Urartu plastik sanatı: Eserler üzerindeki betimlemeler bize neler anlatıyor?

Şemsihan Kaya*

Sanat, bir hissin, hoşluğun, dizaynın dışavurumunda ve anlatımında kullanılan bir metot olduğu için çağlar boyunca çabucak her toplumda karşımıza çıkar. Bu kimi vakit çömlekçi atölyesinde bir figürin, kimi vakit mağara duvarında bir el, kimi vakit da organize, toplu ve planlı üretimin bir ögesi olan anıtsal bir heykel olarak görülür. Sanat, her vakit bireyin ve toplumun kendini tabir etme isteğiyle sonlu da kalmaz. Merkezi güçler devlet haline geldikçe, sanatsal öğeler de vakitle devletin kendini tabir ettiği öğelere evrilir. Bu, bir manada devletin ve hükümdarların propaganda aracı olarak kullandığı alan manasını taşır. Pekala, Doğu Anadolu’nun yüksek yaylasında kurulmuş Urartu’nun sanatsal eserler aracılığıyla vermek istediği bildiri neydi? Urartu, plastik yapıtlarını kendi hükümdarları için güçlü bir siyasi simge olarak kulanmış mıydı? Eskiçağ toplumlarında sıklıkla karşılaştığımız propaganda anlatımı Urartu devletini ne kadar etkilemişti? Tahminen de Urartu’da verilmek istenen propagandayı görsel sanatta değil bunun yerine çivi yazılı hükümdarı metinler, tunç ve taş yapıtlarda aramak yerinde olacaktı! Biçim verilebilen, yani plastik niteliğe sahip yahut kalıplanabilen taş, boya, kil, bronz üzere materyallerden oluşturulan heykel, fotoğraf ve çizim üzere sanatsal öğeleri plastik sanatın içine dahil etmemiz mümkündür. Bu bağlamda Urartu’da heykel, kabartma, oyma-kakma ve kazıma üzere taş yontu çeşitlerinin yanı sıra duvar fotoğrafları, mühür baskıları, at koşum grupları ile tunç silah ve mobilya aksamları, adak levhaları, kemerler, takılar üzere eserler üzerindeki tasvirler “Urartu Devlet Sanatı” dediğimiz kavramı oluşturan belirli üslup ve tekniği tespit edebildiğimiz referanslardır.

İSKAN SİYASETİNİN SANATSAL ÜRETİME ETKİSİ

Urartu plastik sanatı, Yeni Asur, Geç Hitit ve Frig üzere çağdaş devletlerde olduğu üzere coğrafik şartlar ve buna bağlı ömür usulünün vermiş olduğu çerçeve içerisinde şekillenir. Urartu’nun sanat anlayışı da Doğu Anadolu’nun coğrafik özellikleri olan yer halleri, yükseltisi, sert iklim yapısı ve buna paralel olarak gelişen geçim iktisadıyla direkt ilişkilidir. Bunun yanında Urartu Devleti’nin “sanatsal” ve zanaatsal üretimi, iskan siyaseti sayesinde Urartu hudutları içine entegre edilen topluluklarla birlikte gelişim gösterir. Örneğin, Argišti oğlu Rusa’nın seferleri sonucunda Asur, Hate, Etiuni, Muški, Tablani üzere epey farklı coğrafyalardan insanların Urartu ülkesine getirildiği bilgisini hükümdarı yıllıklarından bilmekteyiz. Bundan ötürü kitlesel nüfus transferinin, etkileşimin kıymetli bir kesimini oluşturduğunu söyleyebiliriz. Etkileşim sayesinde muhtemelen Urartu, bilgi ve ekol gerektiren sanatsal öğelerin bir kısmını, topraklarına entegre ettiği bu halklar vasıtasıyla yapar ve sanattaki gelişimi de bu çerçevede şekillenir. Lakin temelinde Urartu sanatı, devletin inhisarında şekillenen bir öge olarak karşımıza çıkar.

Urartu plastik sanatı içerisinde karakteristik özellikler gösteren en değerli örnekler, bazalttan yapılmış Kef Kalesi kabartmalı payeleri ve Adilcevaz kabartmasıdır. Kef Kalesi kabartmalı payeleri, özel bir yapının sütun altlığı olarak kullanılırken, Adilcevaz kabartması, kapı girişinin her iki yanına yerleştirilmiştir. Bu kabartmaların kompozisyonu ekseriyetle Urartu görsel sanatı içerisinde sıklıkla gördüğümüz hayat ağacı ve bu hayat ağacını aşılayan cin figürüdür.

URARTU SANATINDA ‘DUVAR RESİMLERİ’

Van/Gevaş ve Van/Alaköy’de bulunmuş olan aslan heykelleri ise Urartu sanatında görülen az sayıdaki örneklerdir. Bunlar MÖ I. binyılda Asur, Geç Hitit ve Arami kentlerinde sıklıkla karşılaşılan örneklere benzetilmekle birlikte in-situ (yerinde) durumda tespit edilemediğinden fonksiyonları ve tarihlendirmeleri hala tartışmalıdır. Son vakitlerde kaçak hafriyatlar sonucu ortaya çıkarılan Alaköy’deki krali/dini yapıdaki, Erebuni ve Altıntepe’de benzerilerini gördüğümüz freskolar, buranın kıymetli bir yapı olduğunu ve kapısının da gözetici aslan ile süslendiğini gösterir.

Aynı alanda bulunan aslan heykeli modülleri, başka merkezlerde gördüğümüz yapılarda kullanıldığı üzere girişin her iki yanına konulmuş aslanlar biçimindedir. Kabartma ve heykel haricinde Urartu plastik sanatı içerisinde değerli bir yere sahip olan Ayanis cellasında bulunan oyma-kakma bezemeler, Urartu için ünik olarak kabul edilen yapıtlardır. Bu bezemeler de hayat ağacı, kanatlı cin, kanatlı sfenks ve kanatlı grifon üzere dini betimleri içerir. Celladaki podyum üzerinde de kazıma tekniğiyle yapılmış kanatlı grifon ve sfenks üzere dini betimlemeler bulunmaktadır. Koyu mavi ve kırmızı rengin yanında beyaz ve bejinde kullanıldığı son derece canlı renklere sahip Altıntepe, Arin-berd (Erebuni) ve Alaköy freskoları da kanatlı cin ve bu kanatlı cinin hayat ağacını aşılama sahnesinden meydana gelir. Bütün bu betimlemelerin ortak paydası, dini ritüeli yansıtan sahnelere sahip olmalarıdır. Urartu mimarisinde dış yer yahut cephede ise süsleme öğeleri daha az görülür. Doğubayazıt Kabartmalı Kaya Mezarı, Yeniköy Kabartmalı Kaya Mezarı ve Neft Kuyu Mezarı istisnai olarak karşımıza çıkan örneklerdir. Doğubayazıt ve Yeniköy Mezarı’nda görülen kabartmalar insan betimlemesinden oluşurken, Neft Kuyu Mezarı, kule tipli mimari yapının kabartma olarak verildiği örneği oluşturur. Dış yerde uygulanılan bu hareketliliğin tamamının kaya mezar geleneğiyle direkt irtibatlı olması, Urartu kaya mezar yapılarının Urartu hükümdarlarına, mevtten sonraki süreçte fonksiyonellik katacağına inandıklarını gösterir.

URARTU PLASTİK SANATINDAKİ CİN VE HAYAT AĞACI AŞILAMA SAHNESİ

Propagandanın betimlemelerdeki lisanına baktığımızda, Urartu plastik sanatındaki kompozisyonlar, en çok etkilendiği Asur’daki öykücü anlatımın bilakis, durağan, kutsalı ön plana çıkaran ve kendine has ögeleri barındıran bir anlatıma sahiptir. Asur’da gördüğümüz ihtişamlı taş kabartmalar, heykeller ve bunların üzerindeki çivi yazılı yıllıklar, Urartu’da görülmez. Urartu’da taş eserler üzerindeki betimlemeler ekseriyetle daha mütevazı ve dinî anlatımı bahis eder. Plastik yapıtlarda boynuzlu silindirik başlığa sahip kanatlı yahut kanatsız cin ve bu cinin kutsal hayat ağacını aşılama sahnesi, boğa, aslan ve karışık yaratıklar üzerindeki ilah betimi Urartu için karakteristik betimlemelerdir. Buna rağmen yalnızca mühür, tunç üzere birtakım eserler üzerindeki tanımlanabilir birkaç tasvir dışında plastik sanatlarda kral figürüne pek rastlanmaz. Urartu plastik yapıtlarında Asur saray kabartmalarında sıklıkla işlenen savaş ve etrafında gelişen olaylar mevzu edilmez. Asur saray kabartmalarında ihtişam ve güç, şiddet üzerinden propaganda maksatlı verilirken birebir vakitte öykücü bir anlatım kelam mevzusudur. Bu haliyle Asur kabartmalarını bir foto[1]romana benzetmek mümkündür. Urartu’da ise birbirini tekrar eden figür ve motiflerin oluşturduğu kompozisyonlar karakteristiktir. Simetrik ve monoton bir tasarım hâkimdir. Bu bağlamda Urartu ve Asur’un kendine has farklı bir mimari mekansal üretim biçimi oluşmuştur. Geniş bir perspektiften bakılınca Urartu plastik yapıtlarında dini figürlerin ağır olduklarını görüyoruz. Yeni Asur, Geç Hitit ve Arami üzere devletlerden bildiğimiz kuş başlı/grifon ve sfenks figürü, cin ve hayat ağacı aşılama sahnesi üzere ikonografik ögelerin Urartu sanatı içinde kıymetli bir yer tuttuğu kuşkusuzdur. Yakın Doğu’da baskın olan bu dini öğelerin, Urartu sanatında da direkt kabul edilmiş olduğu açıkça görülür. Bu durum, yani dinî öğelerin direkt kabulü, dini ögelerin çabucak hemen hepsinin Yakın Doğu’dan süregelen bir uygulama olmasından kaynaklanır.

Dini öğelerin esaslı bir gelenek sonucu Urartu’ya ulaşması, Urartu tarafından çarçabuk benimsenmesine yol açar. Örneğin hayat ağacı ve onu aşılayan boynuzlu silindirik başlığa sahip kanatlı cin figürü üzere dinî tasvirler, Urartu’da yaygın kullanım alanı bulur. Öbür taraftan bunların sahne içindeki yeri ve tekrarlanma sıklığı dekoratif kullanımlarına da işaret eder. Tunç yapıtların yanı sıra Kef Kalesi kabartmaları, Karmir Blur ve Altıntepe’de görülen duvar fotoğraf örneklerinde olduğu üzere hükümdarı yapılarda da ana sahnelerin dini figürleri olarak karşımıza çıkarlar. Urartular Haldi, Teišeba ve Šiuini üzere ilahlarını görselleştirmek için de Yakın Doğu kültürlerinde görülen ikonografik özellikleri kullanmıştır. Lakin burada bir yanılgıya düşmemek de gerekir. İstatistiki olarak Urartu’nun birden fazla betimlemeleri bizi Yakın Doğu’nun klâsik sanat anlayışına götürse de Urartu’nun kendine mahsus anlatım ve üslubu hiç elbet net olarak görülür. Urartu, etkilendiği kültür öğelerini kendi içine absorbe etmeyi başarabilmiş ve kendine has eklektik bir karakter ortaya koyabilmiş bir krallıktır. Örneğin, aslan ve boğa üzere çeşitli hayvanlar üzerinde değişik ikonografik özellikler gösteren ilah ve cin betimleri direkt Urartu’ya atfedilen örneklerdir. Yakın Doğu sanatında az sayıda örneğini gördüğümüz oyma-kakma tekniğinin Urartu sanatı içerisinde gelişmiş haliyle varlık göstermesi ve tıpkı vakitte öykücü anlatım yerine durağan, dini öğelerin ön planda tutulduğu bir betim anlayışı da Urartu karakteristik özellikleri olarak kıymetlendirilebilir.

*İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eskiçağ Tarihi Ana Bilim Dalı