Nobel Ödüllerinin Tarihi Şaşırttı! İşte Şaşkına Çeviren Ödüller, Küçümsenen ve Unutulan Yazarlar

Nobel ödüllerinin tarihi
Küçümsenen ve unutulan yazarlar

Çoğu insan Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanmanın büyük bir onur olduğunu söyler. Fakat mükafatın tarihine daha yakından bakmak fikirlerini değiştirebilir. Birçok yayınevi Nobel Mükafatı kazananların yapıtlarından oluşan koleksiyonlar sunuyor. Kimi beşerler oturma odalarını altın kabartmalı deri kapaklı okunmamış kitaplarla süslemeyi sever. Birini açtığınızda Albert Camus, Gabriel García Márquez, William Faulkner, Samuel Beckett ya da Yasunari Kawabata'ya ilişkin bir şeyler bulabilirsiniz.

Ancak Nobel ödüllü müelliflerin o şık kitaplarında, çok okuyan bir bibliyofil olsanız bile, tanımadığınız birtakım isimler bulabilirsiniz. Pekala ya 1901 yılında birinci Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan Fransız şair ve deneme muharriri Sully Prudhomme'a ne dersiniz? Ya da Verner von Heidenstam (1916), Frans Eemil Sillanpää (1939) ve Johannes Vilhelm Jensen (1944)? Giosuè Carducci (1906), Henrik Pontoppidan (1917) yahut Carl Spitteler (1919) hakkında bilginiz var mı?

Bazı hak eden muharrirlerin kendi ülkelerinde takipçileri ve okuyucuları vardır, lakin hiçbir vakit milletlerarası tanınırlığa yahut Nobel Ödülü'ne ulaşamazlar. Kimi yapıtları çevrilmeden kalırken, başkaları yıllardır güncellenmiş baskılar görmedi. En yüksek milletlerarası edebi onur olan Nobel Ödülü'nü kazanmak, gelecekte tanınmayı ya da istekli müelliflerin aradığı ölümsüzlüğü garanti etmez bu yüzden.

NOBEL MÜKAFATI DÖNEMLERİ

Nobel Edebiyat Mükafatı sahipleri hakkında bir kitap yazan Profesör Juan Bravo, Nobel ödüllerinin unutulmasının muhtemel nedenlerinden birinin Nobel Ödülü'nün vakit içinde geçirdiği evrim olduğunu söylüyor. Birinci Dünya Savaşı'ndan birkaç yıl sonrasına kadar mükafatın çok bölgesel olduğunu söylüyor. "Nobel Mükafatı akademisi vakit zaman diplomatik kriterlerden etkileniyor diyebiliriz. Nobel'i kazanan birinci 20 isme baktığımızda, Kipling (1907), Tagore (1913) ve muhtemelen Selma Lagerlöf (1909) üzere birkaç istisna dışında, çoğunlukla düşük profilli isimler görüyoruz" diyor Bravo.

Dahası, kazananlar listesinde ne kadar geriye gidersek, o kadar çok tanıdık olmayan isimle karşılaşıyoruz. Vakit toz katmanını eleyip durulaştırmış, hafızalarını yavaş yavaş silmiştir. "Her periyodun kendine mahsus ilgi alanları vardır. Evvelce en çok satanlar listesinde yer alan pek çok kitap art raflara kaldırıldı," diyor Madrid Complutense Üniversitesi'nde edebiyat profesörü Cristina Oñoro.
Bravo, 1920'de kademeli bir açıklık periyodunun başladığını, lakin İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra, bilhassa Jean-Paul Sartre'ın 1964'te mükafatını ansızın reddetmesinden sonra Nobel Edebiyat Ödülü'nün daha içe dönük hale geldiğini söylüyor. 1990 yılında Meksikalı müellif Octavio Paz'ın kazanmasıyla bir "küreselleşme" periyodu başladı. Bravo, "Bu, şu anda yaşadığımız üzere gerileme periyotları olmadığı manasına gelmiyor" dedi.

ŞAŞKINA ÇEVİREN ÖDÜLLER

Bu globalleşme sürecinde birinci sefer dünyanın farklı köşelerinden yazarlarla karşılaştık. Bu müellifler ekseriyetle uzak diyarlardan geldikleri için tanınmıyorlar, beceriksizliklerinden ya da vakit içinde geçerliliklerini yitirmiş olmalarından ötürü değil. Nijerya'dan Wole Soyinka (1986), Çin'den Gao Xingjian (2000) ve Mo Yan (2012) ve Tanzanya'dan Abdulrazak Gurnah'a (2021) verilen mükafatlar edebiyat topluluğunu şaşkına çevirdi ve kültür gazetecilerinin daha fazlasını öğrenmek için çabalamasına neden oldu. 20. yüzyılda Nobel edebiyat mükafatı alanların yüzde 80'i ABD, Kanada yahut Avrupa vatandaşı iken, Afrika, Asya ve Amerika'nın geri kalanı kalan yüzde 20'lik kısmı oluşturmaktadır. Enteresandır ki, Okyanusya'da doğan hiç kimse Nobel Edebiyat Ödülü'nü almamıştır. Fakat, artık gözle görülür bir değişim yaşanmaktadır.

Nobel Mükafatları yeni isimleri tanıtmış ve Batı toplumlarının etnosentrizmine meydan okuyarak edebi ufuklarını genişletmiştir. Son yıllarda bayan kazananlar daha yaygın hale geldi. 1990'a kadar kazananların yüzde 93'ü erkekti - tipik olarak yaşlı, beyaz Avrupalı erkekler. Avrupalılar ve Amerikalılar hala baskın olsalar da, son 15 yılda mükafatların yalnızca yüzde 66'sını kazanmışlardır. Bununla birlikte, bu farklı kazananların da kendilerinden evvelkilerin birçok üzere edebi bilinmezlik içinde kaybolup gitmeyeceklerinin bir garantisi yok. "Bence son Nobel Mükafatı sahiplerinden kimileri gelecekte büsbütün unutulabilir. Bugünlerde birtakım kitap kulüpleri dışında Soyinka, Louise Glück ya da Szymborska'yı kim okuyor ki?" diye soruyor İspanya Pompeu Fabra Üniversitesi'nde İspanyol ve mukayeseli edebiyat profesörü olan Javier Aparicio Maydeu.

Yıllık mükafatlar açıklandığında, kaçınılmaz tartışmalar alevleniyor, hararetli tartışmalar ve görüşler ortaya çıkıyor. Aparicio, "Bence Mario Vargas Llosa üzere pahasını esasen kanıtlamış bir muharririn mesleğini onaylamalılar. Şu anda verilen mükafatlar, bilirsiniz, yeni yetenekleri keşfetmek için, Alfred Nobel'in asıl niyetiyle örtüştüğünü düşünmüyorum" diyor. Başkaları ise daha az tanınan isimlerin varlığının derinlik ve çeşitlilik kattığını söylüyor. Oñoro, "Edebiyat sesleri ve kültürleri paylaşmak için bir araçtır, bu nedenle Nobel Ödülü'nün ufkumuzu genişletmeye hizmet etmesinin olumlu olduğunu düşünüyorum" dedi.

HAK EDİP ALAMAYANLAR

Ödül kazanan kimi müellifler okuyucular tarafından unutulmuş olsa da, mükafatı hak eden başka muharrirler İsveç Akademisi tarafından göz gerisi edilmiştir. Bunlar ortasında Haruki Murakami (bu yıl İspanya'nın Asturias Prensesi mükafatını kazandı) ve António Lobo Antunes üzere yaşayan müellifler da var. James Joyce, Vladimir Nabokov, Philip Roth ve Javier Marías üzere saygın müellifler için Nobel yoktu. Aparicio, "Marías, Nobel Mükafatı kazanmak için gereken tüm niteliklere sahipti - birçok lisana çevrilmiş büyük bir eser külliyatı ve yurtdışına seyahat ettiğinizde kitapçılarda kitaplarının cep baskılarını bile bulabilirsiniz" dedi.
Birçok muharrir Nobel kazanmadan kalıcı bir miras bırakmıştır, bu da Nobel'in en son edebi otorite olmaktan uzak olduğunu kanıtlamaktadır. "Hiçbir formda," dedi Bravo. "Size yalnızca bir örnek vereceğim. Yirminci yüzyıl roman kanonunda beş isim var: Proust, Joyce, Kafka, Faulkner ve Virginia Woolf. Mükafatı alan tek isim 1949'da Faulkner oldu."

Nobel Edebiyat Ödülü'nün tesirini incelemek, edebi şöhretin ve öteki şöhret cinslerinin sistemlerini anlamamızı sağlar. Bu ödül, aşkınlık ve kalıcı tanınırlık sağlamaz. Muharrirler bir devirde öne çıkarken, öbür bir devirde unutulabilirler. Bilakis, unutulmuş muharrirler yine keşfedilebilirken, bir ülkedeki kanonik figürler öteki bir yerde kıymetsiz olabilir. Muvaffakiyet geçicidir, “memento mori”.