Söz sırası Zilan ağaçlarında

Rohat Alakom

Yazar Berjin Haki’nin son romanı 'Meşe Ağacı', Sınırsız Yayınları tarafından yayımlandı. Roman, 'Tersine Akan Zaman' üst başlığı ile anılan trilojinin birinci kitabını oluşturuyor. Roman büyük ölçüde başkahramanı Genç Meşe tarafından anlatılıyor. Genç Meşe de kendini de şöyle tanımlıyor: "Yaşın bir kıymeti var mı bilmem ancak üç yüz elli yaşındaydım. Birtakım ağaçlara nazaran hala genç, kimilerine nazaran olgun deneyimli bir ağaçtım”.

Kitaptaki olaylar ekseriyetle gök ve yerin ormanlarla kaplı olduğu bir diyar yahut coğrafyada geçiyor. Bu coğrafyanın ismi romanın birinci sayfalarında geçmez. Müellif kitabın ana metnine başlamadan evvel bu romanı "Zilan Ağaçlarına" adadığını belirtir. Böylelikle bu iki sözcüğü başına not eden okurun ileride hangi diyarlarla buluşacağını varsayım ettiğini söyleyebiliriz. Muharrir bu defa okuru gelmiş olduğu Van’ın Erciş kazası yöresinde bulunan Zilan Deresi yahut romanda vadi ismiyle anılan yere götürür. Vadi ve yakın etrafının tarihi, yörenin bitki örtüsü ve hayvanlar alemini oluşturan ögelerin lisanıyla anlatılır. Berjin Haki'nin onları konuştururken çok başarılı olduğu görülür, o periyodu yaşamış birisi üzere sözcük ve tabirlerinin seçiminde çok hassas davranır. Yalnızca okuyucuya bir şeyler öğretmek sevdasına düşmeyen müellif, vakit zaman okura rehberlik eder vakit zaman ise eğlendirir. Bu durum Berjin Haki’nin mevzuyu kaleme almadan evvel uygun bir okur olarak, mevzu hakkındaki literatürü incelediği ve güzel bir gözlemci olduğunu da gösteriyor.

Romanın başkahramanı Genç Meşe giriş kısmında, onuncu asırda yeşerdiğini söyleyerek bu uzun ömürde şahit olduğu yıkımın, insanlığı berbat günlere sürüklediğini ve işlerin aksi yürüdüğünü vurgular. Okur böylelikle romanın üst başlığını da keşfetmiş olur: 'Tersine Akan Vakit: Meşe Ağacı'. Ömrünün sonuna yaklaşan ve kan ağlayan bu ağacın söyledikleri son derece manalıdır.

Konuşan bu "bilge ağaç" sayesinde okur üç kitaptan oluşan romanın ana konusunu ve bildirisini da kısaca öğrenmiş olur:

“Karşı yamaçtaki buğday tarlaları yabani otlara teslim oldu. Yeşerdiğim çok daha eski vakitlerde yer gök ormandan ibaretti. O vakitler daima bu türlü sonsuza dek uzayan bir orman olarak kalacağımızı sanırdım. Ebediyen var olmak üzere yaratılmış vakte el sürüldü. Vakit bilakis aktı. Bu engin yalnızlık denizinde ömrümün son demlerindeyim. Ömrüm sona ermeden evvel size her şeyi en başından anlatacağım”.

Yukarıdaki kelamlar yaklaşık olarak bin yaşamış olan Meşe Ağacı’na ilişkin. Son tanıklığı da 1930 yılının Temmuz ayında Zilan Vadisi’nde 10 binlerce savunmasız insanın devlet ve askeri güçler tarafından öldürüldüğü Zilan Katliamı. Bu ağaçlar kitabın birinci cildinde yalnızca kelam almışlardır. O denli sanıyorum ki romanın yayımlanacak başka iki cildinde tüm yaratıklar içlerini büsbütün dökecek. Bu sefer Zilan ağaçlarını tahminen de daha fazla dinleyeceğiz.

Aşağıdaki paragrafta geçen "...gelen bir garip insan kızıydı. O da artık gelmez oldu" kelamları bir bakıma romanın son cildinin neye daha çok ağırlaştığının da ipuçlarını veriyor:

"Bu vadi evvelce sırf ben Meşe Ağacı'ndan ibaret değildi. Vadideki harabeye dönüşen meskenlerde bir vakitler coşan ve çoğalan hayat mevcuttu. Artık beşerler yok. En son gördüğüm insan, birkaç yıl evvel orta sıra buraya gelen bir garip insan kızıydı. O da artık gelmez oldu."

İnsanlığın ayaklar altına alındığı bir sırada başarısız olan insanlığın yeterli bir imtihan vermediğini sonucuna varan müellif bu kere ağaçlar, çiçekler ve bir dizi hayvanı da insanlık ordusuna dahil eder. Müellif bu yeni güçleri seferber edip bilhassa konuşturarak yeryüzünde insanlığa daha inançlı ortamlar yaratmaya katkıda bulunmayı umut ediyor.

Okur, 'Meşe Ağacı' romanının üçte birini okuyup bitirmesine karşın hemcinsleri olan insan ve insanoğlunun izine burada hala rastlamış değil. Bitkiler ve hayvanların insan dedikleri varlıkları pek tanımadıkları görülür. Böylelikle insanın ayak seslerine uzaktan şahit olurlar. Kuşlar ve yüksek ağaçlar ortasında büyük bir telaş ve huzursuzluk gözlenir. Köknar ağacı, öteleri gören başı sayesinde Kayın'a yanıt verir: "Dört katır ve iki insan yamacın gerisinden bu tarafa hakikat geliyorlar. Keçilerin alanına girdiler. Hayvanlar bu yüzden huzursuz." Değişik bitki ve hayvanların beşerler hakkındaki duyumları, müşahede ve deneyimleri o kadar olumlu ve göz kamaştırıcı değildir. Romanını başkahramanları olan Genç Meşe'nin arkadaşı olan başka ağaçların insan hakkındaki intibası da makus: "İki ayaklı belalı canlılar. Hayvanlardan daha tehlikeli”. Bir öteki yerde şu belirlemeye rastlıyoruz: "İnsanların yapacaklarını kestirmek zor”. Zilan Deresi'nden akan suyun nerelere kadar ulaştığı ve hangi sulara karıştığı sorusunun karşılığı daima merak edilir. Gelen bir haberin yayılması sonucunda bu suyun Van Denizi olduğu ortaya çıkar. Büyük deniz yahut büyük göl olarak da tanımlanır. Bu haberle birlikte yörenin insanoğlu ile dolacağı fısıltısı da ağızdan ağıza yayılır. Romanda görüldüğü üzere ağaçlar, çiçekler ve hayvanlar büyük bir dehşet ve tedirginlik yaşamış, bir gözleri daima insan üzerinde olmuş ve uzun ömürleri boyunca insanı daima denetim altında tutmaya devam etmişlerdir.

'Meşe Ağacı' romanı dört temel kısımdan oluşuyor. Gerçek yer ve şahıs isimlerinin romanın dördüncü kısmında daha sık geçtiğini görüyoruz. Bu gerçek ve tarihi isimlerin bir kısmı eski isimleriyle verilir (Parantez içindeki yeni isimler bana ait): Xelat (Ahlat), Eganis (Erciş), Fılıstan (Adilcevaz), Masis (Ağrı Dağı)... Bu durumun okur açısından problemlere yol açtığını, bu nedenle kimi kaynaklara başvurmak zorunda kalabileceğini söyleyebiliriz. 'Meşe Ağacı’nın bin yıl yaşadığı vadiye evvelden Zilan Vadisi deniliyormuş. Zilan Vadisi’nin bulunduğu topraklar da romanda Kürt Diyarı yahut Kürdistan olarak isimlendiriliyor. Yörenin aşikâr başlı merkezleri vakitle çok kültürlü bir görünüm sergiliyor; Ermeniler, Museviler, Kürtler, Yezidi (Ezidi) Kürtler yan yana barış içinde yaşamaktadır.

Romanın birkaç yerinde genel olarak Eyyübiler, özel olarak Selahaddin Eyyübi’nin kumandan ve liderlik özelliklerinden, ayrıyeten Selahaddin’in giyitinden kelam edilir. Xelat kentine naib olarak atanan Hacip Hisam yörede yaptığı hizmetler ve hoş fikirleri nedeniyle mîr olarak tanınır. Hacip Hisam daha sonra yerine atanan İzzet Aydek’in adamları tarafından hançerle vurularak öldürülür. Bu mevt halk ortasında büyük bir ıstıraba yol açar. Gömüldükten sonra geride cenazenin başında Dengbêj Dodo’nun tek başına kaldığı görülür. Hacip Hisam daha sağ iken de Dengbêj Dodo ondan hiç ayrılmaz. Çocuk olduğu sırada kör olan Dengbêj Dodo, romanda Kürt kültürünün bir modülü olarak kabul edilir. Meşe Ağacı'na nazaran, "Dengbêjler gönül insanları”dır. Bu Kürt dengbêjinin hayatı ve ülkesi bize İsveç şairi Gunnar Ekelöf'ün 1965 yılında yayımlanan Divanı'nın Vanlı kahramanı bir Kürt Beyi’nin hikayesini hatırlatıyor. Bu Vanlı Kürt Beyefendisi, 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nde tutuklanır ve Konstantinopolis'e (İstanbul) götürülür. Zindanlara atılan Kürt beyefendisinin gözlerine daha sonra mil çekilip kör bırakılır.

Bitkisi, ağacı, hayvan ve insanıyla ilgi çeken 'Meşe Ağacı' isimli romanı zevkle okudum. Muharrir ilerde yayımlanacak başka iki kitabında da okuru tekrar Van Denizi yöresinde gezdirmeye devam edecek. 'Tersine Akan Zaman’ın öteki iki kitabı da yayımladığında bu romanın Zilan ve Van literatürüne büyük bir katkıda bulunacağını söyleyebiliriz. Yörenin farklı edebi kaynaklara yansıması mukayeseli edebi araştırmaları da tesirler. Van ve etrafının edebi imajı ve coğrafyası kelam konusu olunca üç romanın birinci kitabı 'Meşe Ağacı' ve sonra yayımlanacak olan iki kitabı daha da değer kazanabilir. Romanın bu iki kitabı çıktığında o denli sanıyorum ki ilerde okurun dikkati daha güçlü olarak tekrar insanlığın ve etrafımızın temel meseleleri üzerine kayacak.