Suriyeli kadın işçiler: "6 bin liraya kayıt dışı çalışmak zorundayız"

Fundanur Öztürk
BBC Türkçe

Türkiye’de göçmenler bilhassa kayıt dışı istihdamın ağır olduğu inşaat, tarım, dokumacılık üzere bölümlerde çalışıyor. Kayıt dışı çalışmak bayan göçmenleri pek çok açıdan daha dezavantajlı hale getiriyor.

Çalışma ve Toplumsal Güvenlik Bakanlığı’nın 2021 yılına ait en aktüel bilgilerine nazaran, Türkiye’de 168.103 yabancının çalışma müsaadesi bulunuyor. Bunların 91.500’ünü Suriyeliler oluştururken, içlerinden sırf 5 bin 335’i bayan.

Kayıt dışı çalıştığı iddia edilen 1 milyona yakın Suriyeli sigortasız ve birden fazla vakit taban fiyatın çok altında maaşlarla çalışmak zorunda kalıyor.

Mevzuata nazaran bir Suriyelinin çalışma müsaadesi alabilmesi için Türk patronun müracaat yapması gerekiyor, göçmen kendisi için çalışma müsaadesine başvuramıyor.

Göçmen iş gücünün ağır olduğu bölümlerde ise işverenler ekseriyetle düşük fiyat ile sigortasız ve teminatsız çalıştırma formülünü tercih ediyor.

Afgan Mülteciler Dayanışma ve Yardımlaşma Derneği (ARSA) Başkanı Zakira Hekmat, “Bir patron şayet bir yabancıyı çalıştırmak istiyorsa, taban fiyatın üç katını ödemek zorunda. Patronlar bunu birden fazla vakit kabul etmiyor, çalışma müsaadesi için uğraşmıyor” diyor.

Kadın göçmenlerin ağır olarak çalıştığı bölümler içinde “merdiven altı” diye tabir edilen dokumacılık atölyeleri başı çekiyor.

Ekonomik kriz ve artan göçmen aksiliğiyle birlikte Türkiye’de yaşamanın imkânsız hale geldiğini söyleyen göçmen bayanlar, iş yerinde türlü taciz ve baskıya maruz kaldıklarını anlatıyor.

İki yakın arkadaş Rana ve Yousra, tıpkı konutta yaşayarak çocuklarına birlikte bakıyor.

Keçiören’deki bir meskende, kocalarından boşanan ve konutun geçimini kayıt dışı çalışarak sağlayan dört Suriyeli göçmen bayanla buluşuyoruz.

Rana bir dokuma atölyesine kayıt dışı çalışarak 8 bin lira maaş alırken, Yousra ise meskende kalıp, dört çocuk ve bir yaşlı annenin bakımını üstleniyor.

Hem Rana hem de Yousra'nın kocası son birkaç yıl içinde ikinci eşleriyle birlikte Suriye’ye dönmüş, bu genç bayanlar ise kalıp çocuklarının eğitimini sürdürmeye çalışıyor.

3 bin lira mesken kirası ve öbür tüm masrafları Rana'nın 8.000 TL maaşı ve 1.800 TL Kızılay yardımıyla karşılıyorlar.

İşveren çalışma müsaadesi verirse Kızılay yardımı kesilecek fakat Rana, “Eğer çalışma müsaadem olursa bana taban fiyat ödemek zorundalar. Bu Kızılay karttan çok daha iyi” diyor.

Bir müddet sonra konut kalabalıklaşıyor ve iki Suriyeli yalnız anne daha sohbetimize dahil oluyor. Odadaki tüm göçmen bayanlar, Kızılay kart üzere az bakiyeli yardımlarla yaşamak yerine sigortalı ve minimum fiyatla çalışmayı tercih edeceklerini söylüyor.

Hatay’daki konutu sarsıntıda yıkıldıktan sonra 21 yaşındaki talasemi hastası oğluyla birlikte Ankara’ya taşınan Sara, bir atölyede terzilik yaparak oğluna bakıyor.

Çalıştığı atölyede 20’den fazla göçmen bayanın 6-8 bin TL ortası maaşla sigortasız ve müsaadesiz çalıştığını anlatan Sara, sadece üç Türk çalışanın sigortası olduğunu anlatıyor:

“Hepimiz çalışma müsaadesi istiyoruz lakin müdür kabul etmiyor. Zira hem minimum fiyat verecek hem de daha fazla vergi ödemek zorunda kalacak. Birçok Türk işletme bunu reddediyor, göçmenleri bu biçimde çalıştırıyor.”

“6 bin liraya kayıtsız çalışmak zorundayız. Maaş verdiklerinde güya sadaka veriyor üzere davranıyorlar. Kovulmak istemiyorsak daima daha çok çalışmamız gerektiğini söylüyorlar.”

Sara da geçen yıl kocasının ikinci karısıyla birlikte Suriye’ye döndüğünü, hasta oğlunun tedavisi için hiç dayanak vermediğini söylüyor.

İltihaplı romatizma hastası Maha, çok çabuk yorulsa da günde en az 2 bin kazağa lastik diktiğini söylüyor.

'Erkekler bu kaidelerde yaşamaya dayanamadı'

Açlık, parasızlık, teminatsız çalışma ve toplumsal dışlanma, göçmen bayanların ortak sıkıntıları ortasında yer alıyor. Kocalarının bu koşullara dayanamadığını ve ‘kaçtığını’ söylüyorlar.

Türkiye’de yaşamak zorlaştıkça daima dayak yediklerini, kısıtlandıklarını, cinsel birlikteliğe zorlandıklarını ve çocuklarının bile acı çektiğini anlatıyorlar. .

İngilizce öğretmeni Tulane kocasının çalışmasına müsaade vermediğini, onunla birlikte Suriye’ye dönmeyi kabul etmeyince de kendisini terk edip, çocuklarına para vermeyi kestiğini söylüyor:

“Eşime ‘tamam, para gönderme, iş bulabilirim ve çocuklarıma bakabilirim, Suriye’ye dönmüyorum’ dedim. Zira Suriye’ye dönersem çocuklarımın eğitimi biter. Orada kızlarımı üniversiteye gönderemem. Tahminen burada açlık ve ırkçılıkla uğraş etmek zorundayım ancak Suriye’ye dönemem.”

“Bizim erkeklerimiz Türkiye’deki açlığa, dışlanmaya ve hor görmeye dayanamadılar, Türkiye’de yaşayamadılar lakin biz onlardan daha güçlüyüz. Biz çocuklarımızın geleceği için savaşıyoruz ancak onlar savaşamıyorlar. Aslında ikinci eşleriyle ikinci bir hayatları var.”

Lamya da “Babası kızlarımın okula gitmesine müsaade vermiyordu. Boşandıktan sonra üç kızımı da okula yazdırdım. Hiç pişman değilim diyor” diyor.

Mahalledeki 'erkeksiz' ev

Kira krizi tüm fakirler üzere göçmen aileleri de sokakta kalmak tehlikesiyle karşı karşıya getiriyor.

Pursaklar’da Lamya’nın oturduğu metruk binanın merdivenlerini çıkarken ortalığı ağır bir lağım kokusu sarıyor. Lamya, 700 lira olan kirasının 10 bin liraya çıktığını, her gün konut sahibinden tehdit bildirileri aldığını söylüyor.

Kocasından gördüğü şiddete dayanamayarak beş çocuğuyla birlikte konuttan ayrılan Lamya, bugüne dek pek çok işte çalıştığını lakin hiçbir vakit çalışma müsaadesi alamadığını anlatıyor:

“Oturmak bilmeden çalışıyorum lakin yetmiyor. En ağır işe ben koşuyorum lakin ne vakit çalışma müsaadesi ya da taban fiyat istesem, ‘daha fazla çalış, sabret’ diyorlar. Artık 8 bin lira maaşla bir paklık şirketindeyim.”

“Pirinç, makarna, çay ve şeker üzere zorunlu besinlerden diğer bir şey alamıyorum. Bu yaz konuta karpuz hiç girmedi. Yumurta, yoğurt, et, tavuk, bunları zati unuttuk. Ekmek bizim için en kıymetli yemek fakat artık o da çok değerli.”

Bir evvelki meskeninin bir müddet sonra mahallede “erkeksiz ev” olarak bilindiğini ve tekraren “hırsız” dadandığını anlatırken ağlıyor:

“Yalnız bir anne olmak, hele ki mülteci olarak çok sıkıntı. Erkeksiz bir mesken olduğu duyulunca konutumuza hırsız dadandı. Kızlarımın başında beklemekten geceleri hiç uyumadım. Ne vakit ki sabah ezanı okundu, o denli uyudum. En sonuna o konuttan taşınmak zorunda kaldım.”

Lamya en çok kızlarının başına bir şey gelmesinden korkuyor, tıpkı konuştuğum başka göçmen bayanlar üzere.

"İş yerinde kocamın olmadığını söylemiyorum"

Sohbet ilerledikçe bayanlar hem iş yerinde hem de çeşitli yardımlaşma ağlarında tekraren tacize uğradıklarını anlatıyor.

Lamya, ergenlik çağındaki kızlarının sadece kendi yanında mevsimlik personellik üzere işlerde çalışmasına müsaade verdiğini söylüyor:

“Boşanmış ve yalnız bir bayan olduğunda tüm gözler seni takip ediyor. Ben artık öğrendim, iş yerinde söylemem kocamın olmadığını. Kocan ne iş yapıyor dediklerinde inşaatta çalışıyor der susarım."

“Bir kezinde işveren kocamın olmadığını öğrenmiş, beni takip etmeye ve daima aramaya başladı. O işten ayrılmak zorunda kaldım. Mesela bakıyor sen dul bir bayansın, çabucak mıknatıs üzere geliyor."

"Ya da konutuma gelip bir paket yardım veriyor, çabucak sonra diyor ki kızların evlenecek mi? Kızlarım eğitimlerine devam etsin diye Türkiye’ye geldim, evlensinler diye değil.”

Yardım etmek ya da iş vermek hedefiyle yaklaşan pek çok erkeğin bir noktada kendisine ve kızlarına “evlenme” teklif ettiğini söyleyen Tulane ise her vakit çok dikkatli olmak zorunda hissediyor:

“Bir çevirmenlik işi için ofise gittim. İşveren dedi ki seni iş için çağırmadım, evlenmek istiyorum. Ofisinden çıkmak istediğimde kolumdan yakaladı, ittirdim ve kaçtım. Bunu yaşayacağıma ölmeyi tercih ederim.”

“Suriye’den onurumuz ve güvenliğimiz için kaçtık. Zira her an bir asker beni ya da kızlarımı kaçırabilirdi. Bunu anlayamadılar. Biraz yemek ya da para yardımı için kendimizi satabileceğimizi düşündüler. Aylardır et yemedim ancak kendimi satmayacağım.”

"Artık Türkiye’de yaşamak çok sıkıntı, tek hayalim gitmek"

Suriye iç savaşının akabindeki birkaç yıl Türkiye, birçok göçmen için sıfırdan bir hayat kurmanın anahtarı olarak görülüyordu.

Ekonomik kriz ve yükselen göçmen aksiliği artık bu konutlarda hiç olmadığı kadar fazla konuşuluyor.

Göçmen bayanlar artık Türkiye’de bir gelecek görmediklerini, Türkiye’de yaşamanın son birkaç yıldır giderek zorlaştığını düşünüyor.

Hepsi geçmişte Türkiye’de bir hayat kurmak istediğini fakat artık tek hayalinin yurtdışına gitmek olduğunu söylüyor.

Rana, “Çocuklarımın Türkiye’de bir geleceği olduğunu artık düşünmüyorum. Kazandığımız her lira kiraya ve faturalara gidiyor ve yeniden de borcumuz var. Sokaktaki herkes bizden nefret ediyor” diyor.

10 yıldır burada yaşayan Lamya ise “Son iki yıldır her şey çok sıkıntı. Yemek, kira, fatura, göçmen nefreti… Tek hayalimiz yurtdışına gitmek. Yatıp kalkıp bunu düşünüyorum” diyor:

“Bankta oturuyorduk, birden iki bayan geldi ve ‘Siz ne vakit Suriye’ye gideceksiniz’ diye bağırmaya başladı. Tüm bedenime elektrik verilmiş üzere hissettim. Niçin bu türlü yapıyorlar?”

Tulane şayet parası olsa tıpkı gün kaçakçılara vereceğini söylerken, Sara ise bir Avrupa ülkesinde kendi dokumacılık atölyesini kurmayı hayal ediyor.