M.K. Perker'in Kolektif Bellek Antolojisi: Yüz Yüze

Yalın Alpay

Resimde portre, bir insanın aşikâr bir andaki fizikî görünümünün, yüzün odağa alarak betimlendiği, biçimsel bir tekrar üretimdir. Fotoğrafın kimyasallar aracılığıyla kâğıda basılmasının keşfedilmesinden, yani on dokuzuncu yüzyıldan evvel bir insanın görünüşünü kaydetmenin tek yoludur. Ama o tarihlerde portre, yetenek gerektiren, emek ağır ve değerli bir eser olduğundan çok az kişinin erişebildiği bir temsildir. Kıymetli ve az bulunabilen bir temsil olan her şey üzere, portre de sırf kendisine işaret eden bir obje olmamış, tersine oklarını kendi objesinin dışına çevirerek, kolay bir kayıttan ibaret olmak yerine, toplumsal statünün temel göstergelerinden birisine dönüşmüştür. Yani bir kayıt vazifesi görmekle birlikte, aslen şahsî iktidar üretme ödevini üstlenmiştir.

Kişisel iktidar kazandırma özelliğinin, kayıttan daha kıymetli bulunması sayesinde portre, bireylerin sahip oldukları fizikî yüz özelliklerinin temsil edilmesinden çok o bireye manevî faziletler ve fizikî büyüklükler, hoşluklar atfetme zanaatına dönüşür. Kişinin özelliklerinden resme aktarılan bir yolu terk edip, ülkü özellikleri, portresi çizilen şahsa aktarma yoluna dümen kırar. Böylelikle portre sanatında yeni bir tabir de ortaya çıkar: "portrenin, portresi yapılan bireye kendisinden daha çok benzemesi". Kendi portresini yaptırmak isteyen kişinin, kendisini olduğu haliyle değil, olmak istediği haliyle temsil ettirmesi sonucu, portre sanatı her bir figürün kusurlarının en geriye alınmış, faziletlerinin, yüceliklerinin ve hoşluklarının en uca götürülmüş versiyonlarını üretir olur.

Portreler, fotoğraf ortaya çıkana kadar ressamın değil, ressama sipariş veren müşterinin denetimindeydi. Bu yüzden portrede sanattan çok zanaat baskındı. Çünkü muhakkak bir gaye için –müşterinin toplum karşısında ferdî iktidarını ve tesir alanını arttırmak– üretiliyorlardı ve sırf bu emeli sağladıklarında başarılı addediliyorlardı. Sanatın sekülerleşmesi ve tabana yayılmasıyla birlikte, hamiler için değil, piyasa için, müşteri siparişi için değil, kendi sanatsal eğilimleri için portre üretilmesine başlanınca bu portre fotoğrafları süratle sanatsallaşmaya başladılar. Artık bir iktidar üretmek emelinden çok, sanatın estetik bedellerine tabi oluyorlardı. Müşteri odaklı yaklaşım, yerini sanatçı odaklı yaklaşıma terk ediyordu.

Sanatçı odaklı yaklaşımda, artık portresi yapılacak modelin ya da düşsel kişinin fizikî özelliklerini vermek kadar –belki de ondan çok– o kişinin ruhsal, duygusal, zihinsel özelliklerinin yansıtılması öne geçmiş üzeredir. Aziz ve hoş olanın idealize edilmiş portreleri, artık de ülküden çok uzaklara düşmüş bireylerin iç çatışmalarını, mağlubiyetlerini, güçsüzlüklerini, sefaletlerini öne çıkarmaktadır. Munch'ün Çığlık serisindeki, Picasso'nun Mavi ve Pembe Dönemlerindeki fakirlerin ve sirk çalışanlarının, Egon Schiele'nin deliliğin kıyısındaki telaştan paramparça ruhların –ki ekseriyetle otoportrelerdi– portreleri makbul olan(lar)ın değil, arzulanmayanların iç dünyalarını betimliyorlardı.

M. K. Perker'in çoğunlukla hayatlarını yitirmiş şahısların portrelerinden oluşan Yüz Yüze serisinde, doğal olarak hiçbir portre bir müşterinin siparişi değildir. Burada müşterilerine iktidar inşa etmenin peşine düşmüş bir profesyonel çizer değil, estetik bedellerin arkasına takılmış, yeni sanatsal lisanlar arayan bir sanatçı görürüz. Perker Yüz Yüze'de öznel bir seçki yapmış ve portre modellerini muhtemelen kendisini bir halde etkilemiş kamusal figürler ortasından seçmiş. Ancak Türkiye'nin önde gelen lokal kamusal figürleriyle çeşitli global kamusal figürlerden oluşan bu şahıslar, tek bir kişinin öznel dünyasını yansıtmaktan çok, genel kabul gören isimler oldukları için, Yüz Yüze, direkt kolektif belleğimize bası yapıyor. Burada izleyiciler olarak ne bir iktidar, ne bir statü alımlamasındayız, kendi özel belleğimizin, kolektif bellekle kavuştuğu özel bireylerin; özel ömürlerinin, özel tarihleriyle ve kamusal edimleriyle bir ortadayız. Tanıdık yüzlerin, pek tanıdık pozlarının Perker yorumlarıyla karşı karşıyayız. Yüz Yüze, kamusal tanınırlığı ve yükü olan kült bireylerin, kült fotoğraflarını resim sanatına çeviri eden bir seri.

Natüralist fotoğraf, tuval üzerinde boyayla oluşturduğumuz düzenlemeler yoluyla, bildik dünyayı tanımamızı sağlar. Perker ise Yüz Yüze

Perker'de portreleri çizilen modeller ne fotoğraf öncesi dönemdekiler üzere ne idealize edilmişler, ne de fotoğraf sonrası dönemdekiler üzere iç dünyalarının karanlıklarının peşine düşmüşler. Perker, toplumsal belleklerde iz bırakmış, zihinleri, hisleri, akışları değiştirmiş çeşitli tarihi şahıslardan oluşan bir seçkiyle, kamusal ve özel ömürlerimize olumlu hallerde dokunmuş sevecen hislerin, arzulanan nostaljinin, memnunluk veren cürüm iştiraklerinin esinlediği optimistlik hissini üretiyor. Yüz Yüze, Perker'in seçtiği ancak tüm kamuya olumlu anılar armağan etmiş kamusal figürlerin oluşturduğu bir memnun geçmiş antolojisi.