Aşka, kadın bedenine ve güzelliğe bir bakış

1942’de saçma bir bisiklet kazasında öldüğünde Annemarie Schwarzenbach’tan geriye 1930’larda queer olmaya dair edebi metinler, fotoğraflar, hikayeler, yazılar ve giriştiği hareketlerden yansımalar kalmıştı. Olağan onu hatırlayanların belleklerinde. Nazi sempatizanı bir general olan babası ve en az onun kadar otoriter annesi, vefatının çabucak akabinde başta Erika ve Klaus Mann olmak üzere, Annemarie’nin arkadaşlarıyla çektirdiği fotoğrafların, mektuplarının, hikaye ve roman evraklarının birçoklarını yakmıştı.

Kavgaya tutuştuğu ebeveynlerinin baskısından yazarak kurtulan özgürlük düşkünü Annemarie, ailesinin kendisine memleketi Zürih’te verdiği burjuva eğitimin akabinde, on beş yaşındayken İsviçre zenginlerinin kız çocukları için kurulan yatılı okula gönderildiğinde, bayanları arzulayıp tutkuyla sevdiğini fark ederek etrafındaki herkese, tarihe meraklı androjen bir queer olduğunu duyurmuştu.

"Yaşadığımı yazdığımda anlıyorum" diyen Annemarie, 1930’ların başında hayatının akışını belirleyen Erika ve Klaus Mann’la tanışıp yakın arkadaş olurken yalnızlıktan ve uyumsuzluktan beslendiğini keşfederken 1933’te Hitler’in iktidara gelmesiyle Almanya’da ve etraf ülkelerde queer özgürlüğün örselenmesi, hatta şiddetle bastırılması yüzünden yollara düşüyor. Daha doğrusu, çıktığı seyahatlerin fitilini bu durum ateşliyor. Türkiye, Suriye, Filistin, Lübnan, Irak, İran, Afganistan, SSCB ve ABD, muharririn gidip müşahede yaparak yaşadığı, fotoğraflar çekip yeni arkadaşlıklar kurduğu ülkelerin başında geliyor. Cinsiyet belirsizliğinin ve androjen queerliğin ete kemiğe bürünmüş hali olan Annemarie, hem Avrupa ülkelerinde hem de gittiği öbür yerlerde anti-faşist halinden ödün vermeden, özgürlüğü kısıtlananların ve fakirleştirilenlerin öykülerini anlatınca "emeğin yazarı" diye anılıyor.

1930’larda queerliğin simgelerinden biri olan ve otuz dört yaşında öldüğünde ebeveynleri tarafından tarihten silinmeye çalışılan muharrir, tarihçi, fotoğrafçı ve gezgin Annemarie, 1980’lerin sonunda adeta tekrar doğuyor; aktivistler ve queerler isminden sıkça kelam ediyor.

Annemarie’nin hatırlanmasını sağlayan metinlerinden ikisinin tek başlık altında yayımlandığı 'Bir Bayanı Görmek', 'yakışıklı' bir bayanın gözünden hemcinslerinin vücudunun hoşluğuna ve ruhlarına bakış bağlamında tarihi bir mana taşıyor.

ANDROJEN BİR QUEER

'Bir Bayanı Görmek’e ismini veren metnin ve 'Lirik Novella'nın en kıymetli özelliği, Annemarie’nin kendisini diğer isimler altında anlatıcıya dönüştürerek kurmaca bir karaktere büründürmesi. Dileklerini, coşkularını, mutsuzluklarını, hasretlerini, hüzünlerini, gezginliğini ve isyanlarını bu karakterler aracılığıyla yansıtması.

'Bir Bayanı Görmek', Annemarie’nin aşklarının, tutkularının ve coşkusunun vakit zaman tedirginliğe çalan tarafını temsil ediyor. Bayanlara, androjen bir queer’in gözünden bakmamızı sağlarken hoşluk karşısında muharririn (ve anlatıcının), ruhundaki gelgitleri anlamaya çağırıp yasakların ve baskının kuşatıcılığını ortaya koyuyor.

Annemarie, ilkgençlik yıllarının coşkusunu ve arayışlarını kurmacaya aktarmış 'Bir Bayanı Görmek'te; bayanlarla ve yaşlı erkeklerle karşılaşan anlatıcı, hem kendi gençliğinden hem de onların ömür deneyimlerinden beslenirken içinde yanan ateşten kelam ediyor: "Ateşli bir coşkuyla, kalbim güya asıl artık büyük bir güçle tutuşmuş üzere oturuyordum. Gençliğimi bana bahşedilmiş bir armağan üzere görüyor ve aslında yalnızca düşlerde karşımıza çıkabilen memnunluk vaatlerinin anahtarının da bu gençlikte gizli olduğunu hissediyordum şaşkınlıkla."

'Bir Bayanı Görmek', kendini keşfetme ve cinsel kimliğini inşa etme sürecindeki genç bir bayanın arayışları ve yaşama hazırlanışını çıkarıyor karşımıza. "Hatıralarına gömülmüş" yaşlı bir adamdan öğütler alırken süratle hayatın keşmekeşine girmeye ve aşklara ulaşmaya istekli anlatıcı aracılığıyla geçtiği yollarla buluşturuyor bizi Annemarie. Bu yolda, queer bir bayana karşı geliştirilen önyargılar, nizamın bekçiliğine soyunup ahlak kumkumalığına girişenler ve dizginsiz hislerle savrulduğu düşünülenlerin hizaya getirilme uğraşıyla yüzleşiyoruz. Tıpkı 1930’larda muharririn, hem ailesinde hem de etrafında karşılaştığı üzere. Kelam konusu ıstırapların karşısında ise bilinmeyen heyecanları, aşkın gücünü ve kimseyi umursamama minvalinde haklı bir isyankârlığı konumlandıran anlatıcı, hayatın elinden kayıp gittiği kaygısını taşırken içindeki ateşi harlayıp soruyor: "İmkan dediğimiz şey fakat yürekli olduğumuzda bir vaat manası taşımaz ve iradenin o şaşaalı gücü manasına gelmez mi?"

Anlatıcının aradığı aşk ve tutku, vakit zaman tutulduğu tasa ve yaşadığı hayal kırıklığı, Annemarie’nin Erika Mann’la gelgitli bağlantısını çağrıştırıyor; muharririn Erika’ya bazen kardeşçe bazen aşkla yaklaştığı üzere anlatıcı da bu türlü karmaşık hislerle bakıyor karşısındaki bayana.

Anlatıcının kararsızlıkları, kimi anlarda kendisini teslim alan ürkekliğinden ve vakitsiz yürek patlamalarından doğan içsel tartışmalar, kıssanın omurgasını oluşturuyor.

'BİR ÇEŞİT FASİT ÇEMBER İÇİNDE'

Kitaptaki ikinci metin 'Lirik Novella', Annemarie’nin sabırsız, uçarı, kırılgan, kızgın ve meraklı yirmili yaşlarından izler taşıyor. Kitabın tercümanı Menekşe Toprak’ın tabiriyle Berlin nefretini "ben-anlatıcı karakterin ağzından" aktaran müellif, sevmediği kentten kaçış kıssasıyla çıkıyor karşımıza.

İlk bakışta anlatıcının genç bir erkek olduğu izlenimi uyandırsa da Annemarie, novellayla ilgili düştüğü notla bir sürpriz yapıyor: "Aslında bu öykünün tam gerçek anlaşılabilmesi için ana kahramanın bir ‘delikanlı değil de genç bir kız’ olduğunu ‘itiraf etmek’ gerekirdi."

Yazarın bu notu da kıssanın özü de 1930’lardan günümüze uzanan LGBTİ+’lara ait önyargıların, nefret lisanının ve bunlarla gayretin bir kesiti aslında: Gerek dini atıflar gerek toplumsal baskılarla queerliğin "hastalık" olarak görülmesi ve LGBTİ+’ların bunu reddedişinden doğan tansiyon Annemarie’nin anlatımında epey bariz. Anlatıcıyı hasta eden de kaçış fikrini tetikleyen de bu badireler.

Kısa mühlet öncesine kadar yanlış anlaşılmamak için yakın etrafına kendisini açıklama gereği duyan ve bu nedenle ruhu yorulan anlatıcı, hem vaktini boşa harcadığının hem de kendine yazık ettiğinin ayırdına varıyor. Üstelik Berlin’de şiddet çemberinin günden güne genişlediğini ve genel olarak hayatta kendisini bekleyen tehlikeleri fark edince bu açıklama faslından vazgeçiyor.

Diplomat olma gayesiyle Berlin’e gelip üniversite okumaya başlayan anlatıcı, bir müzikçiye gönül verince hayatının akışı değişiyor. Androjen bir bayanın hemcinsine bakışının şekillenişini, bunun toplumda nasıl algılandığını ve anlatıcının kendini kıskaca aldığını düşündüğü sorumluluk hissiyle adım adım yüzleşmesini, akabinde da kopuşu izliyoruz: "Bizi birbirimize bağlayan hiçbir şey yok fakat ben onun varlığıyla dolup taşıyorum, bazen cildinin kokusunu hatırlıyorum ya da nefes alıp verişini, o denli ki güya dans ederken kollarım ortasında tutuyorum onu ya da o yanımda oturuyormuş da dokunmak için elimi uzatmam kafiymiş üzere hissediyorum. Lakin bizi birbirine bağlayan ne olabilir ki: O uzun akşamlar, o uzun geceler, sabahın ağaran saatlerinde kapısının önündeki o veda, o sonsuz yalnızlıklar…"

Anlatıcının hem Berlin’den hem de aşkın sorumluluğundan taşraya kaçış hikayesini kaleme alan Annemarie; kendisindeki sabırsızlığı, huzursuzluğu ve arayışı ona yüklemiş. Dahası, kendisini hasta hisseden, bulup terk ettiği aşka dair yaşadıklarını başından atamayan ve hiçbir şeye odaklanamayan; ayrıldığı sevgilisine "siyah" diyen bir karakter yaratmış. Bu "ben-anlatıcı", kendisini "karanlık bir dünyanın içinde ışıklandırılmış bir sahnede durur üzere hissediyor" ve vakit zaman istikametini bulamadığını düşünüyor. Seçerek kullandığı sözlerle kaygısını süratli ve kesik biçimde söz etmesi ise bu yalpalamaları daha besbelli kılıyor. Anlatıcının bu durumunu öfkeye dönüştürense kendisinin "bir çeşit fasit çember içinde olduğunu" fark etmesi: Aşkının, benliğinde bir alışkanlık ve hatta takıntı hâline geldiğini anlayınca önünü görmesi biraz kolaylaşıyor. Ama "bir bayanı beklemekten daha olağanüstü bir şey yoktu" diyen anlatıcı, ruhundaki tüm tansiyonlara karşın hem aşık olduğu hem de karşılaştığı bayanlara coşkuyla bakıp hayranlık duyuyor. Tekrar de yaşadıklarını unutmaya, geçmişe dönmemeye, dini ve toplumsal baskılardan uzak kalarak yalnızlığını müdafaaya çalışıyor.

Yeniden doğuşunu yahut hatırlanışını simgeleyen novellalarından ikisinin yer aldığı 'Bir Bayanı Görmek', Annemarie’nin hem edebi telaffuzunu hem de yaşama bakışını yansıtıyor. Menekşe Toprak’ın bu noktadaki yorumu, metinlerle birlikte müellife dair kıymetli belirlemeler içeriyor: "Her şeyden evvel, yüz yıl öncesinden başlayan bayanca bir karşı koyuşu, kişisel direnmeyi anlatır Schwarzenbach. Erkek egemenliği altındaki bir dünyada, her ne kadar ‘erkek’ üzere görünmeyi seçse de yeniden de ‘eril’ sesten ayrılan metinlerin müellifi, bayana ve bayanca olana ışık tutan bir anlatıcı o. Yalnızca romanlarıyla değil, seyahat yazıları, çektiği fotoğraflarla da geçmiş yüzyılın Avrupa’sına ve Avrupalının Doğu’yla olan alakasına tahminen de birinci kere bayan gözüyle bakmış bir entelektüel. (...) ‘Bir Bayanı Görmek’te ve ‘Lirik Novella’da yaptığı üzere en çok bayana bakarak hayatı edebiyata yansıtır, erkeğin dünyasını da yeniden bu sesle şekillendirir."