Kök salma ve yabancılaşma ikileminde bir kadın

"Kendini bilmek", Eski Yunan’da sonlarının farkında olmak, gidilen yolun ayırdına varmak, bilmediklerini bilmek ve bildiklerinin hududunu bilmek üzere manalara geliyordu. Öbür bir deyişle kişinin kendi hudutlarını, duygusal ve bilişsel durumunu kavraması demekti. Velhasıl kendini tanıma manasına geliyordu.

Öte yandan "kendini bilmek"; bir mana arayışına denk geliyor. Sokrates’ten miras kalan bu edim, çağdaş edebiyatta birtakım müelliflerin hikayelerinde ve romanlarında karşımıza çıkıyor. Onlardan biri de Jhumpa Lahiri.

Önemsiz üzere görünen detaylara ağırlaşan ve sıradan insanların aksiyonlarını anlatan Lahiri, hem kalabalıklar ortasında geziniyor hem de kişinin benliğinde tansiyonun hakim olduğu sokaklarda. Müellifin yarattığı karakterler yürüyor, etrafında olup bitenlerle birlikte kendisini de anlamaya çabalıyor. Yürürken bazen sokağı, insanları, görüntüyü ve dünyayı paranteze alıp sırf zihnine ağırlaşıyor, bazen de tüm bunları her şeyin merkezi haline getirip sırdaşı kılıyor. Lahiri, 'Olduğum Yer'de bunları güçlü halde hissettiriyor okura.

'BEKLENMEYENDEN KAÇIŞ YOKTUR, HAYAT GÜNBEGÜN YAŞANIR'

Lahiri, 'Olduğum Yer'de kendisini yersiz-yurtsuz hisseden, diğer beşere ve yere ilişkin olmadığını duyumsayan, bir kentte tek başına yürürken kök salma ve yabancılaşma ikilemine düşen bir bayanın öyküsünü anlatıyor.

Lahiri, anlatıcı başkarakter eşliğinde uzun bir yürüyüşe çıkarıyor bizi; onunla görüyor, işitiyor, düşünüyor ve vakit zaman dertleşiyoruz. Bu yürüyüş, bazen bir savrulmaya bazen bulunanla yetinmemeye bazen de bir acizliğe evriliyor. Kimi anlarda müsabakalara denk geliyoruz: "Her ne kadar hayatımı kimseyle paylaşmasam da sıkı bir kucaklama bana kâfi geliyor. Yanağa kondurulan iki öpücük, birlikte atılan iki adım, birlikte aşılan kısa bir yol… İkimiz lisana getirmesek de istersek yanılgılı ve hatta faydasız olacak, yanlış bir maceraya sürüklenebileceğimizi biliyoruz."

Anlatıcı, etrafta olup biteni, yerleri ve insanları izlerken yürüyüşünü bir arayışa ve kendini gözleme dönüştürüyor: Fark edilmeden, fark etmek için attığı adımları bir hızlandırıyor bir yavaşlatıyor. Rastgele bir yerde ya da iş yerinde otururken bile sürüyor bu yürüyüş. Geçmiş ve bugün ortasında git-gelleri yoklayan adımlarıyla anlatıcı, şimdiye tutunuyor; bir biçimde anı yaşarken dünün tortu ve hesaplaşmalarını yanında taşıyor: "Rahatsız sessizliğe, meskenden çıkarken kapatmadığım ışığa ve radyoya karşın yalnızlıktan memnuniyetimi, vakit ve yerimin efendiliğinin bana güzel geldiğini söylesem annem bana ikna olmuş üzere bakmaz, yalnızlığın bir yoksunluktan öteki bir şey olmadığını söylerdi. Bu bahiste baş yormak boşuna; kendime yonttuğum küçük tatminler onun aklına yatmaz."

Gençliğinde kızının önüne mahzurlar koymuş ve yaşlandığında çaptan düşmüş anne, anlatıcı on yaşındayken ölmüş baba ve pek fazla olumlu anı kalmayan çocukluk da yürüyüşe dahil oluyor. Böylelikle öykü, bazen bir dertleşme bazen de bir psikanaliz seansı üzere ilerliyor.

Anlatıcı, ışıklar ve peşindeki gölgelerle yürüyor. Kendine benzeyenleri görürken benzemezliklerini fark ediyor. Kavradığı bir başka şey ise babasının cenazesinde halasının söylediklerinin doğruluğu: "Beklenmeyenden kaçış yoktur, hayat günbegün yaşanır."

Anlatıcı, günlük hayatın akışında, rastgele bir yerde kök salma ile kendisine, etrafına ve geçmişine yabancılaşma ortasında savrulurken birbirine tıpatıp benzeyenleri ve asla yan yana gelmeyecekleri tartıyor. Akıntıya kapılıp gitme ve ona karşı kürek çekme ikilemiyle yüzleşiyor.

ZİHİNSEL BİR KOŞU

Anlatıcı, sokaklarda ve zihnindeki gezginliğiyle geçmiş ve bugün ortasında savrulurken daha çok bugüne takılıyor. İçinde fırtınalar kopsa yahut tansiyonlar bulunsa da tuhaf bir sakinliği var genç bayanın. Böylelikle geçmişte olup bitenleri ve bugün yaşadıklarını aklıselimle çözümlüyor. Mesela, annesinin ve babasının yaşama bakışındaki farklılığı çok daha güzel görüyor, ne isteyip ne istemediğini biliyor: "Bağ kurmaktan ve bağımlı olmaktan hoşlanmıyorum. Böylece gündelik hayattan uzaklaşmanın yanı sıra kendimi, ilişkin olduğum aileden ve gençliğimden de uzaklaşmış hissediyorum. Bu benim arzuladığım bir aralık fakat moral de bozucu."

Hiç evlenmeyen ancak evli adamlardan nasibini alan anlatıcı, yirmili yaşlarını hatırlarken peşinden koşan erkeğin inatçılığını, mutsuzluğunu ve eşine bağımlılığını anımsıyor. Bu yakıcı kıssa için "beni artık ilgilendirmeyen kısa müddetli bir göz kamaşmasıydı” diyor.

Gölgelerin ortasında yaşıyor anlatıcı; kaçmaya yeltendiği her şey, onu bu ortamda yakalıyor. Rastgele bir vakit dilimi de onu bulunduğu durumdan kurtaramıyor: "Mevsimin ya da ailelerimizin merhametsiz gölgesinden sakınmak mümkün değil. Ancak tıpkı vakitte, birilerinin merhametli gölgesine de muhtacım."

Büyük gürültülerin dışına çıkıp ömrün yalın tarafını görmeye çalışan anlatıcı, kendisini tüketecek muazzam hareketliliği görmezden gelerek yürüyor. İhtirası ve yılgınlığı, heyecanı ve uyuşukluğu hissediyor. Elindekilerin kendisine yettiğini, çocukluğunda ve ilkgençliğinde ailesinin açtığı gediği ise asla dolduramadığını son derece net bir biçimde görüyor. Vedalaştığı her şey peşinden geliyor, kopamadıkları ve yersiz-yurtsuzluk hissi pek çok şeyi değersizleştiriyor: "En nihayetinde ortamın, yerin, ışığın, duvarların hiç kıymeti yok. Gökyüzünün, yağmurun altında, yazın duru suyun içinde olmanın değeri yok. Trende ya da arabada, birbirinden kopuk, deniz anası sürüsü üzere yayılmış bulutlar ortasındaki uçakta… Durağanlık da neymiş, ebediyen ve sadece hareket hâlindeyim, varma, dönme ya da yola çıkma beklentisindeyim. Ayağımın altında daima boşaltılacak bir bavul var, kucağımda bir çanta, içine tıkıştırılmış bir kitap, biraz para."

Lahiri; yolda, iş yerinde, havuzda, lokantada, müzede, otelde, kent meydanlarında, kitapçıda, kafede, gün doğarken ve akşam saatlerinde, meskeninde ve diğer meskenlerde, mezarlıkta, trende, kırlarda, kentte, istasyonda, aynaya bakarken, yatakta; gerek yürürken gerek öylece dururken düşünen, kendisini ve geçmişini sorgulayan, hiçbir yere bağımlı olmak istemezken hesaplaşmak için sabit kalacağı anlara muhtaçlık duyan bir bayanı getiriyor karşımıza. Anlatıcı, hem kendisiyle hem de karşılaştıklarıyla ve artık eski gücünde olmayan annesiyle konuşuyor. Bu konuşmalar kısa müddette bir zihinsel koşuya dönüşüyor. O koşu da geçmişten kalan tansiyonlar içinde, kendini müdafaa ve sağlıklı kalma gayretine evriliyor.