Türkiye ellerini kaybediyor

Bahar Göçer*

Geçtiğimiz günlerde Halk TV'de yayınlanan "Türkiye Aklını Kaybediyor" isimli haber programı beni derinden etkiledi. İzlediğimde, bir farkındalık yarattı ve üzerinde düşünmemi sağladı. Ayrıyeten onlara dair içimde burukluk ve acı hissettim. Üniversite mezunları, akademisyenler, beyaz yakalılar ve gibisi beşerler, ülkelerinde kendilerine uygun iş bulamadıkları, bilimsel çalışmalarını sürdüremedikleri, birikimlerini kullanamadıkları ve kendilerini var edemedikleri için yurt dışına gitmek zorunda kalmışlardı.

Eğitimi beğenmesek de Türkiye'de nitelikli beşerler yetişiyor ve içlerinde önemli üretken ve yaratıcı olanları var. Yurt dışına gidenlerin bir kısmı, mevcut potansiyellerini kullanamayıp uzmanlık alanları dışında işlerde çalışıyor ve potansiyellerini boşa harcıyorlar. Öbür kısmı ise kendi alanlarında üretimin kesimi olmuş, hatta kimileri yeni buluşlar yapmış ve milletlerarası bilim literatürüne isimlerini dahi yazdırmayı başarmışlar.

Elbette, bu insanların yurt dışına gitme sebepleri yalnızca iktisat ve iş değil, durum daha geniş bir bağlama dayanmaktadır. Türkiye'de laikliğin zayıfladığı, demokrasinin sarsıldığı ve kültürel çeşitliliğin azaldığı bir ortamda memnun olamadıkları ve kendi hayatlarına dair belirsizlik hissi taşıdıkları için yurt dışına gitmişlerdir. Kendilerini kültürel manada rahat hissedecekleri ülkelerde yaşamayı tercih etmişlerdir. Bu beşerler, ülkelerinin geleceğine damga vurabilecekken, kendi anadil ve anavatanı olmayan topraklarda kendilerini var etmeye çalışmışlardır.

MAVİ YAKALI ÇALIŞANLAR DA YURT DIŞINA GİDİYOR

Ancak, bu yazının odak noktası, ülkelerinde bulamadıkları bedeli, huzuru ve ekonomik garantiyi aramak için yurt dışına yönelen beyaz yakalı çalışanlar değil. Yurt dışına giden yahut gitmeyi düşünen sırf beyaz yakalı çalışanlar değil. Onların yanı sıra, vücutlarıyla çalışarak ülkenin temel gereksinimlerini karşılayan mavi yakalı çalışanlar da artık Türkiye'de yaşamak istemiyorlar. Ülkenin ustaları; elleriyle inşa eden, üreten ve ülkeyi ayakta tutan insanlardır. Sayelerinde yemek buluyoruz, konutlarımız var, gereksinimlerimiz karşılanıyor. Yani bir çeşit onlar sayesinde yaşıyoruz.

Son devirde birçok mavi yakalı çalışan, yurt dışına çıkma planları yaparken, gerekli evraklar için benden yardım istediler. Yurt dışına çıkabilmeleri için birtakım sıhhat dokümanları ve mesleksel eğitim evrakları gerekiyormuş. Bu süreçte durumun farkına vardım. Bir kısmı yurt dışında çalışma prosedürü araştırırken, birçoğu çoktan kontaklarını kurmuşlar bile. Kimileri da yurt dışında yaşamaya başlamış ve gelecek olanlar için kapıların aralanmasını sağlamışlardı. Bu insanların hepsinin farklı kıssaları var, fakat genel bir tema var ki Türkiye'deki ekonomik şartlar giderek zorlaşıyor ve beşerler kendilerini inançta hissetmiyor.

Bu durum, düzgün bir eğitim almış olmalarına karşın Türkiye'de yaşamaktan keyifli olmayanlarla benzeri bir his taşıyan, elleri ve vücutlarıyla çalışarak geçimini sağlayan beşerler için de geçerli. Onlar da birebir biçimde, Türkiye dışında nasıl bir ömür sürdüreceklerini ve nasıl gelir elde edeceklerini araştırıyorlar. Yurt dışına çıkmayı düşünenler, daha evvel bu adımı atmış olanların tecrübelerinden faydalanıyorlar. Daha evvel tıpkı şartlara sahip çalışanlar yurt dışına gitmiş ve birçok şeyi deneyimlemişler. Artık gidecek olanlar da oralarda neler yaşayacaklarını biliyorlar. Türkiye'de kimsenin önemsemediği, ciddiye alınmayan bu ustalar ve işçiler, yurt dışında gereksinim duyulan ve beklenen beşerler haline gelmiş durumdalar. Mesken yapanı, çatı aktaranı, tesisatçısı, eli alet edevat tutanları, elektrik ustaları, kaynakçıları, arı Kovancı’sı, bahçıvanı ve daha birçok benzeri iş yapanların bir kısmı yurt dışına gitmek için hazırlık yapıyorlar.

HİKAYELERİ FARKLI LAKİN SEBEPLERİ AYNI

Bu süreçleri yaşayanların kimilerinin kıssalarını size aktarayım.

Bir tanesi kırklı yaşlarda, bir sıvacı ustası. Bir vakitler lise birincisiyken ve dersleri çok yeterliyken okulu bırakmak zorunda kalmış. Sonraları liseyi dışardan bitirmiş. Ressam olmayı istemiş (güzel fotoğraflar çizdiğini söylüyor) ancak boyacı olmuş. Çalışma hayatı boyunca birkaç kere parasını kaptırmış, müteahhitler tarafından dolandırılmış. Ağabeyini iş kazasında kaybetmiş. Bu durum ona çok ağır gelmiş ve muhtemelen acıdan kanser olmuş. En son birkaç evrak için benden yardım istediğinde kanseri atlatmıştı. Kuzeni ondan daha evvel yurt dışına gitmiş ve boyacılık yapıyormuş. Bütün şartlar hazır, kendisi de gitme hazırlıklarının birçoklarını bitirmiş. "Çok yoruldum, gidip rahatlamak istiyorum" diyor. Nitekim ne kadar yorulmuşsa, çalışmak için gideceği ülkede rahatlamayı planlıyor. Umarım işler onun için kolay olur. Avrupa'ya gidiyor.

4 kişilik bir elektrikçi grubu vardı. Birkaç ay sonra yurt dışına çıkacaklardı ve hükümete oy vermişlerdi. Aslında, "Biz her şeyden memnunuz" diyorlardı. Buna karşın neden yurt dışına gitmek istediklerini sorduğumda, "Daha fazla gelir elde etmek için" karşılığını aldım. Doğu'dan İzmir'e gelerek çalışmaya başlamışlardı ve artık İzmir'den yurt dışına gitmeyi planlıyorlardı. Hayatları, günlük işlerde çalışarak kazanıp ailelerine takviye olma uğraşıyla geçmişti. Ailelerine maddi yardımda bulunmak ve sevdiklerini açlıkla karşı karşıya bırakmamak için neresi denk gelirse orda çalışmışlar. Avrupa'ya gitmeyi düşünüyorlardı.

Yirmili yaşlarda genç bir personel vardı ve karısı gebeydi; birinci çocuklarıymış. Kendisi tesisatçıydı ve teknik lise mezunuydu. Türkiye'de Ruslarla çalışıyordu ve Ruslar işini beğenmişlerdi. Kendisine Rusya'ya gelmesi teklifinde bulunmuşlar ve o da kabul etmiş. Karısını annesinin yanına bırakıp, yurt dışına çıkacaktı. Münasebeti ise doğacak çocuğunun geleceğini teminat altına almaktı.

İki kaynakçı daha vardı, yurt dışından tanıdıkları onları çağırmış. Her ikisi de bu davete olumlu karşılık vermişler. Yurt dışında usta kaynakçılara âlâ para ödediklerini anlatmışlardı bana. Bu yaşlarda öteki bir ülkede yaşamanın güç olacağının farkındaydılar, lakin çocuklarının geleceği için bu adımı atmaları gerektiğini düşünüyorlardı. Yaşları başkalarına nazaran daha büyüktü, ellili yaşlarda görünüyorlardı. O yaşta bile yurt dışına gitmek onlara mantıklı geliyordu.

Bir paklık çalışanı ise iki çocuğunun hayatını düzgünleştirmek için yurt dışına gitmek istiyordu. Bu kişinin politik bir geçmişi vardı ve sığınma başvurusu yapmayı planlıyordu. Kederi çocuklarının daha yeterli bir hayat sürmesiydi. İlticanın ne kadar güç olduğunu ve birkaç yıl boyunca çok güç şartlarda yaşayacağının detaylarını kendisi anlatmıştı. Lakin buna karşın çocuklarının geleceği için yurt dışına gitmeyi düşünüyordu.

Hiçbir prosedür bulamayan vasıfsız çalışanlar ise sığınmacı başvurusu yapıyorlar. Bildiğim kadarıyla iltica başvurusu, kendi ülkelerinde yaşadıkları baskı yahut zulümden kaçarak diğer bir ülkede yaşamak isteyenler için şiddetli ve uzun bir süreci içerir. Müracaat süreci boyunca, kamplarda yahut gibisi yerlerde yaşamak zorunda kalınır. Bütün bunlara karşın sığınmacı olmak isteyen, bunun planını yapan beşerler var. Öbür bir formül de evlenmek. İsimlerini dahi bilmedikleri yahut daha evvel hiç tanışmadıkları beşerlerle evlenmek üzere yolları seçerek, yurt dışına gitmeyi planlayanlar var.

EVLERİNİ VE AİLELERİNİ GERİDE BIRAKIYORLAR

Yurt dışına gitme işi o kadar yaygınlaşmış ki, büyük müteahhitlerin yurt dışından iş aldığını ve milletlerarası alanda projeler gerçekleştirdiğini biliyoruz. Lakin küçük müteahhitler, yurt dışında inşaat işleri yapma yollarını aramaktalar. Ayrıyeten, taşeronluk yapan firma sahipleri de yurt dışında kendi taşeron şirketlerini kurma fırsatlarını araştırıyorlar. Ülkenin teknik birikimi malum, yüksek katma kıymete sahip eserler üretmiyoruz. En Âlâ yaptığımız şey inşaat ve bu nedenle birçok kişi yurt dışına gidip orada inşaat projeleri yapmayı planlıyor. Hayatlarında tahlil üretemeyenler, yurt dışı hayali kuruyor.

Bu örneklerdeki beşerler, daha düzgün bir hayat için konutlarını ve ailelerini geride bırakıp gidiyorlar. Yaşadıkları bölgelerde farklı kültürel ve toplumsal etrafa ahenk sağlama zorunluluğuyla karşı karşıyalar. Lakin, tüm zorluklara karşın daha uygun ekonomik şartların fırsatını bulacaklarına inanarak böylesi riskler alıyorlar.

Bu örnekler, bana geçmişte Almanya'ya göç eden Türk gurbetçilerini hatırlattı. Almanya'ya göç eden bu gurbetçiler, üstte bahsedilen misal olayları yaşamışlardır. Türkiye'nin kendileri ve aileleri için kâfi garanti sağlamadığını düşünerek Almanya üzere ülkelerde yeni hayat kurma yolunu seçmişlerdir.

Beyaz yakalıların yurt dışına gitmesi onlar için ekseriyetle daha kolaydır. Beyaz yakalılar, gittikleri ülkenin lisanını biliyorlar yahut en azından İngilizce üzere yaygın bir lisanı konuşabiliyorlar. Ayrıyeten, birden fazla daha evvel birkaç sefer yurt dışına gitmiş ve yabancı ülkelerle ilgili tecrübeleri var. Bu tecrübeler, daha süratli ahenk sağlamayı kolaylaştırır. Lakin mavi yakalılar için durum daha zorlayıcıdır. Çoklukla ilkokul mezunu olan mavi yakalıların birden fazla yabancı lisan bilmez. Bu nedenle temel irtibat bile onlar için güç. Alışveriş yapmak yahut hastalık durumunda doktora gitmek üzere muhtaçlıklarını karşılamakta bile zorlanacaklardır.

Gelelim ülkenin bu günkü durumuna; emekçilerinin yurt dışına gitmeleri ve ekonomik olarak kendilerini kurtarmaları epey yaygın bir eğilim haline gelmiştir. Bu bireyler için gelecek, kişisel olarak daha güzel görünebilir; lakin Türkiye'nin genel ekonomik durumu için pek olumlu bir tablo değil. Üretim dalında çalışan ve iş yapanlar için en büyük zorluk ekonomik krizdir. Lakin ikinci büyük sorun, nitelikli eleman eksikliğidir. Zati teknolojik açıdan zahmetli olan Türkiye, uzun yıllardır ustadan çırağa bilgi aktarma geleneğiyle tecrübelerini yeni jenerasyonlara aktarmıştır. Lakin bu transfer süreci artık giderek zorlaşıyor, zira ülkede usta sayısı azalmış durumda. Yeni usta adayları yetişmiyor ve yukarda anlatmaya çalıştığım üzere bir kısmı yurt dışına gitme yolunu seçiyor. İş bilen insan kahrı çeken ülke bu şartlarda daha da ıstıraba düşecek

GENÇLER TEKNİK İŞLERDE ÇALIŞMAK İSTEMİYOR

Gençlerin büyük bir kısmı üniversite mezunu yahut en azından fizikî işlerde çalışmak istemiyorlar. Yani vücut işçiliğinden kaçınıyorlar. Daha çok masa başı işlerde çalışmayı tercih ediyorlar. Teknik lise mezunu bile olsalar, teknik işler yapmak istemiyorlar. Türkiye'de mavi yakalı personellik çoklukla düşük statüde bir iş olarak algılanır. Bu nedenle, usta olabilecekleri işlerde çalışmak yerine farklı meslek yollarını tercih ediyorlar.

Türkiye aklını kaybederken ellerini de kaybediyor üzere görünüyor. Hem beyaz yakalılar hem de mavi yakalılar yurt dışına gidiyor, gitmeyi planlıyor, düşünüyor yahut gitme şartlarını araştırıyor. Yurt dışına gidenler de epey oralarda ilgi görüyorlar. Bakalım kalanlarla birlikte Türkiye’nin hali ne olacak.

*A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı