Urartu Kralı Minua'nın uçan atı Arşibi

Kenan Işık*

Urartulara ilişkin çivi yazılı steller içinde o denli bir tanesi var ki gerek konusu, gerekse boyutları açısından epeyce sıra dışıdır. Bu stel, hükümdarı bir atın rekor atlayışı üzerine dikilmiştir. Urartu için şaşılacak bir durum olsa da antik devirde atlara verilen değerle ilgili çok sayıda enteresan uygulamalar var. Örneğin Büyük İskender çok sevdiği atı Bucephalus ismine Hindistan’da bir kent inşa eder. İşte bu olaydan 600 yıl evvel Van’da Urartu tahtında oturan kral Minua da ismini ölümsüzleştirmek için atı Arşibi’nin atladığı yere üzeri çivi yazılı bir stel diker. Ekseriyetle askeri seferler ve bunun sonucunda elde edilen ganimetlere dair uzayan listeler, mimari ve ziraî yatırımlar, dini seremoniler üzere hususların standart sözlerle yazıldığı Urartu taş yazıtları içinde nasıl olur da bir at ismi belirtilerek stel dikilir? Evet, bu at Urartu’nun en güçlü hükümdarlarından Minua’nın atı Arşibi ise elbette iş değişir!

STELİN İKİ YÜZYILLIK MACERASI

Öncelikle bu farklı stelin son iki yüzyıllık macerasından kelam edelim. Stelden birinci kelam eden Urartu çalışmalarının öncüsü F. Schulz’dur. Schulz, steli 1827’de Van kentinin birkaç km doğusunda fakir bir Ermeni köyü olan Sıkké’deki (Sıhke-Bostaniçi) kilisede bulduğunu not etmiştir. Stelin art yüzüne oyulu haç motifi, birden fazla Urartu yazıtı üzere bu yazıtın da Ortaçağ’da asıl dikildiği yerden kiliseye taşınmış olabileceğine işaret eder. Birebir steli daha sonra C.F.Lehmann-Haupt 1898’de yeniden Sıhke’deki tıpkı kilisede inceler. Stel, 1914 yılında Van ve etrafını işgal eden Çarlık Rus ordusu tarafından Tiflis Müzesi’ne götürülür. Stelin taşınmasında küçük boyutlu (100 x 36 x 22 cm) ve kolay taşınabilir olması tesirli olmuş olmalıdır. Ön yüzünde 9, art yüzünde 10 satır çivi yazılı metinlerin işlendiği stelin çevirisi şöyledir:

Tanrı Haldi’nin koruması/himayesiyle, İšpuini oğlu Minua der ki; bu yerin ismini Arşibi koydum. Minua (Arşibi’yi) sürdüğünde (altındayken) 22 kübit (mesafeyi) atladı.

Minua der ki; her kim bu steli buradan kaldırırsa İlah Haldi, Fırtına İlahı ve Güneş Rabbi onu yok etsin, onun zürriyetinin zürriyetinin zürriyetini Güneş Rabbinin altında (yok etsin).

Bu noktada yazıtın evvelki çevirilerinde gözden kaçan bir detayından kelam etmek yerinde olacak. Yazıtta geçen Urartuca ti-ni fiil sözcüğü “söylemek”, tıpkı vakitte “isim koymak” manasına da gelir ki bu da Kral Minua’nın, atının atladığı yere “Arşibi” ismini verdiğini ortaya koyar.

Yazıta nazaran Arşibi, 22 1-KÙŠ yani kol ölçüsü hesabıyla yaklaşık 11 metrelik bir uzun atlayış yapmış oluyor. Günümüzde ölçülen en yüksek uzun atlayış olan 8.40m(1975-Johannesburg) ile kıyaslandığında Arşibi nitekim ismine stel dikilmeyi hak etmiş olmalıdır!

Urartu hükümdarlarının uzak aralara ok fırlatma ve ava çıkma üzere etkinliklerde bulunduklarını biliyoruz. Arşibi steli ise Urartu hükümdarının ayrıyeten atlı sportif faaliyetlerde yer aldığını ispatlar. Bu atlı etkinlikler tahminen de Urartu ülkesinde aşikâr bir şenlik yahut dini şenlik kapsamında yapılıyordu. Yazıta nazaran Minua, atladığı yere atı Arşibi’nin ismini vererek steli oraya dikti. Zira Urartu’da yazıtlı steller yerde adeta bilgilendirme levhası halinde duran kayıtlardır. Arşibi Steli’nin, Erek Dağı’nın önündeki Sıhke Kilisesi’nde bulunması ise yakın bir yerden getirildiğini gösterir. Zira atlı etkinlikler çok engebeli olmayan, yapı ve bitki örtüsünün olmadığı, çoklukla düz ve geniş topraklarda yapılır. Stel dikilen bir noktanın tam lokasyonunu tespit etmek sıkıntı olsa da bu atlı atlayış Erek Dağı eteklerinden başlayıp Van Kalesi’ne uzanan ovanın bir noktasında yapılmış olmalıdır. Minua, Arşibi’yi ve onun ismini verdiği atlayışın yapıldığı yerin ismini ölümsüzleştirmek için stelin art yüzündeki beddua metninde stelin konulduğu yerden kaldırılmaması istikametinde bir ihtarda bulunur. Devamında Minua, ilahlardan yalnızca bu hatası işleyenleri değil amiyane tabirle onların yedi silsilesini de yok etmelerini diler.

KRALİ BİR GÜÇ GÖSTERİSİ: URARTU HÜKÜMDARLARI İLE ATLARI ORTASINDAKİ BAĞLAR

Yazıtın verdiği bir öbür bildiri, Minua’nın bu atlayışla hükümdarı bir güç gösterisinde bulunmasıdır. Ayrıyeten Urartu’da birinci kez bir hayvanın ismini öğrenmemiz ve bir yere hayvan ismi verilmesi bilgisine sahip olmamızı sağlaması açısından değerlidir. Aslında atlar Urartu üzere şiddetli düşmanları olan ve kuvvetli tabiat kurallarına sahip bir krallık için her vakit değerliydi. Çünkü Urartu hükümdarları ile atları ortasında güçlü bağlar olduğunu biliyoruz. Örneğin Urartuların kutsal kenti Muşaşir’de Asur’un yağmaladığı eserler ortasında bulunan seyisi ve iki atı ile Urartu Hükümdarı Rusa’nın bronz heykeli üzerinde “iki atım ve seyisim yardımıyla Urartu Krallığını elde ettim” tabiri geçer. Urartu kazılarında atlara özel mezarlar, ahırlar, at heykellerinden yapılmış otomobil aksamları, binlerce bronz at koşum kadrosu bulundu. Bunun yanında Urartu yazıtlarında da sık sık diğer ülkelere yapılan seferlerde ganimet olarak alınan çok sayıda attan bahsedilir.

MİNUA’NIN ‘UÇAN KARTALI’ ARŞİBİ

Meşhur atları ile bilinen Urmiye Gölü’nün güneydoğusundaki Mana ülkesi, Asur ve Urartu ortasında sık sık el değiştiren bir yerdi. Yeniden de Mana, çoğunlukla Urartu Krallığı’na bağlıydı. Burası bilhassa at potansiyeli açısından Asur ve Urartu ortasında paylaşılamayan bir yerdi.

Yine de Mana, çoğunlukla Urartu Krallığı’na bağlıydı. Burası bilhassa at potansiyeli açısından Asur ve Urartu ortasında paylaşılamayan bir yerdi.

Örneğin Mana hükümdarı ikram olarak Asur’a atlar göndermiştir. Patnos/Aznavurtepe ve Urmiye’nin güneyindeki Taştepe yazıtlarından Minua’nın Mana ülkesini himayesine aldığını biliyoruz. Tahminen de Minua’nın atı Arşibi de bir Mana atıydı. Lakin orijini her neresi olursa olsun Minua’nın atına verdiği Arşibi isminin manası ile hüneri ortasında bir paralellik vardı. Hakikaten yazıta nazaran yaklaşık 11 m atlayan bir cet, birinci yakışan sıfat “uçan” olmalıdır. Bu noktada Diakonoff ve Greppin, Arşibi isminin Ermenicede “Kartal” manasına gelen “Arciw” ile temasına işaret etmişlerdir. Ayrıyeten MS 5. yüzyılda yaşayan tarihçi Movses Xoranatsi de Armenia Hükümdarı II. Artaxias’ın, atının isminin “Kartal” olduğunu bildirmiştir. Tıpkı formda günümüzde de suratından ötürü atlara “uçan” sıfatı yakıştırılır ve sıklıkla “atmaca”, “şahin”, “doğan”, “kartal” üzere isimler verilir. Urartu Hükümdarı Minua’nın uçan kartalı Arşibi de Eski Yakındoğu’da kendi periyodu prestijiyle şimdilik bildiğimiz ismine stel dikilen ve ismi bir yere verilen tek attır.

*Heidelberg Universität, Institut für Ur- und Frühgeschichte und Vorderasiatisc[1]he Archäologie (IIE SRF Fellowship)