90 yaşında ama genç: Varlık dergisi

Varlık mecmuasını, yalnızca bir mecmua değil, birebir vakitte Cumhuriyet’in birinci yıllarından günümüze dek uzanan süreçte edebiyatımızın kaydını tutan bir kültürel hafıza olarak ele almak gerek. Hafıza tüm toplumlar için değerli elbette lakin bizim açımızdan ehemmiyeti kat be kat fazla. Oldum muhtemel ziyadesiyle angaje iktidarlar tarafından yönetilen bu ülke, kültürel miras kavramına pek alışkın değil. Bilhassa son 21 yılda, bunun en saldırgan, en uç, en yıkıcı tarafına, tabir yerindeyse, iktidar tarafından örgütlenen topyekun bir kültürel imha hareketine şahit olduk; hâlâ da oluyoruz.

Bu durumda, doksan yıllık edebiyat birikimini sırtlanan lakin o birikimin yükü altında ezilmeyip hâlâ dipdiri ve gepgenç bir biçimde yaşamayı sürdüren Varlık’ı, yalnızca edebiyat ekseninde pahalandırmak yanlış olur. Aslında, tüm bir Cumhuriyet tarihinin hafızası sayılabilir Varlık.

15 Temmuz 1933’te, 15 günlük sanat ve fikir mecmuası olarak yayın hayatına atılan Varlık mecmuasının en belirleyici özelliği doksan yıldır kesintisiz olarak yayımlanması. Demokratik kurumlar başta olmak üzere, her kurumun tarihinin kesintili, iç dikişli, teğelli olduğu ülkemizde bir edebiyat mecmuasının kesintisiz yayımlanabilmesi başlı başına ele alınıp incelenmesi gereken sosyolojik bir olgu.

Yaşar Nabi Nayır tarafından kurulan ve uzun yıllar onun yayın direktörlüğünde yayımlanan Varlık mecmuasının izlediği yayın siyasetini ve çizgisini, edebiyatta ve sanattaki gelişmelerin yanı sıra ülkenin siyasi şartlarına da bağlı olarak kıymetlendirmek, devirlere ayırmak mümkün. Yayınlandığında, doğal olarak genç Cumhuriyet’in sesi olmak için yola çıkmış bir mecmuaydı Varlık. Hem yerli hem yabancı edebiyatçılara yer vermekle birlikte Hasan Âli Yücel tarafından kurulan Çeviri Bürosu’nun çevirdiği Batı klasiklerine de sayfalarını açıyordu. Bugün hepimizin bildiği, edebiyatımızın klasikleri ortasına giren Cahit Sıtkı'nın “Gün Eksilmesin Penceremden”, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın “Ne İçindeyim Zamanın”, Ahmet Muhip Dıranas’ın “Fahriye Abla” üzere şiirleri, Sabahattin Ali'nin “Kağnı”, Halit Nur'un “Hepsinden Acı”, Sait Faik'in “Semaver” isimli hikayeleri 1933-1939 yılları ortasında Varlık’ta yayımlanmıştı.

1950-1980 YILLARI ORTASI ÖNCÜ VE YENİLİKÇİ BİR ÇİZGİ İZLEDİ

Varlık, 1939’dan itibaren toplumsal meselelere, ekonomik problemlere ve tarihe değinen yazılara da sayfalarında yer vermeye başladı. Bu ortada, o devir açısından büyük bir risk alarak, Orhan Veli başta olmak üzere Garipçilerin şiirlerini yayınlamaya başladı ve ağır tenkitlere maruz kaldı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında ekonomik zorluklarla da baş etmeye çalışan Varlık’ın ofisi 1946 yılında Ankara’dan İstanbul’a taşındı ve birebir yıl Varlık Yayınları kuruldu. Birinci basılan kitap Cahit Sıtkı Tarancı’nın “Otuz Beş Yaş”ıydı. Köy Enstitüleri’nin kapanmasına karşı çıkan Varlık mecmuası, 1950 yılına kadar, yüklü olarak Talip Apaydın, Mehmet Başaran, Mahmut Makal üzere Köy Enstitülü muharrirlerin eserlerini yayımladı. 1950-1980 yılları ortasında da edebiyatın nabzını tutan, öncü ve yenilikçi bir çizgi izledi Varlık mecmuası. Hatta bir devir, sinema ve müzik kısımlarına de yer verdi ve daha bütünsel bir anlayışla, farklı sanat disiplinlerine açtı sayfalarını.

1981 yılından itibaren mecmuanın sorumlu yazı işleri müdürlüğü vazifesini Filiz Nayır üstlendi ve evvel Konur Ertop'un yayın danışmanlığında, akabinde, Şubat 1983 ile Mayıs 1990 ortasında Kemal Özer’in yayın direktörlüğünde hayatına devam etti Varlık. Bu devirlerde şiirin, romanın, hikayenin sıkıntılarının tartışıldığı, 'gerçekçilik', 'yapısalcılık' üzere kavramların ele alındığı, edebiyatta müstehcenlik, savaş, din, estetik üzere farklı bahislere yer verilen, kültür ve sanatın her istikametiyle tartışıldığı bir dergiye dönüştü. Bilhassa Kemal Özer devrinde disiplinler ortası münasebetler edebiyat temelinde ele alındı, fotoğraf, karikatür, müzik, sinema üzere alanlara daha çok yer ayrıldı Varlık’ta. Yeniden Kemal Özer devrinde, toplumcu gerçekçi anlayıştaki edebiyatçılara kapılarını her zamankinden daha fazla açtı Varlık.

GÜNCELİ BELİRLEYEN HER MEVZUDA KELAM SAHİBİ BİR DERGİ

Enver Ercan’ın mecmuanın idaresini devraldığı Haziran 1990’dan itibaren yelpazesini daha da genişletti ve edebiyatın temel sıkıntılarının yanı sıra, edebiyatla dirsek temasında olan bahislerle ilgili de evraklar yayımlanmaya başlandı Varlık’ta. Artık tüketim kültürü de, edebiyat çerçevesinde ele alınmak kaydıyla askeri darbe teşebbüsleri ve Ergenekon davası da, sosyolojik değerlendirmeler de her zamankinden daha ağır biçimde yer buluyordu Varlık’ta. Hatta Postmodernizm, kimi marjinal sanat akımları, anarşizm, yeraltı edebiyatı yalnızca birer evrak kapsamında değil, daha genel manada, sıklıkla işleniyor hatta sızıyordu mecmuanın yapısına.

2015 yılından itibaren mecmuanın editörlüğünü üstlenen Mehmet Erte’nin periyodunda Varlık, Enver Ercan’la başlayan yenilenme ve güncelle dirsek temasında olma anlayışını daha da geliştirerek sürdürdü ve Varlık aktüel sanata, tiyatro ve sinemaya olduğu kadar post gerçekçilikten dijital çağın tahlillerine kadar aktüeli belirleyen her bahiste kelam sahibi bir mecmua pozisyonuna geldi.

MERKEZİ, TANINAN, MUHALİF, AYRIKSI, AKADEMİK…

Varlık’ın en kıymetli özelliklerinden biri, merkezi bir mecmua olması. Lakin bu, mecmuanın merkeziyetçi bir anlayışı savunmasından değil, bilakis, merkeziyetçiliği reddetmesinden, yazınsal her oluşuma, her anlayışa, her ekole muhakkak oranlarda sayfalarını açmasından kaynaklanıyor. Bu anlayışı sağlamak ve çok uzun yıllar boyunca sürdürebilmek hiç kolay değil. Zira bu, her bölümü kucaklamak ve kucakladığı her bölümle de ortasına ara koymayı gerektiriyor. Merkezde durmaktan kastım bu: Bir anlayışın, bir ekolün sesi, temsilcisi olmadan hepsine yer verebilmek ve hepsiyle de yakın olduğu oranda uzaklıklı durabilmek. Haydi bir adım daha ileri gidelim ve Semih Gümüş’ün daha evvel Varlık mecmuası hakkında yaptığı bir tespite değinelim: “Varlık merkezi ve tanınan bir mecmua olmayı sürdürürken muhalif, ayrıksı, akademik bir mecmua kimliği de kazandı.” Hem merkezi hem tanınan bir dergiyken birebir vakitte muhalif kimliğini korumak, ayrıksı durabilmek, bilhassa son yıllarda daha da öne çıkan, akademik bir mecmua olma özelliğini de taşıyabilmek, bunların hepsini bir potada eritebilmek kolay elde edilebilecek bir muvaffakiyet değil.

Tam da bu nedenle, yayınlandığı yılın, ayın edebiyat anlayışlarının, daha genel manada sanat anlayışlarının panoramasını Varlık’ın sayfalarından izlemek mümkün. Bir vakitler yayınlanan Varlık Yıllıkları artık yok; esasen yıllıklar çağı da kapandı lakin mecmuanın bir yıl içinde yayınlanan tüm sayılarına yalnızca göz gezdirmek bile, yılın edebiyat olaylarını anlamak, şiirdeki, hikayedeki, denemedeki anlayışların ya da lisanın nasıl değiştiğinin, nereye evrildiğinin, hatta, ülkedeki ve dünyadaki yeni gelişmelerin neler olduğunun, dahası, ülke gündeminin ve siyasal ikliminin görülebilmesi açısından büyük bir imkan sunuyor bizlere.

YENİLİKLERE OLDUĞU KADAR GENÇLERE DE ALAN AÇTI

Varlık’ın dünden bugüne değişmeyen en kıymetli özelliklerinden biri de, yeniliklere olduğu kadar gençlere de alan açması. Birinci yayınlandıkları devirde, edebiyat etraflarında alay konusu olan fakat kısa müddet içinde şiirimizdeki en kıymetli kırılmalardan birini yarattıkları anlaşılan Garip şairlerine sayfalarını açan Varlık, bu geleneğini kesintisiz sürdürmüş, bilhassa hikaye ve şiirde yeni jenerasyonların oluşmasında kıymetli bir rol üstlenmiştir. Bu doksan yıllık vakit diliminde, Varlık sayesinde edebiyat dünyasına birinci adımını atmayan ya da yolun daha başlarındayken yolu Varlık’la kesişmeyen öykücü ya da şair vardır mıdır, bilmiyorum. Bu açıdan, edebiyat alanında, ülkenin en esaslı eğitim kurumlarından biri olarak da ele alabiliriz Varlık mecmuasını. Kemal Özer devrinde her sayı genç bir şairin tanıtılması, Enver Ercan’la başlayan süreçte genç şair ve öykücülerin eserlerinin değerlendirildiği sayfalara yer verilmesi ve Mehmet Erte idaresinde bu geleneğin aksamadan sürmesi, edebiyata yeni adım atanların önüne, tırmanacakları yolun birinci basamağını uzatması manasına geliyor Varlık’ın. Böylelikle Varlık, aşıldığı taktirde ivme kazanacakları bir eşik sundu, sunuyor genç müelliflere. Enver Ercan’ın, k. İskender’in, Gurur Bilsel’in yeni şiirler, Hatice Meryem’in, Jale Sancak’ın yeni hikayeler ortasında attıkları tıp, edebiyata yeni isimler kazandırılması manasında eşsiz bir fonksiyon gördü, görüyor. Elbette, bu kapsamda Yaşar Nabi Nayır ödüllerinden de ayrıyeten kelam etmek gerek. Evvelce bazen hikaye bazen şiir kolunda birkaç sefer verilmiş olan bu ödül, 1991 yılından; yani Varlık’ın 1000'inci sayısından itibaren kurumsallık kazandı ve günümüze dek kesintisiz olarak verildi. Yaşar Nabi Nayır mükafatları, edebiyatımıza yeni isimler kazandırmakla kalmıyor, son yirmi iki yıldır edebiyatın yeni lisanını görünür kılıyor hatta edebiyatın rotasını belirliyor, dersek hiç de abartmış olmayız.

Bu yıl Varlık mecmuasının 90'ıncı yaşını kutluyoruz. Hiç tereddüt etmeden, 90 yaşında lakin çok genç, diyebiliriz Varlık için. Hâlâ doksan sene evvel oluşturulan omurganın üstünde duruyor lakin daima yenilendiği, güncellendiği, gençleştiği için o omurga bugüne dek hiç kireçlenmedi, yaşlanmadı. Birebir vakitte, hem geçmişten bugüne ulaşan bir hafıza kaydını içinde barındırıyor hem de aktüele hiç yabancılaşmıyor, aktüeli ıskalamıyor. Zihninin genç kalmasının da sırrı bu galiba.

Daha kaç doksan yıllara.