Meyer saatlerinin asırlık öyküsü: 'Dedem, babam ve ben saatçiyiz'

Johann Meyer, Emil Meyer, Wolfgang Meyer…

Dede, baba, torun…

100 yılı aşkın bir müddettir bu topraklarda olan Meyer saatleri, yalnızca bir marka olarak görülemeyecek kadar değerli bir geçmişe sahip. Bu saatlerin geçmişinde II. Abdülhamid periyodundaki taht çabası, hatta suikast teşebbüsleri var. Bu saatlerin geçmişinde işgal altında bir ülke var. Bu saatlerin geçmişinde sadece Alman oldukları için sürülen yüzlerce insanın acısı var.

Serkan Yazıcı bu geçmişi inceleyip 'Sultanın Saatçisi: Meyer Saatlerinin Asırlık Öyküsü' isimli bir kitap yazdı. Kronik Kitap etiketine sahip olan 'Sultanın Saatçisi' iki temel kısımdan oluşuyor. Birinci kısımda insan ve vakit bağlantısı incelenirken, ikinci kısımda üç jenerasyonluk Meyer ailesinin serüveni anlatılıyor.

1. JENERASYON: JOHANN MEYER

Osmanlı’da mekanik saatler birinci olarak 15. yüzyılda görülür. İddia edileceği üzere bu saatler hayli ilkeldir ve daima ayar ve bakım gerektirir. Bunlarla uğraşan insanlara muvakkitler, bu kurumlara muvakkithaneler denir. Yüklü olarak namaz vakitlerini belirlemek üzere kurulan muvakkithaneler pek süratli bir gelişim gösteremezler. Buna rağmen 19. yüzyıla gelindiğinde saat kullanımının saray ve kasırların akabinde halk ortasında da yaygınlaşmaya başladığını söyleyebiliriz.

II. Abdülhamid zamanında bir gün, saraya bir saat ustasının arandığı haberi dört bir diyara yayılır. O vakitler Almanya’da çalışan 33 yaşındaki saat ustası Johann bu haberi alınca kalkıp İstanbul’a gelir ve Yıldız Sarayı’nda çalışmaya başlar. (Bir öbür kıssaya nazaran; Sultan, bir saat ustası aradığını direkt Alman İmparatoru II. Wilhelm’e iletir. Johann bu vesileyle bulunup gönderilir.) Beri yandan, Johann’ın Osmanlı’yla kurduğu farklı bir bağı da vardır. Johann 1843’te Atina’da doğar ve bir Osmanlı toprağı olan Selanik’te, hatta İstanbul’da çocukluğunu geçirir. Bu yüzden Osmanlı’ya gelmek Johann için farklı bir değer arz eder.

Johann 1876’da Yıldız Sarayı’nda çalışmaya başlar. Saraydaki ayaklı, duvar ve masa saatlerinin yanında, cep ve koyun saatlerinin bakımını da yapar. Burada yaklaşık 2 yıl vazife alır ve akabinde ayrılır. Dahası ayrılmak zorunda kalır. Bunun nedenini de torunu Wolfgang şu formda anlatır: Bir gün bir subay Johann’a bir saat verir, bunu X şahsına vermesini söyler, saatin bir tamirata gereksinimi olmadığını belirtir. Lakin Johann ister istemez işkillenir ve saati açınca bir bombalama aksiyonuna dair bilinmeyen bir not bulur ve telaşa kapılır. Saati verse bir suikasta takviye olacak, vermese başı belaya girecektir. Ne yapacağını bir türlü bilemeyen Johann, devayı apar topar istifa edip saraydan ayrılmakta bulur.

Saraydan ayrılır ancak İstanbul’dan ayrılmaz, kendine 1878’de Karaköy’de bir saat dükkanı açar. Bundan 3 yıl evvel, 1875’te faaliyete geçen Karaköy-Taksim füniküler çizgisi Karaköy’ü epey hareketli hale getirmiştir. Bu yüzden Johann düzgün bir başlangıç yapar. Doğal bunda, saray erkanının saatlerini hâlâ Johann’a getirmesinin de hissesi büyüktür.

Johann, saat tamir ve bakımının yanı sıra ezani saat ismini verdiği bir proje üzerinde yaklaşık 8 yıl çalışır. Ayar gerektirmeyen, muvakkithaneye gereksinim duymayacak bir saat olacaktır bu lakin Johann istediğine tam olarak kavuşamaz. Ayara gerek duymayan değil, daha uzun aralıklarla ayarlanan bir saat yapar. Bu yüzden de II. Abdülhamid tarafından İftihar Madalyası ve beratla ödüllendirilir.

Meyer, 1910’lu yıllarda hem ezani saat hem Hamidiye saati yüzünden İstanbul’da isminden oldukça bir kelam ettirir. Ne var ki I. Dünya Savaşı her şeyi altüst eder. Bilhassa de savaş kaybedilince.

Mondros Ateşkes Anlaşması’nın 19. hususuna nazaran, İstanbul’da yaşayan İttifak Devletleri’ne mensup vatandaşlar ülkelerine gönderilirler. Lakin Meyer üzere içlerinden kimileri, çok uzun vakittir İstanbul’da olanlar durumlarını yetkililere bildirerek kentte kalmaya devam ederler. Ederler lakin ticaret yapmalarına müsaade verilmez. Bunun üzerine Johann’ın oğlu Emil Meyer, çalışmak üzere Almanya’ya masraf.

2. KUŞAK: EMİL MEYER

Emil Almanya’da çalışırken 1920’de babasının mevt haberini alır. Kent işgal birliğinin buyruğunda olduğu için istediği vakit dönemez. İngilizlerden müsaade almak için uzun mühlet uğraşır fakat başaramaz. 1923’te işgal ortadan kalkınca fakat dönebilir.

Emil, yaşanan bütün tatsızlıkların akabinde kolları sıvar, Meyer saat dükkanının başına geçer. Bir reklam kampanyası düzenleyip Meyer ismi üzerinden işlerini arttırır fakat 1929 Dünya Ekonomik Buhranı gelince, ithalata dayalı iş yapan pek çok şirket üzere o da derinden etkilenir.
Emil, sinyal saati, emekçi denetim saati, bekçi denetim saati üzere pek çok alan için tasarlanmış çeşitli saatler yapar. İşlerini biraz daha toparlar ancak bu kere de II. Dünya Savaşı çıkagelir. Türkiye II. Dünya Savaşı’na katılmadığı halde Amerika’nın pek çok yaptırımını uygulamak durumunda kalır. Bunların başında da Almanların durumu gelir. “Dost ve müttefik” ülkelerde yaşayan Almanların ticaret hayatları sona erer lakin iş bununla kalmaz. Bir de Anadolu’nun çeşitli yerlerine “sürgün” edilirler.

Enterne Kararı olarak bilinen bu uygulamaya nazaran Almanlar Çorum ve Kırşehir’de mecburî olarak konaklamak zorunda kalırlar. Nerede, nasıl kalacakları meçhuldür, üstelik burada da para kazanmaya çalışmaları yasaklanır. Meyer ailesi sürgünde büyük zorluklar çeker, birbirlerinden farklı kalırlar. Yöre halkı, I. Dünya Savaşı’nda Almanlarla birlikte savaştıkları için sürgünlere yeterli davranırlar. Wolfgang’ın sürgünde kaleme aldığı anılarında bu türlü muharrir.

Anadolu sürgünü Naziler hezimete uğratılınca 1945’te sone erer. Emil de 1954 yılında hayata veda eder.

3. KUŞAK: WOLFGANG MEYER

Wolfgang bütün bunlar olmadan, daha lise yıllarından itibaren saat dükkanında çalışmaya başlamış, saatlere büyük merak duymuş biridir. Sürgün yıllarında bütün ailesi Çorum’dadır lakin Wolfgang bir Yahudi’yle evli olduğu için daha sakıncalı bulunur ve Kırşehir’e gönderilir. Kırşehir’de çok zorluk çekse de bir sürü de dost edinir. Hatta onlardan biri olan Neşet Usta, bir İstanbul ziyaretinde Meyer dükkanından gerekli alet edevatı alıp gizlice Wolfgang’a getirir. O da etraftaki insanların saatini tamir eder.
Wolfgang babasının vefatı sonrasında dükkânın başına geçtiğinde işleri tamamıyla büyütür. 1960’lı yıllarda Bahçelievler’de bir saat fabrikası kurar. Meyer’ler böylelikle yalnızca tamirat ve bakım değil, üretim de yaparlar.

Bunun haricinde Meyer ismi saraya dayandığı için, saraylardaki saatlerin bakımlarını da başından beri onlar yapmaya devam ederler. Üstelik Wolfgang periyodunda bunu fiyatsız olarak yaparlar.

Ne var ki Wolfgang mesleğini kendi kanından birine bırakamaz. Onun yerine fabrikadaki en yetenekli isimlerden biri olan Recep Gürgen Meyer’lerin mirasını manevi olarak sürdüren isim olarak bilinir.

Wolfgang 1981 yılında hayata gözlerini yumar. Son saatçi Meyer de göçmüş olur. 1878’de, Karaköy’deki küçük bir dükkânda başlayan, üzerinden yalnızca yıllar değil, türlü savaşlar, sürgünler, ayrılıklar geçen Meyer saatlerinin hikayesi de böylece nihayete erer.