o vakte kadar bir tiyatro salonundan içeri bile girmemiş olan personellerin, köylülerin hoş güzel kıyafetlerle oyunları tıka basa doldurduklarını söyler. Ve buna sebep olan şeyi, ihtilali över.

Devrim, yalnızca insanların karınlarını doyurmak gayesiyle yapılmış bir yenilik değildir; o birebir vakitte insanların ruhlarını, beyinlerini de beslemek ister. Aslında Lenin, başka türlüsünün ekonomizm olduğunu söyler. Kaba tabirle, insanın mutfakla tuvalet ortasında gidip gelen bir canlı olmadığını, âlâ ve sağlıklı bir yemek kadar, âlâ bir kitabın, hoş bir oyunun, uzman bir okulun, kütüphanenin, müzenin de bir insan hakkı olduğunu belirtir.

Ertuğrul, bir yandan gezip gördüklerini anlatırken, bir yandan da Rus tiyatrosunun dünü ve bugünü hakkında da bilgiler verir. Eski tiyatro ile ihtilal tiyatrosunu kıyaslar, bunun doğurduğu yenilikleri anlatır. Rus tiyatrosu için bir kırılma noktası olarak görülen Mayerhold Tiyatrosu’nun 1920’de kurulduğunu ve beş yıl üzere kısa vakitte çok büyük işler başardığını söyler.

Sonra da üzülür: "Buraya geldiğim günden beri nereye gittim ve ne gördümse hepsinin karşısında aczimizi ve cehlimizi hatırlayarak göğüs geçirmekten zevk-yab olmaya vakit bulamadım. Ah ne geriyiz, ne geriyiz…"

'SANATTA GAYE TEKÂMÜLDÜR'

Ertuğrul’un Sovyetler’le bu derece bir gönül bağı kurmasının tek sebebi, onun sosyalizme olan yakınlığı değildir. Sovyetler’le Türkiye ortasında da bir gönül bağı vardır. Bunun en büyük göstergesi, iki ülkenin de birbirlerini siyasal manada birinci tanıyan ülkeler olmasıdır. Yalnızca bu mu? İki ülke de "eski dünyaya" baş tutan "şarklı" bir kültüre sahiptir. Bu türlü muharrir Ertuğrul. "Peki ya bütün bu iştirake karşın neden bu kadar farklılardır? Türkiye neden bu kadar geride kalmıştır?" diye sorar. Akabinde, tahlilin aşikâr olduğunu söyler, "Madem ki Sovyetler’i tanımakta birinciyiz, o vakit onları örnek almakta da birinci olalım," der.

Zira Ertuğrul şu bahiste nettir: Bir ülkenin gelişimi için evvel o ülkenin halkını geliştirmek gerekir. Bunun için de halkı her manada eğitmek ve beslemek gerekmektedir. "Sanatta gaye tekâmüldür," diye muharrir sonra. "Muhtelif istikametlerde sanat cereyanlarının yegâne gayesi, nokta-i kemali bulmaktır."

'Moskova Notları' iki kısımdan oluşur. Birincisi 'Sanatkar Gözüyle Bugünkü Rusya' ismini taşır. Bu kısımdaki yazılar 9 Ağustos – 14 Kasım 1925 ortasında Vakit gazetesinde tefrika edilir. 10 kısımdan oluşan 'Moskova Notları' isimli ikinci kısımsa Darülbedayi mecmuasında 1 Ekim 1934 ila 15 Mart 1935 tarihleri ortasında yayınlanır.

Tiyatromuz, 1925’lerden bu yana hayli yol kat etmiş olsa da hâlâ istenilen yerde değiliz, bunun en büyük sebeplerinden biri de iddia edileceği üzere ekonomik baskılardır. Devletin, özel tiyatroları yalnızca bir ticari işletme olarak görüp ona nazaran vergilendirmesi pek çok topluluk için büyük bir yıkıma sebep oluyor. BirGün gazetesinden Işıl Çalışkan’ın haberinde yer verdiği Tiyatromuz Yaşasın İnisiyatifi Yürütücü Konsey Üyesi Gizem Duman Şeşen’in söyledikleri epey değerli. Bu yüzden sonsözü Şeşen’e verelim:

"Yerel idareler bizlerden oyun aldığı vakit en yüksek KDV oranıyla fatura kesiyoruz. Bizim masraflarımızın her kalemi kabul edilmiyor. Hasebiyle çıkarımızın çok büyük bir kısmı vergiye gidiyor. İstihdam sağlayamıyoruz. Bir kişinin dahi sigorta masrafını on iki ay boyunca nizamlı yatırmamız imkânsızlaştı. Kültür Bakanlığı’nın özel tiyatrolar sanat dönemi müracaatlarına bile başvurabilmek için borçsuz olmamız bekleniyor. Hepimizin gırtlağına kadar borcu var. Bizim derhal vergiden muaf olmamız gerekiyor. Bu devirde Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın, vergi muafiyeti ve kayıt dışı, hayatta kalmaya çalışan sanat işçilerini korumaktan öteki acil bir gündemi olmamalı. Bu davete derhal birilerinin kulak vermesi gerekiyor. Aksi halde problemler dönüşü olmayan yerlere varacak. Özel tiyatro bitecek."

Hal-i pürmelalimiz budur!