Upuzun susan öyküler

Şirvan Erciyes

Son yıllarda, yazınımızda hikaye tipinin öne çıkması farklı tartışmaları beraberinde getirdi. Günümüz öykücülerinin benzeri bahisleri emsal biçimlerde ele aldığı söylenirken, vasatlıktan dem vurulur oldu. Geleceğe kalma sorunsalı sıkça dillendiriliyor. Vasatlık, üzerinde gereğince düşündüğümüz bir kavram mı sorusundan hareketle "kendisi de edebiyatın pantheon’una alınmamış olan bilim kurgu müellifi (aynı vakitte "Star Trek" serilerinin senaristi) Theodore Strugeon, bilim kurgu külliyatının birçoklarının çer çöp olduğuna dair saptamalara yanıt verirken, "Ona kalırsa" demişti, "her şeyin yüzde doksanı çer çöptür. Yani yüksek edebiyatın da."(1) Konuyu 'her şey' den alıp, yüksekliğine bakmadan, edebiyata indirgersek, gerçekte tüm dillerde/türlerde yazılmış ve basılmış onca kitaptan kaçı vasatlık mertebesinin üzerine çıkabilmiştir? Vasatın üzerine çıkmak sanıldığı kadar kolay olmasa gerek. Asıl sorun, düzeyin vasatın altına inmiş olması olabilir mi? Tartışmanın öteki ucunda yer alan geleceğe kalmak noktasındaysa durum daha vahim. Nitelikli onca eser, harikulâde yetenekli onca muharrir hak ettiği ilgiyi günümüzde görüyor mu ki geleceğe kalsın? Muharrirlerin geleceğe kalma telaşıyla eser verdikleri çağlar çok gerilerde kaldı. Okumak ve yazmak, çoğunlukla ömrü anlamlandırma ya da maruz kaldığımız katı gerçeklik karşısında, esnek ve muğlak bir alan inşa etme eforuna gelip dayanmakta.

Tüm bu tartışmaların ışığında, yeni bir hikaye kitabı okurun ilgisini çekti, çekmeye devam ediyor. Cabir Özyıldız’ın 'Eski Vakit Türküsü' isimli birinci hikaye toplamı geçtiğimiz Temmuz’da Vacilando Kitap tarafından yayımlandı. Müellifin rastgele bir yayınevinin kapısını aşındırmadığını, evrakını farklı yerlere yollamadığını, yayınevinden teklif geldiğini, onunla yapılan bir söyleşiden öğreniyoruz.(2)

'Eski Vakit Türküsü'nü okuyanların toplumsal medyada yer alan reaksiyonlarına ve kitap hakkında çıkan yazılara şöylece bir göz attığımızda genelde olumlu tenkitlere rastlıyoruz. Kitabı olumlayanların bir kısmı Adana ve Çukurova’dan yola çıkan bu hikayelerin yerelliğini, sahiciliğini, içtenliğini gözeterek, tahminen bu içtenliğin bir yansıması olarak, müellife akıl vermekten kendilerini alamamışlar. Bir kısım okurlarsa, hikayeleri uzak bularak Cabir Özyıldız’ın çağdaş insanı nasıl anlatacağını merak etmişler. Kitapta yer alan hikayeleri okuyanlar, müellifin Adana’nın kenar mahallelerini, haydi ağzımızı korkak alıştırmayalım, varoşlarını anlattığını aslında biliyor. Doğuştan yeniklerin, fakirlerin, yılgınların, işsizlerin, evsizlerin, çaresizlerin, hastaların, konuşmayı çoktan bırakanların, unutma beni çiçekleri ardına hislerini gizleyenlerin, başı her daim güzel gezenlerin, hayallerde yaşayanların, ötekilerin sesi olmuş Cabir Özyıldız. Kolaylıkla arabeske ya da ajitasyona meyletmeye müsait acı ve sert gerçeklik tuhaf bir biçimde nezaket ve zarafetle işlenmiş. En olmadık yerlerde, berbatlığın ortasında betonu delerek açan çiçeklere benzeyen bir yanı var bu hikayelerin. 'Eski Vakit Türküsü', kederli ve hayatın sert yüzüne şahit dedik lakin şunu eklemezsek olmaz; beşere güvenen, inanan, insan seven, yer yer boş vermişlik ya da umursamazlık zırhını kuşanan, gülmeyi de ihmal etmeyen karakterlerden sırf efkar değil umut da geçiyor okura.

Kitabın ismi, ister istemez geçmiş vakit hasreti ya da güzellemesini çağrıştırıyor. Meğer 'Eski Vakit Türküsü'nde öne çıkan hisler ortasında nostalji yer almıyor, ayrıyeten özlemeye bedel bir geçmiş ya da çocukluk anlatısına rastlanmıyor. Üstelik anlatılan kıssalar çok eski bir geçmişe ilişkin değil, birtakım hikayeler günümüzde geçerken kimileri on beş yirmi yıl öncesine uzanıyor. Münasebetiyle kitabın isminin içerikle örtüşmediğini ileri sürmek yanlış olmaz. Kitabı uzak bularak, çağdaş insanı nasıl anlatır sanki diyenler, sırf ismine bakarak bu türlü düşünmüş olabilir mi yahut kenar mahalle ahalisi plazalarda çalışmadıkları ya da fakir oldukları için mi çağdaş insan tarifinden uzak? Gecekondular, kahveler, tamirciler, sokak çocukları, uyuşturucu müptelaları, boğma rakılar, ganyan bayileri çağdaş hayatın bir kesimi değilse, paralel bir cihan de olmadığına nazaran, nerede konumlanmalıdır? Çağdaş olmayanı nasıl tanımlarız diye düşündüğümüzde aklımıza pek çok sözcük gelir; klâsik, çağdışı, ilkel, yobaz. 'Eski Vakit Türküsü'nde yer alan karakterlerse ne bildiğimiz manada klasik ne ilkel ne de yobaz. Kentin kıyısında olmaları onları mağara evresi insanı yapmaz üstelik. Kent ve kentli kavramları yekpare bir yapı sergilemediğine ve kentlilerin hepsi emsal biçimlerde yaşamadığına nazaran ne kadar kentli ve çağdaş olduğumuzu belirleyecek ölçütler nelerdir? Ayrıyeten kentli bireyin ontolojik tasaları, nedeni belgisiz buhranları, cinsel hezeyanları yazınımızda gereğince yer bulmadı mı, bundan yakınmıyor muyduk aslında? Artık kenar mahalleyi, farklı hayatları, yoksulluğu hikaye sanatının inceliklerini gözeterek anlatan bir müellifle karşılaşınca, haydi bakalım bir de çağdaş insanı anlat mı diyeceğiz?

Cabir Özyıldız’ın lisanı, birinci hikayeden itibaren fark ediliyor. Mahallî sözcük ve tabirlerle bezeli, yer yer argoya meyleden bu lisan sokaklarda kaynağını bularak edebiyat cihanında genişlemiş. 'Eski Vakit Türküsü', sokaktan beslenen öteki bir eser olan 'Ağır Roman'ı anımsatmakla birlikte bakış açısının yarattığı fark birinci bakışta hissediliyor. Gerçeklik sarsıcı, kötülük sokaklarda kol geziyor olsa da Cabir Özyıldız, inatla, zarını beşerden, umuttan, uygunluktan, dayanışmadan, sevgiden yana atıyor. Beşere inancını kaybetmemek için direnen, tahminen birazcık romantik bulacağımız bu bakış açısı 'Eski Vakit Türküsü'nün rotasını kara anlatıdan uzaklaştıran öge olarak öne çıkmış.

Bazen o denli anlar olur ki, konuşmanın aslında hiçbir işe yaramadığını, problemleri halletmediğini düşünürüz. Susmalara sığınırız, edebiyat işte o susulan yerden çoğalarak yankısını bulur. 'Eski Vakit Türküsü'nün karakterleri, her duyguyu hakkını vererek ve reklamsız yaşarken, hülyalara dalıp, fikirde geziniyor. İç dünyalarını ya da acılarını ortaya dökmekten, sevgiyi lisana getirmekten utanırken, hayatın mihnetini ağırbaşlılıkla karşılıyor. Racon bu türlü. Onlar, şairin dediği üzere, topraktan öğrenip kitapsız bilenler.

Yazımızın başında irdelediğimiz vasatlık mevzuna dönecek olursak, Cabir Özyıldız, bereketli Çukurova’nın yetiştirdiği büyük müelliflerimizin açtığı çığırdan yürürken, gerek hikaye bireyleri, anlattığı kıssalar gerek lisanı ve üslubuyla vasatın epey üzerine çıkan hikayelere can vermiş. Gecenin incecik çinisini çatlatmayacak kadar dikkatli gölgeleri, buruşturulduğunda bir bakkal poşetine sığacak gövdeleri, göğsündeki yanığı saymazsak iyileşecekleri, karnında on bir çocuğun boşluğunu taşıyan anneleri, ailesine ödeyemediği taksitlerin yüküyle kısa içli bir cümle üzere ölen babaları, ağıt yakan nineleri, upuzun susanları, olmamış hayallerin başşehrini belleğimize katmayı başarmış.

1. Hafif Kahramanlar, Derleyenler: Aksu Bora – Emel Uzun Avcı, İrtibat Yayınları, 2023, sayfa 28 (Mustafa Arslan Tunalı’nın Küçüklüğümün Güçlü Bayanları ve En Güçlüsü başlıklı yazısından)
2. https://www.ishakedebiyat.com/post/ilk-kitap-soruşturması-cabir-özyıldız (Son erişim tarihi 28/09/2023)