İzmir’de Yahudi cemaatinden kalan miras ilgi bekliyor

İZMİR - İzmir, çok kültürlü, çok kimlikli etnik yapısı ile tarih boyunca başka yerleşim ünitelerinden farklı bir yapıya sahip oldu. Türk nüfusun yanı sıra, Rumlar, Ermeniler ve Yahudi nüfusu da bu topraklarda hayat buldu. Yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu ile birlikte Türk kimliği baskın olurken, öteki etnik kümeler ise giderek yok olma noktasına geldi. Ermeniler tehcire, Rum nüfus ise mübadeleye tabi tutuldu.

İzmir’de, başlangıcı MS 2.yüzyıla kadar uzanan tarihi ile Yahudi nüfusun bugün için 1200 civarında olduğu biliniyor. Museviler üzerine araştırmaları ile tanınan Dr. Siren Bora ile İzmir’deki Yahudi varlığı ve mirası üzerine konuştuk.

İzmir’deki Yahudi varlığı ve kültürel mirasını tarihî gelişimi içinde anlatabilir misiniz? Geçmişten bugüne neler kaldı?

Burada kelamını edeceğim kültür varlıkları, yalnızca İzmir Musevileri'ne ilişkin değildir. İzmir kentine ilişkin kültür varlıklarıdır. Bu yüzden tüm İzmirliler tarafından sahiplenilmeli ve korunmalıdır. İzmir’deki Yahudi varlığının başlangıç tarihi MS. 2. yüzyıldır. Bulgular, Roma ve erken Bizans Devri Smyrna Musevileri'ne aittir. Yahudi Mahallesi'nin pozisyonu hakkında 2013 yılında Doç. Dr. Akın Ersoy ve grubu tarafından bulunan bir yağ kandili referans oluşturur. Basmane’de, eski Şifa Hastanesi’nin yerinde bulunan ve MS. 5/6 yüzyıla tarihlendirilen kandil üzerinde Magen David yani Davud Yıldızı kabartması mevcuttur. Bu yağ kandilinin İsrailli bilim insanları tarafından da Antik Smyrna Yahudi yerleşim bölgesi olarak tespit edilen bir alanda bulunması, onun Bizans devrinde Smyrna’da yaşayan Musevilere ilişkin olma mümkünlüğünü da güçlendirmektedir. Bu yağ kandili, hala, İstanbul 500. Yıl Vakfı Türkiye Yahudileri Müzesi’nde sergilenmektedir.

Osmanlı devrinde Yahudi varlığı ne vakit başladı?

Osmanlı periyodu İzmiri'ndeki Yahudi varlığı, 1590’lı yıllarda başlar. Yerleştikleri yer, İzmir İkiçeşmelik, Mezarlıkbaşı, Basmane, Smyrna Agorası hafriyat alanı, Havra Sokakları ve Aya Yannis Kilisesi çevresidir. Osmanlı periyodunda kentte inşa edilen birinci sinagog Bakiş (Sason ya da Eben Kiş) Sinagogu’dur. 1617 tarihinde inşa edilen bu sinagogun varlığını 18. yüzyıla kadar arşiv evraklarından takip edebiliyoruz. 18. yüzyılda aniden izi kayboluyor. İzmir, 18. yüzyıl boyunca pek çok sarsıntıyla sarsıldı. Bu zelzelelerin en kıymetlisi, 1778 sarsıntısıdır. Öte yandan, 1738, 1741, 1744, 1763 ve 1772 tarihli yangınlar da çok değerlidir. Bilhassa 1772 tarihli yangın sırasında sinagogların tamamının yanıp kül olduğu bilinmektedir. Sinagoglar, çeşitli felaketler nedeniyle ziyan gördüğünde resmi kurumlara başvurulur. Resmi müsaadeyle onarılır ya da inşa edilir. 1799 yılında İzmir Yahudi Cemaati, yangında kül olan sinagoglarının tamirine müsaade edilmesi için bir arzuhal vermiştir. O halde 18. yüzyılın sonunda ya da 19. yüzyılın başında inşa ya da tamir edilen sinagogları gözden geçirmek faydalı olabilir. İzmir Etz Hayim Sinagogu’na ait birinci bilgi, 19. yüzyıla aittir. Sanki, yanan Bakiş Sinagogu, Etz Hayim ismiyle tekrar inşa edilmiş olabilir mi? Bence bu kıymetli ve dikkate alınması gereken bir detaydır. Zira Etz Hayim Sinagogu’nun İzmir’de birinci inşa edilen sinagog, hatta Bizans sinagogu olduğuna ait bir söylenti mevcuttu. Ancak bu söylentinin ne kaynağı ve ne de somut kanıtı vardır.

‘500 YILLIK YAHUDİ MAHALLESİ YOK EDİLDİ’

Yahudi nüfusunun yerleşim merkezlerinden kelam edebilir misiniz? Daha çok İzmir’de hangi mahallelerde yerleşiktiler?

İlki, İkiçeşmelik’teki en kıymetli ve kıymetli yerleşim alanlarından biri; Smyrna Agorası Hafriyat Alanı. Bu alanda birinci Yahudi yerleşimi 16. yüzyıl sonunda başlamış ve 20. yüzyıla kadar devam etmiştir. Bugün burada, Sabetay Tsevi Meskeni ve yıkılan Keçeciler Sinagogu’nun yanındaki bir Yahudi meskeni hariç tek bir yapı bulamazsınız. 2000’li yılların başında binaların tümü yıkıldı. Burada büyük ve telafi edilmez bir yanılgı mevcuttur. Zira bir kentin tarihi, arkeolojik alanlardan ve arkeolojik bulgulardan ibaret değildir. Ama burada, Osmanlı devrinde inşa edilen “hastanesi, Alman Musevilerine ilişkin sinagogu, Alman Musevileri cemaat merkezi, Keçeciler sinagogu, kurtijo içindeki sinagogu, Yahudi çeşmesi, lazarettosu (karantinahanesi), kurtijoları ve yahudihaneleriyle” 500 yıllık Yahudi Mahallesi yok edilmiştir. Hasılı bir kent cürmü işlenmiştir. Şayet tüm kültürel kıymetleriyle birlikte 500 yıllık Yahudi Mahallesi korunsaydı; İzmir Liman Kenti’nin UNESCO adaylık belgesi reddedilmezdi kanaatindeyim.

Eski Yahudi Mahallesi'nin ikinci değerli noktası, Kadifekale etekleriyle Smyrna Agorası Hafriyat Alanı ortasındaki bölgedir. Aya Yannis Kilisesi’nin çabucak ardında, Tsontsino Sinagogu var. Bu sinagogun en değerli özelliği, İkiçeşmelik’te mevcut tek kubbeli sinagog olması. Şimdiki durumunu soracak olursanız; kent tarihinden büsbütün silinmek üzere. Taammüden mi bu türlü atıl bırakıldı; yoksa hukuksal pürüzlerden ötürü elden bir şey mi gelmiyor, bilemem. Bu ortada bu sinagogun etrafındaki alanda tespit ettiğim Yahudi kültürel mirasına dahil pek çok yapı mevcut.

Üçüncü değerli noktamız, İkiçeşmelik Katlı Otoparkı’nın solunda ve ardında kalan ve Aya Vukla Kilisesi’ne kadar uzanan geniş bölgedir. Burada kirada olup hunharca kullanılan Alliance Israélite Okulu var. Avlu içindeki yapılar, 19. yüzyılda satın alınmış. Sonraki yıllarda onarım ve eklerle büyütülmüş; kız ve erkek okulları olarak kullanılmış. Çabucak ardında, 1308 ile 1307 sokakların kesiştiği yerde eğitim veren İzmir Talmud Tora Okulu, 1976 tarihinde yanınca; eğitime, Alliance okulunun yapılarında devam etmiş. Eski Alliance okulunun hor kullanıldığı ellerden kurtarılarak bir kültür merkezine dönüştürülmesi, İzmir için kıymetli bir yatırım olarak dikkate alınmalıdır. Üstelik yapılardan birinin içinde hala küçük bir tiyatro salonu da mevcut.

Eski Yahudi Mahallesi hudutları dahilindeki son kıymetli nokta, Havralar Meydanı, Havra sokakları ve etrafı. Vakit içerisinde doldurularak üzerine büyük Kemeraltı çarşısının inşa edildiği İç Liman’ın Rıhtımı’nın merkezi eksenini, Anafartalar Caddesi’nin Şadırvanaltı Camii ile Başdurak Camii ortasındaki kısmı oluşturur. Her iki Havra Sokağı da (927 sokak ve Havra Sokağı Pazarı) bu caddeye bağlanmaktadır. Havra Sokağı Pazarı, İkiçeşmelik Caddesi'yle buluştuktan sonra, Dikilitaş ismi verilen uzun ve geniş bir ana caddeyle, Smyrna Agora’sını uzunluktan boya geçerek, Bizans devrinden beri Rum ve Yahudi nüfusu barındıran Aya Yannis Kilisesi'yle Tsontsino Sinagogu’nun inşa edildikleri bölgeye ulaşır. Kelamını ettiğim cadde, bir “Ana arter”dir ve muhtemelen Bizans periyoduna dek uzanan bir tarihi geçmişi mevcuttur.

Bugünkü Havra Sokağı’nda da Yahudi kültür mirasına ilişkin yapılar mevcut. Bunlardan da kelam edebilir miyiz?

Havra Sokağı Pazarı üzerinde de Yahudi kültür mirası yapıları mevcut. Şaraphane binası, 1950’li yıllarda Akın Pasajı olarak kullanılmaya başlanmış ve bu isimle kent hafızasına yerleşmiş. Bu isimle kent hafızasına yerleşmesi, bu ismin yanlışsız imaj olduğu manasına gelmiyor. Bu yapıyı inşa eden, İzmir Yahudi Cemaati'dir. Benim bulduğum en eski kayıt, Ladino lisanında Solitreo yazılmış 1839 tarihli bir arşiv evrakı. Şaraphanenin büyütülmesinden ve işleyişinden kelam ediyor. O halde inşa tarihi çok daha eski yıllar olmalı. 1923 tarihine dek Şaraphane olarak kullanılıyor. 1923 tarihinde Yahudi Yetimhanesi oluyor. Bölgede, Havra sokakları üzerinde ve etrafında dokuz sinagog ve eski bir yeşiva yapısı mevcut. Melamed Tinoket Yeşivası, Etz Hayim Sinagogu’nun yanında. Yapı hala mevcut. 17. yüzyılda inşa edilen sinagoglar, Portugal, Neve Şalom (Şalom), Orehim (Forasteros), Senyora, Algazi sinagogları. Hevra ve Orehim sinagogları onarım evresinde. Ayrıyeten, Bikur Holim Sinagogu, Beit Hillel Sinagogu, Hahamhane ve Rav Palaçi’nin vefat ettiği mesken mevcut. Hahamhane, Hahambaşılık Çalışma Ofisi. 1840’lı yıllarda inşa edilmiş. Bugün onarıma ihtiyaç duymakta. Hahamhane’nin tam karşısında, iki kurtijonun birleştirilmesiyle 1837 tarihinde inşa edilen Rothschild Hastanesi ve Pandemi Hastanesi var. Lakin hastaneler bugün mevcut değildir. 1980’li yılların başında, hastanelerin tam ortasından 926 sokak ismiyle bir sokak geçirmişler. Hastane yıkılmış ve geriye yalnızca avlu duvarının bir kısmı kalmış.

İzmir’deki Yahudi yerleşimi, yalnızca İkiçeşmelik’teki Yahudi Mahallesi'nden ibaret değildir. Museviler, 1865 tarihinde imara açılan Karataş ve gerisindeki bölgeye 1880’li yıllardan itibaren yerleşmeye başlamışlardır. Burada birinci inşa edilen ve hala mevcut olan Roş HaHar Sinagogu var. İngiliz Bahçesi’nin tam karşısında yer alan Beit Esther Sinagogu’nun 1949 tarihinde mevcut olduğunu, elimdeki sinagog envanter kayıtlarından biliyorum. Bu tarihten sonra sinagogun başına ne geldi, meçhul. Zira bugün mevcut değil. Karataş Hastanesi şükür ki hala duruyor ve muhafaza altında. Onun yakınında yer alan Beit Levi Sinagogu ise, 1980’li yıllarda yıkılarak yok oldu. Beit İsrael Sinagogu, hala mevcuttur ve müdafaa altındadır. Karataş Alliance Israélite Okulu ise yıkıldı. Nesim Levi Bayraklı’nın 1922 yılından itibaren “9 Eylül Asansörü” ismini verdiği Asansör, hala İzmir halkına hizmet veriyor. Karataş’taki Yahudi Mahallesi'nin en değerli özelliklerinden biri kurtijolardı. Deniz kenarına yan yana inşa edilen kurtijolar, 1970’li yıllara kadar varlığını sürdürdü. 17. yüzyılın birinci çeyreğinden itibaren varlığından haberdar olduğumuz Bahribaba Yahudi Mezarlığı bugün mevcut değil. Ayrıyeten İzmir’in banliyöleri olan Karşıyaka ve Bornova’da da Yahudi yerleşimi vardı.

Bugün için Yahudi varlığı ve kültürel mirası korunabiliyor mu? Bu mirasın korunması için devletten, lokal idareler ve sivil toplum kuruluşlarından beklentiniz nedir?

Beit Hillel Sinagogu, İzmir Büyükşehir Belediyesi ve İzmir Yahudi Cemaati tarafından ortaklaşa restore edildi. Portugal Sinagogu, Ege Endüstrici İş Adamları tarafından toplantı ve kültür merkezi olarak muhakkak bir mühlet kullanma şartı karşılığında restore edildi. Hevra Sinagogu büsbütün yok olmak üzereyken, 2020 tarihinde Almanya Federal Hükümeti Dışişleri Bakanlığı Kültür Mirası Fonu’ndan faydalanılıp bir süreksiz çatı yapıldı. Ayrıyeten duvarlar güçlendirildi, molozlar temizlendi. Birinci evrede, Etz Hayim Sinagogu’nun çökmekte olan yeri, Amerika Birleşik Devletleri Büyükelçiliği Kültür Mirası Fonu’ndan faydalanılarak sabitlendi ve onarım projesi çizildi. 2018 tarihinde, İZKA’ya başvuruldu; dörtte üçü İZKA, dörtte biri İzmir Yahudi Cemaati tarafından yüklenilerek sinagogun muhafaza ve onarım projesi gerçekleştirildi. Forasteros Sinagogu'na, Almanya Federal Hükümeti Dışişleri Bakanlığı Kültür Mirası Fonu’ndan faydalanılıp süreksiz çatı yapıldı. Avrupa Birliği Fonu’ndan faydalanılarak sinagogun onarım projesi çizildi ve muhafaza şurasına sunuldu.

Havra Sokağı Pazarı üzerinde yer alan Şaraphane, şu anda TARKEM tarafından restore ettirilmekte. Yapı, 150 yıldan fazla İzmir Musevileri'nin mülkiyetinde kalıp, koşer şarap üretim fabrikası ve Yahudi Yetimhanesi olarak kullanılmasına karşın; TARKEM, bu yapıyı hala Akın Pasajı olarak isimlendirmeye devam ediyor. Bu tavır tarihe ve tarihi hakikatlere sahip çıkmak değil; bilakis, onları görmezden gelmektir. Kemeraltı’nın tarihine sahip çıkılmalıdır ki; Kemeraltı Yatırım Fonu fonksiyon kazanabilsin. Bu yapının ivedilikle Yahudi Şaraphanesi olarak tescil edilmesi gereğinin altını bilhassa çiziyorum. Emsal bir tavır, Hurşidiye Mahallesi sonları içinde yer alan bir kurtijonun onarımı sonrası sergilenmiştir. İnşa edenin ve yapının gerçek ismi tespit edilmiş olmasına karşın, yapı Mavi Kortejo olarak tescil edilmiş; tanıtım tabelasında bu yapının İzmir Yahudi kültür mirasının bir kesimi olduğundan dahi kelam edilmemiştir.

Benim bilhassa altını çizerek vurgulayacağım husus, Bornova ve Gürçeşme Yahudi mezarlıklarının mahallî idareler tarafından muhafaza altına alınması gereğidir. Zira birinci derecede kültür mirası ve arşiv evrakı niteliği taşıyan mezar taşları, mezarlığa giren şahıslar tarafından parçalanmakta ve tahrip edilmektedir.

‘İZMİR’DEKİ YAHUDİ NÜFUSU BİN 200 CİVARINDA’

İzmir’de Musevilerin en parlak ve en makus olduğu devirler hangileridir? Musevileri nüfusu bakımından geçmiş ile kıyasladığımızda niceliksel olarak hangi noktadayız? İzmir’deki Yahudi nüfusu günümüzde sayısal olarak ne kadardır?

İzmir’de Musevilerin en parlak olduğu devir, 17. yüzyıl ile 19. yüzyıl ortasındaki periyottur. Bu periyoda kadar, Sefarad Musevileri'nin maddi ve manevi mirası cemaati beslemiştir. En makûs periyodu ise, 19. yüzyıldır. Pandemiler, yangınlar, sosyoekonomik buhran, kültürel deformasyon, yoksulluk, açlık, genç evlilikler, vergi adaletsizliği ve cemaat hengameleri nedeniyle berbat bir yüzyıl geçirdiklerini söyleyebilirim. İzmir Musevileri'nin en kalabalık olduğu periyot 20. yüzyılın birinci çeyreğidir. Bu periyotta kente kaybedilen Osmanlı topraklarından gelen pek çok Yahudi aile mevcuttur. Ayrıyeten, Rusya, Polonya ve Romanya’daki pogromlardan kaçan milyonlarca Yahudi var. Bunun ne kadarı İzmir’de kaldı bilinmiyor. Yunan işgalinden itibaren İzmir’e gelip yerleşen Musevileri de dahil edelim. Sanırım sayı, oldukça yüksek olmalı. Bugün İzmir Yahudi nüfusu bin 200 civarındadır.

Yahudilerin bugün için günlük hayatları nasıl? Gelenek ve göreneklerini, ibadetlerini yaşayabiliyorlar mı? Bu hususta yaşadıkları zorluklar var mı?

Evet, gelenek ve göreneklerini yaşıyorlar; ibadetlerini yerine getiriyorlar. Bu mevzuda önlerine çıkan rastgele bir zorluk yok. Bir örnek vereyim. İzmir Yahudi nüfusunun büyük bir kısmı yaz aylarını Çeşme’de geçirdiği için, 90’lı yıllarda burada bir yapı, sinagog olarak cemaat tarafından kullanılmaya başlandı. Bu bahiste bir zorluk yaşanmadı.

Yine tarihî bağlamı içinde Yahudi toplumunun devlet, mahallî idareler ve lokal topluluklar ile bağı nasıl olmuştur? Gerek Osmanlı periyodunda gerekse Cumhuriyet periyodunda Museviler baskıya uğradılar mı?

Osmanlı periyodunda, padişah ile tebaası ortasındaki bağ, 19. yüzyıla kadar İslam hukuku çerçevesi içinde sürdürüldü. Tanzimat periyodundan itibaren millet sistemine geçildi. Cemaat idaresi ve Hahambaşılık hazırlanan nizamnameler vasıtasıyla sistematik hale getirildi. Meşrutiyet periyodunda gayrimüslimler ortasında yer alan Museviler, mebus seçme ve seçilme hakkını elde etti. Lozan sonrasında ise, şahsen Yahudi cemaatinin talebiyle, Türk vatandaşı oldular. Osmanlı periyodu, her ne kadar cemaatlerin iç işlerinde özgür olmasıyla tanınmaktaysa da bugün pek çok kişinin güzeline gitmeyen “hoşgörü” sözcüğü Osmanlı devrinin mirasıdır. Müsamaha, üstteki yönetenin, kendinden aşağıdaki yönetilene bir lütfudur. Elhasıl o sözcükten hoşlanmayanlar, aslında Osmanlı devrini eleştirmektedir. Bu sözcüğü kullananlar ise Osmanlı periyodu hukuk sisteminin mirasını yüklenmektedir. Osmanlı periyodunda, gayrimüslimlere yönelik, kıyafetten, seçilen isimlere kadar uzanan bir sınırlama var. Bu bir baskıdır. Cumhuriyet periyodu ise ilan edildiği tarihten 1924 yılına dek Museviler tarafından büyük bir coşkuyla karşılanıyor. Lakin ne vakit ki, din ve etnisite ayrımından ötürü işten çıkarmalar yaşanıyor; bankalar, fabrikalar, demiryolları devletleştiriliyor, işte o vakit hayal kırıklıkları ve kırgınlıklar da başlıyor. Elza Niyego Olayı’ndaki hukuksuzluk, 'Vatandaş Türkçe Konuş' baskısı, 1934 Trakya Olayları ve 1942 Varlık Vergisi…. Bunlar, eşit vatandaşlık bekleyen Musevilerin, ırkçılık ve onun yol açtığı taarruz, hukuksuzluk ve haksızlıklarla karşı karşıya kaldığı olaylara ait örnekler. Kelamını ettiğim olaylar bugün meydana gelse, antisemitizm olarak tanımlanır.

‘YAHUDİ ERMENİ İLGİLERİ DAHA İYİYDİ’

Uzun yıllar birlikte yaşadıkları İzmir’de Ermeni ve Rumlar ile bağlantıları nasıldı? Ermeniler tehcire uğrarken ve Rum nüfus mübadele ile Türkiye’den ayrılmak zorunda kalırken, Museviler böylesi trajik olaylar yaşadı mı?

Rumlarla ilgilerin çok sıcak olduğunu söylemem mümkün değil. Ortodoksların, Bizans devrinden süregelen Yahudi aleyhtarlığı ve kan iftirası olayları İzmir’de de yaşandı. Üstelik Rumlarla Museviler ortasındaki soğukluğun göstergesi olarak, Yunanistan’ın eline geçen Girit’ten ve Balkan topraklarından Müslüman Türklerle birlikte kaçan Musevilerin mevcudiyetini de örnek verebilirim. Yahudi Ermeni ilgileri daha düzgündü. 1934 Trakya Olayları sırasında topraklarından kovulan Musevileri trajik olay örneği olarak verebilirim. Sorumlular ise lokal halkı kullanan basın ve hükümettir.

Yahudilerin kendi ortalarında sınıfsal yahut toplumdaki pozisyonlarına nazaran bir ayrım var mı? Örneğin varlıklı, güçlü aileler Karataş’ta otururken, fakir olanlar ise bugünkü Mezarlıkbaşı bölgesinde Kurtijo Yahudihane denen Yahudi Evleri’nde kalıyorlardı.

1880’li yıllara kadar sınıfsal bir ayrım yok. Zenginin konağı ile yoksul Musevilerin yaşadığı kurtijo ya da yahudihane tıpkı sokakta yan yana yer alırdı. Esasen güçlü ya da yoksul Musevilerin tümünün mütevazı hayatı tercih ettiğini söyleyebilirim. Bakın bu nokta çok değerli. Zira İzmir Musevileri, hala, mütevazı ömür biçimini tercih etmektedir. 19. yüzyılda Yahudi burjuvazisi oluştu. Lehli ismi verilen fakir Aşkenaz Musevileri kalabalık kümeler halinde İkiçeşmelik’e yerleşti. Böylelikle varlıklı Musevilerin büyük bir kısmı bölgeden ayrılarak, Karataş’a, Bornova’ya ve Karşıyaka’ya gitti. Bugün, cemaatte hala fakirler mevcut ancak bir ayrım kelam konusu değildir.