Merhaba adım Sapiens, mekan sahibiyim!

Selim Martin*

Antroposen, insanlığın dünyaya olan tesirinin en üst seviyelere çıktığı süreç için tekrar insan tarafından üretilmiş bir tabirdir. İnsanın müdahalesi sonucunda dünyanın ikliminde, biyo-çeşitliliğinde, jeomorfolojisinde, atmosfer yapısında görülen değişimler nedeniyle; bilim insanları dünyanın artık geri döndürülmesi çok sıkıntı bir sürece girdiğini ve global boyutlu bu değişimin devam edeceği de dikkate alındığında, sürecin tanımlanması ve tesirleriyle çaba edilebilmesi gayesiyle bu vakit diliminin jeolojik bir periyot olarak kabul edilmesi ve isimlendirilmesi gerektiğini öne sürerler. Antroposen: İnsan Çağı!

Sürecin tarifini yapıp Antroposen ismini birinci ortaya atan İtalyan Jeolog ve Paleontolog Antonio Stoppani ve mevzunun tekrar gündeme getirilmesini sağlayan Hollandalı Kimyager Paul Jozef Crutzen dahil olmak üzere birçok bilim insanı, bu çağı ne vakitten başlatmak gerektiğinde pek anlaşamasalar da insan tesirlerinden kaynaklı bir çağda yaşadıkları konusunda hemfikirdirler.

İNSANIN ÇAĞI NE VAKİT BAŞLADI?

İnsanın bu ağır tesirinin başlangıcı, yani bu yeni çağı ne vakitten başlatmak gerektiği üzerine yapılan tartışmalarda yüklü olarak Sanayi İhtilali ve devamında görülen fosil yakıt tüketimi milat olarak kabul edilir. Kimi iklim uzmanları Neolitik Çağ’ın birinci çeyreğinde tarımın icat edilmesiyle Antroposen’i başlattığımızı söylerken birtakım bilim insanları ise radyoaktivitenin keşfi ile yeni bir insan çağının başladığını öne sürmektedir. Bunlarla birlikte hatırı sayılır bilim insanı ise insanın tabiata olumsuz tesirleri bu türlü devam ederse, önümüzde bizi bekleyen karanlık bir çağ olduğunu kabul etmekle birlikte Antroposen bölümünün şimdi başlamadığını savunur. Pekala arkeologlara sorsak sanki ne derler? Daha doğrusu biz onlara soralım onlar da geçmişte yaşamış insanlara sorsunlar; insanın çağının ne vakit başladığını…

Sevgili okuyucu, madem insan çağını konuşuyoruz, bu yazıda bir değişiklik yapalım ve eskinin söylencelerini sayfalarımıza taşımak yerine bu yeni çağın mitolojisine birinci satırları birlikte düşürelim.

Avcı-toplayıcı ve göçebe hayattan beri başımıza gelen çabucak her şeyi anlamlandırma gayretimiz, Homo (insan) cinslerinin tahminen de başka canlılardan ayrılmasını sağlayan en değerli özelliklerinden birisidir. Bu özellik, iklime ve coğrafyaya adaptasyonumuzu hızlandırmış; cinslerin ömrünün devam etmesini, beslenme-barınma ve üreme faaliyetlerinin tesadüfe yer bırakmayacak biçimde başarılı ve devamlı olmasını sağlamış olmalıydı. En azından Homo sapiens’e kadar sürecin bu türlü devam ettiğini söyleyebiliriz. Fakat Homo sapiens’in hiç durmadan çalışan beyninin; devamlı olarak doğayı ve çevreyi gözlemleyerek, olaylar-durumlar ortasında neden sonuç bağı kurması ve ortaya bir manipülasyon katarak sonucu lehine çevirebilmesi hem kendi ömrünü hem de dünyayı dönülmez bir biçimde değiştirmesini sağlamıştır. Sapiens ile birlikte insan dönüşmeyi bırakmış, doğayı isteklerine uygun olarak şekillendirmeyi başlatmıştır.

Elimizdeki son datalara nazaran Sapiens en azından 210 bin yıl evvel Afrika’yı terk etmiş, Asya ve Avrupa’ya yayılmaya başlamıştı. Bu yayılım süratle genişleyecek ve yaklaşık 15-10 binyıl ortasında bir vakitte dünyadaki tüm topraklarda Sapiens’in ayak izleri görünür olacaktı. Dünya üzerindeki tüm canlılar ortasında birinci sefer bir tıp, iklim ve coğrafik şartlara bakmaksızın yerkürenin tamamında hayatta kalmayı başaracaktı. Tabiatta bir istikrar arıyorsak, bu istikrarın kendini yalnızca belirli şartlarda yaşayabilen ve çoğalabilen canlılarda gösterdiğini görebiliriz. Lakin Sapiens süper adaptasyon yeteneği sayesinde tabiatın kurallarına tahminen de birinci sefer karşı çıkmış ve bu isyandan zaferle ayrılmış görünmektedir. İşte başlıyoruz, kozmik yasalar 0- Sapiens 1.

YAKINDOĞU COĞRAFYASINDAKİ SAPİENSLERE YAKINDAN BAKMAK

Buzul çağının sona ermesi bilinenin bilakis yavaş ve sancılı bir süreçtir. Son buzul doruğu akabinde gitgide ısınan hava ortalama olarak insan hayatını kolaylaştırmış görünse de aslında sıklıkla değişen, tutarsız ve yıpratıcı gelgitler barındırır. Böylesi şartlarda özelikle Yakındoğu coğrafyasında yaşayan Sapienslere bakmak, “İnsan Çağı” araştırmaları için yararlı olacaktır. Yaklaşık 26-23 bin yıl evvel ısınmaya başlayan hava, Yakındoğu insanlarını bilhassa de Levant kıyı şeridinde (Suriye, İsrail, Lübnan, Ürdün vs.) ve Zagros-Toros kesişiminde (Kuzey Mezopotamya) yaşayanları kapalı alanlardan, mağara ve kaya sığınaklarından dışarı itmiş, açık alanda hayat biçimlerini geliştirmelerine ön ayak olmuştur. Dünyanın geri kalanının tersine dışarı taşınan bu insanların bulundukları bölgelerde, ısınan hava ve artan yağış ile birlikte olumlu iklimsel şartlar görülür. Hayat alanından çok uzaklaşmadan besin ekonomilerini yönetebildikleri için tıpkı yerde gitgide daha uzun mühlet kalmayı başarmışlardır.

Önce bir iki hafta, sonra bir ay, sonra birkaç ay ve nihayetinde dönüşümlü de olsa birkaç mevsim yer değiştirmeden yaşamak, en azından 3 milyon yıldan fazla süren göçebe hayat stilinin sonunun geldiğinin habercisi olmaktadır. Arkeologlar tarafından Epipaleolitik ismi verilen bu vakit dilimi kendisinden sonra gelen Neolitik Devrim’in hazırlık süreci olarak görülmektedir. İnsanın tabiatla olan çabası yavaş yavaş tabiata müdahaleye dönüşmeye işte tam da bu sırada başlayacaktır.

Göçebe bir kümenin, toplayıcılık yaparken bitkilerin zehirli olanından uzak durup, besleyici olanını tüketerek yollarına devam edeceği iddia edilebilir lakin ya yarı göçebeler ne yapar sanki? Tıpkı yerde uzun müddet kaldığınızda, burnunuzun tabanındaki tehlikeli zerzevat yahut meyveyi yok edersiniz, hatta bir ziyanı olmasa bile yenmeyen tüm bitkileri etrafınızdan uzaklaştırmaya çalışırsınız ki bu da besleyici olana istemeden de olsa yayılacak alan yaratmanıza yol açar. Geniş bir coğrafyada yaşayan tüm kümelerin birebir aksiyonu tekrarladığı düşünüldüğünde alın size tabiata karşı başarılı bir isyan daha. Üniversal yasalar 0- Sapiens 2.

GENÇ DRYAS DEVRİNİN TESİRLERİ VE GÖÇEBELİĞİN SONU

Buzul erimesinin sonlarına yanlışsız görülen Genç Dryas ile eskisi kadar soğuyan hava, artan karbondioksit ölçüsü ve azalan yağış, insanları çok zorlamıştır. Tekrar ısınmaya başlayan havaya karşın birkaç bin yıllık açık alan deneyiminin tek başına kâfi olmayacağını düşünen Yakındoğu insanları, daha kalabalık kümeler halinde yeni devalar ya da muhtemel yedek planlar düşünmeye başlayacaktır. İklimin dengeli hale gelmesiyle başlayan Holosen ile birlikte beslenme için avcı ve toplayıcılığa devam eden fakat barınma olarak tam yerleşik sistem içeren köyler ortaya çıkar. Birbirine yakın yaşayan göçebe kümeler birleşerek göçebeliği sonlandıracak ve iklimin tesirlerine karşı – gelecekte hava tekrar soğursa diye- taştan barınağını (kendi mağarasını) yapacaktır. Barınmayı çözdük artık sıra beslenme ve diğerlerinde…

Bir bitkinin yakınında onlarca-yüzlerce dört mevsim geçti. Topraktan çıkan filiz, büyüyen gövde, olgunlaşan başak ve dökülen taneler; bir sonraki mevsim tekrar topraktan çıkan filiz ve tekrar büyüyen gövde ve devamı. İşte bir meyve ağacı, çiçekleri ne kadar da hoş, işte bir tomurcuk, sonra yeşil ve küçük meyve gitgide olgunlaşacak, sonra toprağa düşecek ve işte bir daha ağaçlar çiçeğe durdu. Bulunduğumuz su kenarına, yılın neredeyse her günü çeşitli hayvan sürüleri geliyor. İşte bir sürü, yavrular ne kadar çok ve bir o kadar da savunmasız. İşte sürünün en dikkatsiz vakitleri, birbirleriyle dövüşüyorlar. Gözleri dövüşmekten öbür hiçbir şey görmüyor. Bakın kazanan dişinin yanına gidiyor ve tekrar birçok yavru dolduracak su kenarlarını. Sapiens’in gördüklerini lehine çevirmekte çok başarılı olduğunu söylemiştik. Yanıma alacağım birkaç tohum ile doğayı taklit ederek istediğim bitkilerin büyümesini sağlamak, meskene götüreceğim üç beş yavru hayvanı yanlışsız besleyerek kendi sürümü oluşturmayı başarmak artık işten bile değil. Yazalım oradan Sapiens’e iki puan daha. Üniversal yasalar 0 – Sapiens 4. Uzaktaki akrabalarımın evvelden renkli boyalar ile resimlediği hayvanlar vardı, tabiatın gizemlerinin kapısı tahminen de o fotoğraflarla aralanmıştı. Artık hem onlar hem de bizler bir müddettir hayvanları duvardan indirdik. Kemikten, taştan, bitümden ve hatta topraktan olanları sardı köyün etrafını. Boynuzlar, dişler, pençeler; hatta kabuklar, kuyruklar, gagalar ve kanatlar. Konutlarımızda ve toplanma alanlarımızda bayanların küçük betimlerinin yanına taştan yapılma büyük heykeller eklenirken, konutlarımızın altında ise kimi aşı boyalı, kimi deniz kabuklarıyla, boncuklarla süslü meyyit akrabalarımız yatıyordu. Canlıların vücudunun gizemleri artık bizler için bir sır olmaktan çıkıyordu.

Tüm hayvanlar derileri, kürkleri, pulları yahut tüyleriyle doğdukları üzere yaşar, çoğalır ve ölürler. Yalnızca insan; doğarken, çoğalırken ve ölürken çıplak, yaşarken ise giyiniktir. Yüzbinlerce yıldır vücutlarımızı aşı boyası, çamur, hayvan derisi yahut bitkilerin kabuklarıyla kaplıyorduk. Artık bitkilerin liflerinden ipler, o iplerden ise dokuma kumaşlar yapma vakti. Bu ortada evcilleşen koyunların sert kılları gitgide yumuşayınca pek bir hoş oldu, bu tüylerden yaptığım kıyafetler ne de hoş ısıtıyor. Artık vücudumu korumak yahut görünüşümü değiştirmek benim için çok kolay. Taştan kaplar bir müddet sonra yerini toprak kaplara bıraksa da onlarla yaptığım şeyler pek değişmedi. Kuru yiyecekler yerini suyun içine lezzetini yayan öğünlere bıraktı. Bir de kaplarda ıslanan arpa ve buğdayın dönüşümünü gör[1]meniz gerekir. Onu tükettikçe ben de dönüşüyorum; kimi vakit bir şahine kimi vakit ise sinsi bir sansara. Hatta bir orta büyük büyük babamla sohbet etme bahtı bile buldum bu hoş içecek sayesinde. Garip renkli taşların ısıtınca yumuşadığını soğuyunca sertleştiğini öğrenmemle, taşa rengini veren maddeyi eriterek ayırmayı başarmam çok uzun sürmedi sanırım. Bu sert, parlak ve hoş şeye bir isim vermek lazım artık. Isıtarak, ıslatarak, bekleterek, kurutarak, döverek, gererek ve benzerilerini yaparak ne kadar çok şeyin yapısını ve görünüşünü değiştirdim. Artık elime her geçeni değiştirmek sahiden gitgide kolaylaşıyor. Skor kaç oldu bu ortada saymayı unuttum. Üniversal Yasalar 0 – Sapiens gol olup yağıyor. Sonra yağmuru beklemekten sıkıldım; ırmaktan tarlama yanlışsız açtığım bir kanal tüm yiyeceğimi çürütse de bir dahaki sefere kanalı vaktinde kapatmayı hemencecik öğrendim. Artık yiyeceğimden çok fazla eserim var. Daha fazla kanal, dikkatli sulama, çok eser, büyük depo, büyük takas, dışarıdan gelen yeni yiyecek ve aletler, daha büyük depo. Yaşasın artık hayat ne kolay derken elinde silahlarla gelenler oldu. Daha fazla eser, daha fazla silah, daha fazla insan ve daha fazla karmaşa.

VE İNSAN, KENDİ CANAVARINI YARATTI

Artı eserin oluşması ile birlikte hem üretmek hem korumak hem ticaret hem de depolama için daha yeterli bir iş kısmı ve örgütlenme gerektiği çarçabuk iddia edilebilir. Kutlarım! Artık bir devletiniz var. İnsan tahminen de kendi yarattığı bir canavarla birinci defa tam da bu vakitte karşılaşmış olmalı. Bu örgütlenmeyi (devleti) o kadar önemseyeceğiz ki, o günden bugüne başımıza gelen tüm belalar buradan çıkmasına karşın hala en büyük endişemiz örgütsüzlük ve düzensizlik olacak. Bu ne yaman çelişki anne? Devlet 1 – Sapiens 0. Sapiens kendi kalesine attı. Canavar yaratmayı öğrendik eyvah ki ne eyvah. Biri bizi durdursun diyemeden devamı gelecek. Bu kadar eser ve ticaret, artan nüfus ve misyonlar nedeniyle yazıyı icat edeceğiz. Her şey kayıt altında olmalı ki sistemimiz bozulmasın. E malum devlet dediğin her şeyi kaydeder, herkesi fişler. İnsan beşer, şaşar. Kayıt şaşmaz. Büyüklerimize(!) ortada şaşsa da en azından sana bana şaşmaz. Başlangıçta eserlerin, işlerin, canlıların, dağların, ırmakların kolay çizimleri varken, işin içine hesaplamalar, özel isimler, hisler, kaygılar girdi; tertibin büyük koruyucuları olan yerin altındakiler ile göklerdeki ilahlar girdi. Artık her şeyi acayip biçimlerle söz edip kilden tabletlere aktarıyoruz. Yazıyoruz.

Bugün harf dediğimiz bu acayip formlar her yere girdi. Beşerler ortasındaki hengameler bu harflerle cezalandırılacak, sonları bu harfler çizecek. Kral kocaman bir tapınak yaptırdı; duymayan pardon okumayan kalmasın. Tanrı’nın günahkârlara gönderdiği gazabı okumazsan natürel başına bunlar gelir. Ne demek benim senden üstün olduğumu kabul etmiyorsun be kadın! Az önce kentin meydanında yazanı okumadın mı?

Ne demişler kelam uçar yazı kalır. Binlerce tahminen yüzbinlerce yıldır devam eden sesimiz son buldu. Yazı sesimizi ele geçirdi. Meyvenin birine verdiğimiz birinci isim, hayvana kurduğumuz tuzağı mağarada ballandırarak anlatmak, söylediğimiz hoş kelamlar, gökyüzünün parlak ışıklarının karşısında çıkardığımız hayret nidaları bitti. Köyümüze obsidyen getiren uzak komşuyu bağırarak karşılamak, ritüellerimizin melodik fısıltıları, doğumun keyifli çığlıkları uçtu. Tüm bunları güya diğer türlü olmuş üzere düzenleyerek aktaran yazı kaldı. Yazı daima bir sistem daima bir kural ister. Bir sayfaya sığmak ister. Başına büyük harf, yorulduğu yere virgül, bittiğini anlayın diye nokta ister. Daima isteyen bir canavarınız daha oldu, tekrar kutlarım. Devlet 2 – Sapiens turnuvadan çekiliyor. Artık birinci sorumuza geri dönelim ve arkeologlara nazaran Antroposen çağının ne vakit başladığına bir açıklık getirelim. Biraz pişmiş hatta tabanı tutmuş bencileyin arkeologlara nazaran Antroposen, Sapiens’in tüm dünyaya yayılması ile başladı lakin devletin kurulması ve yazının icadı ile bitti. Bu vakte kadar insan tabiata müdahale edip onu kendine nazaran değiştiriyordu fakat yaratılan bu iki canavar zembereğinden boşaldı, birebir bir çığ üzere, onu yaratanı da içine alıp sürüklemeye, önüne çıkan her şeyi yutmaya başladı. Günümüzde -gelecek için- korkulan yapay zekâ üzere, kendi hakimiyeti ve başarısı için her türlü iyiyi yok ederek dönüyor ve dönüyor. İnsanın bu sistemi bozup da kendi sesini tekrar ele geçireceği, komşusuna coşku ve memnunlukla seslenmeyi yine başaracağı vakte kadar, benim bu şimdiki çağa öteki bir isim teklifim var. Otomatik Çağ. Durdurabilene aşk olsun!

*Dokuz Eylül Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü