'Modern' tarımı yoldan çıkarmaya yönelik bir çağrı: Agroekoloji

Fatih Özden*

Çağdaş sosyolojinin kıymetli kuramcılarından Zygmunt Bauman’ın, Holocaust’un Yahudi toplumu üzerinde yarattığı kırımdan yola çıkarak geliştirdiği modernite tenkidinin temelinde, modernitenin farklılığı bir hata olarak görmesi yer alır. Tam da bu noktada Bauman’ın soykırımı yabani otların yok edildiği çağdaş bahçe kültürü üzerinden bahçıvanlığa benzetmesi dikkat caziptir. Bauman’a nazaran toplumu da bahçe üzere gören anlayış, topluma içkin farklılıkları bir yabani ot üzere yayılmalarını önlemek için ayıklanması, toplumu tehdit eder boyuttaysa da öldürülmesi gereken ögeler olarak görür. Bauman ayrıyeten modernitede sorun çözmede elde edilen en çarpıcı muvaffakiyetlerin dahi, tahlil gerektiren meseleler toplamına yenilerini eklemekten öbür bir işe yaramadığını vurgular. Bugün endüstriyel tarımın yabani otları ayıklamak üzere bir kederi bulunmuyor. Yabani otlar yahut ziyanlı olarak isimlendirilen böcekler kültüre alınan bitkiler için direkt bir tehdit olarak görülerek pestisitlerle (tarım zehirleri) yok ediliyor; tahlil üzere görünen kimyasal kullanımının tabiat ve insan için oluşturduğu riskler de yeniden tahlil bulunması gereken daha büyük sıkıntılar havuzuna ekleniyor. Lakin düşünce bununla da hudutlu değil; bugünün “modern bahçeleri” çok daha derin bir distopyaya hakikat evrilme aşamasındalar. Tarımın beşerden ve tabiattan koparıldığı bir distopya bu.

İNSAN VE TABİAT ORTASINDAKİ KOPUŞ

Marx insanın emek süreci içinde tabiatla kurduğu bağlantıyı metabolizma kavramıyla açıklar. Çitlemeyle beden bulan ilkel birikimin bir sonucu olarak, insanların kentlerde yığılmaya başlamalarıyla insan ve tabiat ortasında meydana gelen kopuş metabolik yarılma olarak söz edilir. Besinin ve lifin kırsal alanlardan uzaklara gönderilmesiyle birlikte daha evvel tabiat için besin öğesi olan artıklar, atıklar halinde kentlerde birikmeye başlamıştır. Tabiattan kopuş beşerlerle sonlu kalmaz; 20’nci yüzyıl ortalarından itibaren hayvansal eserleri işleyen büyük işletmelerin ortaya çıkmasıyla hayvanlar da doğal meralarından, otlaklarından koparılır ve kapalı sistem hayvancılık uygulamaları yaygınlaşmaya başlar. Bu birebir vakitte besin döngüsünde yeni bir yarılmayı da tabir etmektedir. İnsanlardan sonra hayvanların dışkıları da bertaraf edilmesi gereken atıklar olmuştur. Topraklar ise doğal besin öğelerinden yoksundur artık.

Kapitalizmin tarihi birebir vakitte sermaye birikiminin tarihidir. Bir yandan metabolik yarılma başka yandan sermayenin birikim için doğal varlıklar üzerindeki tahakkümü ve bunların bakiyesi diyebileceğimiz ekolojik yıkımla karşıladık iklim değişikliğini, pandemiyi, savaşı, ekonomik krizi. En çok konuşulan hususlardan birisi tarım-gıda sisteminin kırılganlığı oldu. Tüm bu krizlerin içinden dirençli bir besin sistemi çıkarabilmek için tahliller arıyoruz. Pekala tahlillerimiz Bauman’ın da söz ettiği üzere bizi daha büyük problemlerle yüz yüze getirecek, bir yanıyla palyatif tahliller mi olacak, yoksa kök nedenlere odaklanan ve başımıza yeni belalar açmayacak kalıcı tahliller mi?

Tam da böylesi bir ortamda benim de akademi ayağında yer aldığım tarım “sektöründe” tahlilin tarım 4.0, topraksız tarım, dikey tarım üzere sistemlerden geçtiğine dair yaygın bir görüş olduğunu belirtmek isterim. Yani insanı ve hayvanı topraktan, tabiattan kopardıktan sonra sıra artık bitkilere geldi. Doğal Bauman’ın bahçe kültürü benzetmesine atıfla mevcut durumda da tarımın ne kadar tabiatla iç içe ve ekosisteme uyumlu olduğu sorusu akla gelebilir. Ben de bunu argüman etmiyorum; fakat yeni bir yol ayrımına geldiğimiz ve direksiyonu kıracağımız tarafın kıymetli olduğu kanısındayım.

‘YEŞİL DEVRİM’ VE NEOLİBERALİZM

Son yüz yıl içinde tarım-gıda sistemi bakımından bizi bu sıkıntılı ortama ve yol ayrımına taşıyan biri teknik-teknolojik oburu politik iki değerli gelişmeden bahsedebiliriz. Bunların birincisi “Yeşil Devrim” olarak isimlendirilen endüstriyel tarımdır. Mendel’in kalıtım prensiplerinden yola çıkılarak ABD’de 1930’lı yıllarda hibrit tohum geliştirme çalışmaları ile başlamış, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ise büyük kimya şirketleri tarafından geliştirilen gübre ve pestisit üzere sentetik tarım kimyasallarının ve makineli tarımın üretime entegre edilmesi süreciyle devam etmiştir. Başta sağladığı verimlilik artışı nedeniyle çok da sorgulanmayan endüstriyel tarım, günümüze geldiğimizde yarattığı tabiat tahribatı ve insan sıhhati üzerindeki olumsuz tesirleri nedeniyle oldukça tenkit konusu olmaya başladı.

İkinci değerli gelişmenin ise kapitalizmin girdiği birikim krizini aşmak için 1980 sonrası gündeme getirilen neoliberal siyasetler ve bu siyasetlerin tarıma yansımaları olduğunu söyleyebiliriz. 1980’li yıllara kadar girdi ve eser piyasalarında ticaret yoluyla tarıma eklemlenmeye çalışan kapitalizm, neoliberal siyasetlerin tarım üzerindeki tesirlerinin ağır olarak hissedilmeye başlandığı 1990’lı yılların ortalarından itibaren evvel tarıma nüfuz etmenin sonra da direkt ele geçirmenin yollarını aramış ve çoklukla başarılı olmuştur. Bilhassa Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) bünyesinde imzalanan Tarım Muahedesi sonrası ülkeler hem tarıma verdikleri takviyeleri azaltmak hem de tarım eserlerine yönelik uyguladıkları gümrük vergisi oranlarını düşürmek zorunda kaldılar. Sürece ülke içinde ziraî KİT’lerin özelleştirilmeleri de eşlik etti. Bu, tarımda da özgür piyasa iktisadı kurallarının hâkim olması demekti ve böylece üretim ve emek süreçlerinin denetim altına alınarak sermayenin tarıma nüfuz edebilmesinin önü de açılmış oluyordu.

Marx kıymetli yapıtı Kapital’e, tahlilin başlaması gereken yer olarak tabir ettiği metanın kıssasıyla giriş yapar. Bu manada tarımda üretim ve emek süreçlerinin denetim altına alınması süreçlerinin tahlili açısından tohum da misal değere sahiptir. Örneğin Türkiye’de 2006 yılında çıkarılan Tohumculuk Kanunu ve buna bağlı olarak yapılan düzenlemelerle tohumların fikri mülkiyet altına alınması, uygulanan siyasetlerle bu mülkiyetin pekiştirilmesi üzere gelişmeler binlerce yıl müşterek olan ve paylaşılan tohumların kullanım pahası yerine değişim kıymetine bahis olan bir meta formuna sokulmasına neden olmuştur. Tohumda değişen bu mülkiyet bağlarıyla hızlanan sermaye nüfuzu üretimin sonraki basamaklarına da sirayet etmiş ve evvelden çiftlik içinden temin edilen birçok girdi çiftçilerin piyasadan satın almaları gereken bir maliyet ögesi haline gelmiştir. Eser piyasalarında da durum farklı değildir. Kontratlı tarım emek süreçlerinin kontrolü ve denetimi bakımından son yıllarda çiftçilerle şirketler ortasında en fazla öne çıkan çalışma ilgisidir. Günümüzde kontratlı tarım, endüstrici açısından istediği vakitte, istediği kalitede, istediği fiyattan hammaddeye ulaşmanın; çiftçi içinse pazarı ve fiyatı garantilemenin, girdi temin etmenin en tesirli yolu olarak gösterilir. Halbuki firma ve çiftçi ortasındaki asimetrik güç bağları nedeniyle çoklukla mukavelelerin firmalar lehine tek istikametli kullanılması sonucu sık sık yaşanan çiftçi mağduriyetleri, durumun aslında neoliberalizmin esnek emek rejiminin tarıma yansıyan biçimlerinden birisi olduğunu gösterir.

GIDA EGEMENLİĞİ VE AGROEKOLOJİ

Üçüncü besin rejimi yahut şirket besin rejimi olarak da söz edilen 1980 sonrası tarım-gıda sisteminde çiftçiler hem girdi hem de eser piyasalarında otonomilerini kaybettiler. Kıymetli kır sosyologlarından Jan Douwe van der Ploeg günümüz tarımını köylü tarımı, teşebbüsçü tarım ve kapitalist tarım olarak üç temel kümeye ayırıyor. Kapitalist üslupta üretimde emek, başka girdiler ve kaynaklar üretim sürecine bir meta olarak dâhil olurlar, son eser de yeniden meta formunda pazara sunulur. Ploeg’un teşebbüsçü üslup olarak isimlendirdiği üretim biçiminde ise emek dışındaki öbür faktörler yeniden meta formundadır ve bu kümedeki çiftçiler otonomilerini kaybetmiş köylüler olarak isimlendirilir. Halbuki köylü tipi üretimde yalnızca eser açısından piyasayla bir münasebet kelam mevzusudur, onun dışında emek ve başka girdiler temelde işletme içinden karşılanırlar. Münasebetiyle köylü usulü üretim düşük metalaşma seviyesiyle, teşebbüsçü tarım ise yüksek seviyede metalaşma ile söz edilir.

Günümüzün “modern” tarımının ana çizgilerini oluşturan ve köylüler, çiftçiler, tüketiciler, tabiat ve kırsal hayat üzerinde bir nevi tahakküme dönüşen sürece karşı toplumun farklı kısımlarından reaksiyonlar de yükseliyor. Sürecin globalliği bağlamında en büyük reaksiyonun de global bir örgüt tarafından ortaya konulduğunu söyleyebiliriz. Memleketler arası köylü hareketi La Via Campesina (LVC) ortalarında Türkiye’den Çiftçi-Sen’in de bulunduğu 81 ülkeden birçok bileşen ve 200 milyona yakın üyesiyle neoliberalizmin endüstriyel tarımına karşı besin egemenliği paradigmasını savunuyor. Başlangıçta 1990’ların ortasında ülkelerin ulusal tarım siyasetlerini zayıflatan DTÖ Tarım Muahedesine bir reaksiyon olarak, kaybedilen kazanımları tekrar elde etmeyi odağına alan örgüt, bu maksadını biraz da ulusal egemenliğe atıfla besin egemenliği olarak kavramsallaştırdı. Lakin yıllar içerisinde değişen toplumsal şartlar, yeni ve farklı tahakküm bağlantıları nedeniyle kavramın çok daha geniş bir bağlama yerleştiğine tanıklık ettik.

Bugüne geldiğimizde besin egemenliğinin köylülerin, kırsalda çalışan öteki insanların ve tüketicilerin piyasalara tabi olmaktan çıkıp, üretimden tüketime tüm kademelerde siyasetlerin belirlenmesine demokratik halde müdahil olması manasına geldiğini görüyoruz. Besin egemenliği tabiatın bir kaynak olarak değil müşterek varlıklar olarak tanımlandığı ve bu manada agroekolojik bir üretim sistemini önceleyen; mahallî üretim ve tüketimi, topraksızların topraklandırılmasını, bayanın tarımdaki görünmez emeğinin görünür kılınmasını, gençlerin kıra ve tarıma dönmesini hedefleyen bir tarım ıslahatını öngören son derece politik, anti-kapitalist, özgürlükçü ve radikal bir çerçeveye sahiptir. Kelam konusu içerik LVC’nin belli periyotlarda yapmış olduğu memleketler arası forumlarda iştirakçi süreçlerle şekillendiriliyor. Bu forumların hazırlık çalışmaları ise yeniden birçok bileşenden oluşan Memleketler arası Besin Egemenliği Planlama Komitesi (IPC for Food Sovereignty) tarafından yürütülüyor. IPC’nin önümüzdeki devirde yeni bir besin egemenliği forumu için planlama çalışmalarına başladığını ve yalnızca besin egemenliği gayreti veren toplumsal hareketlerle hudutlu kalmayıp emek, ekoloji ve bayan hareketleri üzere farklı kesişimsellikleri de kapsayarak ittifakları çoğaltmaya ve genişletmeye yönelik bir forum planlandığını belirtmeden geçmeyelim.

AGROEKOLOJİNİN ÜÇ BİLEŞENİ; BİLİM, UYGULAMA VE HAREKET

Gıda egemenliği çabası aslında bir otonomi gayretidir ve bunun en kritik ayağını da köylü otonomisi oluşturur. Agroekoloji bir yandan tabiat dostu üretimin, öteki yandan da yüksek seviyede metalaşmış ve otonomisini yitirmiş çiftçilerin otonomilerini tekrar kazanabilmelerinin bilimsel ve politik yolu olarak gündeme geldi. Bilimsel bir usul olarak kavramın kullanılışı 1930’lu yıllarda başlamasına rağmen, politik içeriğine kavuşması daha çok 2000’li yıllarla birlikte oldu. Günümüzde agroekolojinin bilim, uygulama ve hareket olmak üzere üç temel bileşeni bulunuyor.

Agroekolojinin bilimsel temelini, tarım-gıda sisteminin tasarımı, planlanması ve idaresine, ekolojik kavram ve prensiplerin uygulanmasına, besin sisteminin ekolojik, ekonomik ve toplumsal olarak sürdürülebilirliğine yönelik tüm araştırma, eğitim ve yayım faaliyetleri oluşturuyor. Ama agroekolojinin akademik bilimsel bilgi kadar yılların tecrübesine dayalı lokal bilgiye de bedel verdiğini ve araştırma-uygulama süreçlerinde mahallî bilginin değerli bir yerinin olduğunu belirtelim. Agroekolojinin bu tarafı çiftçilerin araştırma süreçlerinin direkt temel özneleri olmaları demek birebir vakitte. Hasebiyle araştırıcı ve çiftçi ortasında üstten aşağıya değil, bilginin demokratikleşmesini sağlayan yatayda bir ilgi kuruluyor.

Agroekolojinin uygulama ayağını ise bilimsel olarak ortaya konan unsurların alana tatbik edilmesi oluşturuyor. Agroekolojik uygulamalar lokal farklılıklara dayalı olarak değişebilir. Çoklu eser yani polikültür yetiştirme, hayvancılıkla bütünleştirme, ormancılık tarımı, nöbetleşme, orta eser, yeşil gübre, örtü bitkileri, kompost üzere birçok agroekolojik uygulama kelam konusu. Günümüzde biliyoruz ki bu uygulamalara dayanan organik tarım, permakültür, onarıcı tarım, biyodinamik tarım, muhafazalı tarım, kent tarımı üzere farklı üretim yaklaşımları bulunuyor. Fakat bu yaklaşımların bir ekip agroekolojik uygulamalardan yararlanmaları, bunları tek başına agroekolojik yapmıyor. Çünkü günümüz agroekoloji anlayışı çiftçilerin piyasayla olan bağımlılık bağlarını sorunsallaştırarak onları mümkün olduğunca piyasadan bağımsız hale getirmeyi ve adil geçim imkanlarına kavuşmalarını önceliyor. Bu açıdan bakıldığında örneğin organik tarım yaklaşımında tabiat dostu uygulamalardan yararlanılmasına rağmen çiftçilerin girdi ve eser piyasalarına bağımlılıklarını aşamadıklarını, üretimin çoğunlukla büyük yerlerde monokültür (tek ürün) üretime dayandığını ve kontratlı olarak şirket ismine yapıldığını, sertifikasyon süreçlerinin yeniden şirketler aracılığıyla şeffaflıktan uzak, yüksek süreç maliyetleriyle gerçekleştiğini ve küçük işletmeler için adil geçim imkanlarını sağlamakta yetersiz kaldığını görüyoruz. Agroekolojik üretime geçişte birinci kademelerde konvansiyonel yani kimyasal girdilerin piyasada satılan biyopestisit yahut organomineral gübre üzere organik girdilerle ikame edilmesi gündeme gelebilir. Lakin bunun bir geçiş devri olarak planlanması gerekir. Gerçek gaye ekosistem hizmetleri denilen ekolojik süreçlerden de yararlanarak sistemin tekrar tasarlanması olmalıdır.

Agroekoloji bilhassa 2000’li yıllarla birlikte tabiat bilimleri dışında toplumsal bilimlerin de ilgi alanına girmeye başladı. Kelam konusu ilginin temelinde bu yıllarla birlikte agroekolojinin bir toplumsal hareket olarak görülmeye başlaması yatar. Toplumsal hareketler bağlamında agroekolojinin temel gündemi agroekolojinin savunuculuğu ve yaygınlaştırılmasıdır. Toplumsal bir hareket olarak agroekoloji; endüstriyel modelle tezat oluşturur ve kırsal alanların ekonomik yapısını kısa pazarlama zincirleri ile adil ve inançlı besin üretimini sağlayacak formda güçlendirmek ve lokal olarak uygun besin sistemleri inşa etmek için çalışır. Bu bağlamda agroekoloji hareketi; küçük ölçekli besin üretiminin, aile çiftçiliğinin çeşitli biçimlerinin, kırsal toplulukların, besin egemenliğinin, mahallî bilginin, toplumsal adaletin, lokal kimliğin ve kültürün, lokal tohumlar ve mahallî hayvan ırkları üzerindeki mahallî hakların savunuculuğunu yapar. Agroekolojinin bu kapsamdaki politik savunuculuğu ana akım yaklaşımları da farklı bir durum almaya itmiştir. Kavram olarak itiraz edilmeye pek de imkân tanımayan agroekolojinin politik bağlamından arındırılması istikametindeki gayretler dikkat caziptir. Örneğin FAO’nun 2014 yılında yaptığı birinci resmi agroekoloji sempozyumunda bilhassa ABD’nin, agroekolojinin politik içeriğinden bağımsız teknik taraflarıyla tartışılması konusunda ağır müdahaleleri olmuştur. Bunun üzerine 2015 yılında LVC bünyesindeki toplumsal hareketler tarafından Mali’de Nyéléni Memleketler arası Agroekoloji Forumu düzenlenmiş ve politik bağlamdan mahrum şirketlerin agroekolojisi yerine besin egemenliğine dayanan halkın agroekolojisi (people’s agroecology) kavramı öne çıkarılmıştır.

Agreokoloji hareketinin temel gündemlerinden birisi de agroekolojinin çiftçiler ortasında yaygınlaştırılmasıdır. Çiftçiler ortasında agroekolojinin yaygınlaşmasında en tesirli sistemlerden birisi Freireci pedagojiye dayanan köylüden köylüye (campesino a campesino) yahut çiftçiden çiftçiye (farmer to farmer) yaklaşımıdır. Çiftçiden çiftçiye yaklaşımı ortak ziraî sıkıntılara yenilikçi yahut geçmişe dayalı lokal klâsik bilgilerle tahlil bulan çiftçilerin, bu tecrübelerini öbür çiftçilerle tekrar çiftlik ortamında paylaşmasına dayanıyor. Bu yaklaşımın temel hareket noktası çiftçilerin dışarıdan gelen kentli bir tarım uzmanının üstten aşağıya transferine değil de kendisi üzere çiftçilik yapan birisine inanmalarının daha kolay olacağıdır. Bu yaklaşım sayesinde Hindistan’da, Brezilya’da, Küba’da değerli sonuçlar elde edilmiştir. Örneğin Hindistan’da agroekolojik uygulamalara dayanan Sıfır Bütçeli Doğal Tarım (SBDT) hareketi çiftçiden çiftçiye yaklaşımı sayesinde yaklaşık üç milyon şahsa ulaşmıştır. Hindistan’da elde edilen başarıda uzun yıllar endüstriyel tarım yapan çiftçilerin çok borçlanmaları ve bu nedenle sıklıkla çiftçi intiharlarının gündeme gelmesi de tesirli olmuştur. Yalnızca 2019 yılında on binden fazla çiftçinin borçluluk nedeniyle intihar ettiği Hindistan’ın parlamento raporlarına yansımış durumdadır. Küba’da agroekolojinin yaygınlaşmasında ise SSCB’nin dağılması sonrası endüstriyel girdilere erişimde yaşanan problemler kaynaklı çıkan besin krizinin tesirli olduğunu görüyoruz. Küba’da da tabiat dostu agroekolojik uygulamaların yaşama geçirilmesinde temel yayım metodolojisi çiftçiden çiftçiye yaklaşımı oldu. Hindistan ve Küba örneklerinin gösterdiği üzere krizler alternatif üretim modellerine geçişte tesirli oluyor.

Agroekolojinin toplumsal hareket boyutu bunlarla sonlu kalmaz. Agroekolojinin temel prensiplerinden birisi de lokal ve bölgesel pazarların öncelikli olmasıdır. Münasebetiyle kır dışında kenti de odağına alan bir yaklaşım kelam hususudur. Son yıllarda kentlerde sayıları her geçen gün artan besin inisiyatiflerini de bunun bir yansıması olarak görebiliriz. Agroekolojik eserlerin toplumun tüm bölümlerine ulaştırılması manasında şimdi kaydedecek çok uzaklık olmasına rağmen tekrar de bu inisiyatiflerin manalı uğraşları olduğunu görüyoruz. Bunun tıpkı vakitte yeni bir kır-kent bağının inşası için çeşitli imkanlara kapı araladığını da söyleyebiliriz.

GERÇEK ÇAĞDAŞ TARIM

Önce pandemi, sonra Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle besin tedarik zincirinde yaşanan global meseleler, akabinde Türkiye’nin içine girdiği ekonomik darboğaz sonucunda döviz kurunda meydana gelen dramatik artışların tarımda endüstriyel girdi kullanımını kısıtlaması üzere gelişmelerin agroekolojiye geçiş için fırsat olabileceği yorumu yapılabilir. Lakin bunun zaten olacağını düşünmenin boş bir beklentiden öteye geçemeyeceğini de akılda tutmak gerekir. Hindistan, Küba ve Brezilya örneklerinin hepsinde agroekolojiye geçişte krizler kadar güçlü çiftçi yahut köylü örgütleri de rol oynadılar. Hasebiyle Türkiye’de ve başka ülkelerde agroekolojinin gibisi örgütlerce benimsenmesi de yayım sürecinin kıymetli bir kesimidir. Türkiye’de agroekolojinin akademi, tarımla ilgili merkezi ve lokal idare kuruluşları ve hususla ilgili birçok STK tarafından çoğunlukla politik tarafından bağımsız, indirgemeci bir yaklaşımla ele alındığını görüyoruz. Bu kapsamda agroekoloji daha çok, endüstriyel tarım besin sistemi içinde kalarak, ziraî faaliyetlerde ekolojik unsurları öne çıkaran bilimsel bir disiplin yahut istisnai uygulamalar olarak görülüyor. Meğer son günlerde başta gübre ve mazot üzere fosil yakıta dayalı girdi fiyatları olmak üzere üretim maliyetlerindeki artışlar, şirketlere bağımlı bir tarım-gıda sisteminin çiftçiler ve tüketiciler açısından önemli risk manasına geldiğini gösterdi. Münasebetiyle çiftçilerin kıymetli, şirketlere bağımlı, sıhhate ve etrafa ziyanlı üretim sisteminden mümkün olduğunca uzaklaşabilmeleri için agroekolojinin bilim, uygulama ve hareket bileşenleri ve bu bileşenlerin özneleri ortasında oluşacak ortaklaşmalar kıymet taşıyor.

Alain Badiou, Gerçek Hayat: Gençliği Yoldan Çıkarmaya Yönelik Bir Davet başlıklı kitabında; gençlerin haz, iktidar ve para tutkusuyla hayatlarını inşa etmekle, imha etme ortasında tuzağa düştüklerini, halbuki gerçek ömrün bu tutkuların dışında da mümkün olabileceğini vurgular. Yazının başlığına da ilham veren bu kitaptan ve fikirden yola çıkarak, ufku dar bir verimlilik anlayışına, teknolojik determinizme ve kâr güdüsüne indirgenen çağdaş (endüstriyel) tarımın, etrafında kırılması güç lakin imkânsız olmayan bir hegemonya yarattığını kabul etmek gerek. Kır ve kent işçilerinin tarım ve besin siyasetlerinin belirlenmesinde direkt müdahil olabildikleri besin egemenliği bu radikal dönüşümün anahtar kavramı olabilir. Memleketler arası köylü hareketi La Via Campesina’nın Doğu ve Güneydoğu Asya Bölgesel Sekreteri Haesook Kim’in; “Agroekoloji olmadan besin egemenliği yalnızca bir slogandır, besin egemenliği olmadan agroekoloji ise yalnızca bir tekniktir” kelamı besin egemenliği ve agroekoloji ortasındaki ilgiyi çok âlâ ortaya koyuyor. Arkeo Duvar’ın bir evvelki sayısında Çiler Çilingiroğlu’nun yazısında da tarım ihtilalinin bir mecburilik değil, seçim olduğu tespiti yapılıyordu. Tıpkı soruyu günümüzün endüstriyel tarımı için sorarsak karşılığın tekrar değişmeyeceğini düşünüyorum. Öyleyse, gerçek çağdaş tarım; besin egemenliği ve agroekoloji olamaz mı?

*Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarım İktisadı Bölümü