İklimler, dev(let)ler ve insancıklar

Faruk Ocakoğlu*

Başlıktaki üç sözcüğün üç kıymetli yapıta karşılık geldiği pahalı okurların gözünden kaçmamış olmalı. Les Climats (İklimler) Fransız muharrir Andre Maurois’nın bir ruhsal romanıydı. Kahramanı burjuva çocuğu Phillippe’in yüreği aşkları yüzünden bir bahar havası üzere kah kararıyor kah açıyordu. Devlet, Platon’un Birinci Çağ’da ülkü devletin yapısını bireylere benzetişim yoluyla irdelediği bir çalışmasıydı. Eski Yunan’da kamusal gücün oluşumunu ziyadesiyle ferdi, sınıf kavramından mahrum ve gerçekçi olmayan bir perspektiften ele alıyordu. İnsancıklar, Dostoyevski’nin birinci ve halkçı romanıydı; acıma, sevecenlik ve toplumsal gerçekçilikle bezenmişti. Dünya’nın değişen iklimi de kimi devletlerin başrolü oynadığı, bilhassa kalabalık üçüncü dünya halklarının figüran oldukları, romanı yazılmayı bekleyen bir diğer senaryoya benziyor. Bu tanınan yazıda pahalı okura her biri başka kapsamlı yazıların konusu olabilecek bir dizi mevzuyu çerez tadında açıklamaya çalışacağım.

‘DEĞİŞİM’ KAVRAMI ÜZERİNE

Gece gördüğünüz ürkütücü bir kabus yüzünden sabah gergin uyandınız. Bu haliniz bir dostunuzun gönül alıcı bir jesti ile süratle öğlen saatlerinde değişti ve günün kalanını çok memnun geçirdiniz. Böylelikle ruh haliniz olumsuzdan (-1), olumluya (+1) saatler mertebesinde kaydı. Doğrusu çok bariz bir değişim! Pekala, tek bireyin objektif kıymetlendirme sürecini aşan, 10-100 yıllık müddetleri kapsayan daha yavaş değişimleri nasıl kavrayacağız? Örneğin bir derenin yatağını kazıma suratında bir değişiklik olup olmadığını? Bunun için öznel değerlendirmelerin ötesine geçip hassas ölçüme dayalı uzun periyotlu müşahedelere gereksinim duyuluyor. Fakat, doğal gerçekliğin anlaşılmasında bu da çoğunlukla kâfi olmayabilir. Sanki 1950’den günümüze ölçtüğümüz bu değişimin geçmişteki eğilimleri nelerdi ve neden kaynaklanmaktaydı? Farklı faktörlerin bu değişimin geçmiş ve bugünündeki hisseleri nelerdir? Bu hisseler gelecekte nasıl değişebilir? Günümüzden geriye ve öne gerçek giderek artan meçhullüğü içeren çok değişkenli ve epey karmaşık bir problemle karşı karşıya olduğumuz açık.

HAVA DURUMU VE İKLİM

Bu ikisi sıklıkla birbiri yerine kullanılsa da bahsin uzmanları bunları ayırıyorlar. Hava durumu atmosfer parametrelerinin (yağış, sıcaklık, rüzgâr taraf ve suratı vs.) anlık ya da kısa periyodik bedelleridir. Örneğin, “Öğleden sonraki fırtınada Üsküdar’da bir saatte 25 mm yağış beklenirken sıcaklık 3 0C birden düşecek” keskin bir hava kestirimi sayılabilir. İklim, misal özelliklere sahip bir bölgenin/kuşağın uzun yıllar (çoğunlukla 30 yıldan fazla) hava durumu ortalamasıdır. “İç Anadolu bölgesi yazları sıcak ve kuraktır (<10 mm)” sözü tipik bir iklim tanımlaması. Burada, iklimin güneş patlamalarından kaynaklanan daha kısa müddetli (ortalama 10 yıl periyotlu) düzenli/yarı tertipli hava durumu salınımlarının bir ortalaması olduğunu hatırlamalıyız.><10 mm)” tabiri tipik bir iklim tanımlaması. Burada, iklimin güneş patlamalarından kaynaklanan daha kısa vadeli (ortalama 10 yıl periyotlu) düzenli/yarı tertipli hava durumu salınımlarının bir ortalaması olduğunu hatırlamalıyız.

İKLİMİN DEĞİŞTİĞİ NASIL ANLAŞILIR?

Şimdilerde orta yaşlarını yaşayan benim gibiler iklim değişimini dolaylı müşahedelerle bile kavrayabiliyorlar. Örneğin 1970’lerde Batı Anadolu’da yazın bile akan dereler artık mayıs ayıyla birlikte kuruyorlar. O vakitler hiç sulanıp gübrelenmeyen zeytin ve narlardan her yıl uygun hasat elde edilirken, bugünlerde tüm uğraşlara rağmen güzel hasat 3-4 yılda bir kapımızı çalıyor. Lakin bunların dolaylı ve hayli öznel datalar olduğunu kabul etmeliyiz. Günümüzün teknoloji düzeyi, yaygın çağdaş meteorolojik ağların yanı sıra uydular vasıtasıyla da kara ve denizlerin sıcaklıklarını ölçmeyi mümkün kılıyor. 90’lardan beri bu ikinci küme teknoloji uç meteorolojik olayların yayılım ve düzeyini de eşzamanlı olarak ortaya koyabiliyor. Bu sayede, son birkaç 10 yıldır azamî global sıcaklığın her 3-5 yılda bir yeni rekorlara koştuğunu anlayabiliyoruz. Misal durum tropikal fırtınaların sıklık ve gücünde de izleniyor. Daha da kıymetlisi, iklim değişikliğinin ajanları/taşıyıcıları olan sera gazlarının (başlıcaları CO2, metan ve su buharı) farklı kaynakları ve salınım ölçüleri, yüksek güvenirlikle belirlenebiliyor. Bütün bu bilgilerin harika bilgisayarlarda bir ortaya getirilmesi bütünleşik okyanus ve atmosfer deveran modellerini mümkün kılıyor. Böylelikle bölgesel ve global ölçekte kimi iklim parametrelerinin gelecek 10-100 yıllar içinde nasıl evrileceği varsayım edilebiliyor. Örneğin bu türlü bir model önümüzdeki 2100 yılı son çeyreğinde Anadolu’nun Ege ve Akdeniz kıyılarıyla İç Anadolu bölgemizde yüzde 30’a ulaşan yağış azalmasını ve 50C’ye ulaşan sıcaklık artışlarını öngörüyor.

GEÇMİŞ İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİNİN ANLAŞILMASINA NEDEN MUHTAÇLIK VAR?

Üstte örneği verilen modeller her ne kadar somut öngörüler üretiyorlarsa da farklı model girdi parametreleri ve hesaplama algoritmalarının çok farklı sonuçlar ürettiği de bir gerçek. Bu yüzden bu modellerin test edilmesi gerekiyor. Bunun için de geçmiş iklim değişikliği olaylarının incelenmesi gerekli. Bütün küreye yayılan bu tipten araştırmalar geçmiş iklim değişikliklerinin vakti, ne kadar sürdükleri, bu müddet boyunca iklimsel parametrelerin (örneğin yağış ve sıcaklığın) ne ölçüde değiştiği ve değişime yol açan meteorolojik dinamikler bahislerinde güçlü modeller sağlar. Öte yandan bu çalışmalar lokal arkeolojik/ antropolojik kayıtlarla birleştirildiğinde geçmiş insan faaliyetlerine çok farklı bir gözle bakmayı mümkün kılabilir. Geçmiş iklim değişiklikleri nasıl belirlenir? İklim, bir bölgede insan hayatı başta olmak üzere tüm canlıları, cansız objeleri ve yeryüzünde süregiden yüzey süreçlerini (ayrışma ve toprak oluşumu, aşınma ve birikme vs.) direkt ya da dolaylı olarak tesirler. İklim, civardaki karasal bitki örtüsünün bileşim ve yoğunluğunu belirler. Örneğin nemli iklimlerde nemi seven Kayın (Fagus), Kızılağaç (Alnus) ve herdem meşe (Quercus) üzere çeşitler baskın iken kurak iklimlerde otlar (özellikle Asteraceae ve Chenopodium) yaygındır. Emsal biçimde, bir bölgede derelerin taşıdığı toprak ölçüsü yarı kurak iklimlerde daha yüksektir. Bunun iki nedeni toprağı tutan bitki örtüsünün zayıflığı ve yağışların kısa periyodik ve şiddetli gerçekleşmesi. Fakat üstteki bu iki parametre (bitki örtüsü ve derenin taşıdığı toprak) etraftaki insan faaliyetleriyle de yakından ilgili. Beşerler yakıt olarak ya da tarım alanı açmak için ormanları tahrip edebilir; bu durum bölgesel iklim durağan iken otların artmasına yol açabilir. Misal halde ormandan açılan tarım alanlarının çoğalması, uygun olmayan toprak sürece teknikleriyle birleştiğinde iklimden bağımsız olarak derelerin taşıdığı toprak ölçüsünü olağandışı ölçüde artırır. Bu bahis, teknik ismiyle “sediman dinamikleri” (yani toprağın aşınması ve dere yataklarında ve göllerde birikmesi) olarak bilinir. Sediman dinamiklerinin Erken Tunç Çağı’ndan bu yana nedenleri (iklime karşı insan tesiri ya da bunların bir kombinasyonu) en hararetle tartışılan mevzulardan biri. Sonuç olarak, geçmiş iklimsel sinyallerin deşifre edilmesi Holosen’de arkeolojinin dikkatle incelenmesini gerektiriyor.

Geçmiş iklimlerin araştırılması “iklim arşivi” denen çeşitli çökelme ortamlarındaki çökellerin/sediman birikimlerinin incelenmesini içerir. Bu ortamlardan sıklıkla kullanılanlar göller, mağaralar ve buzullardır. Bu arşivlerin ortak özelliği atmosferle direkt ya da dolaylı olarak temas halinde olmaları, hasebiyle atmosferdeki değişimleri farklı biçimlerde kaydetmeleri. Örnek olarak iki iklim arşivini ele alalım. Mağaralar, yeraltında çözünme ile oluşan büyükçe boşluklardır. Bu boşlukların tavanlarından sızan sudan itibaren kireçten (tam olarak kalsit kristallerinden) ibaret dikitler oluşur. Yağmur/kar suyundaki oksijen şimdi tabanla buluşurken atmosfer sıcaklığının belirlediği aşikâr bir izotopik bileşime sahiptir. Bu bileşim yerdeki toprakla etkileşim yüzünden değişir. Toprağın izotopik bileşimini ise büyük ölçüde bitki örtüsü ve hava sıcaklığı belirler. Açıktır ki, bitki örtüsünü belirleyen de yeniden iklimdir. Topraktan aşağıya süzülürken izotopik olarak yine şekillenen yağış suları, mağara üstündeki kayaların çatlak ve boşlukları boyunca derinlere süzülür ve mağara tavanından aşağıya damlar. Bu damlalar dikitte ince katmanlar oluşturur. Bu süreç yüz binlerce yıl sürüp birkaç metre büyüklüğünde bir dikitin oluşmasına yol açabilir. Son 30-40 yılda kireçtaşı kayalarındaki U/Th tarihlendirme teknikleri her bir tabakayı hassas bir halde tarihlendirmeyi mümkün kıldı. Bundan sonra tek yapılacak şey dikitteki her bir tabakanın kalınlığını, karbon (C) ve oksijen (O) izotoplarını ölçmek ki bunu birçok laboratuvar kolaylıkla ve uygun fiyata yapabiliyor. Sonuç? Sonuç, Zonguldak yakınlarındaki Sofular Mağarası’ndan alınan örnekteki üzere olabilir. Bu grafik, vakitle C13/C12 izotop oranlarının değişimini gösteriyor. Bu grafiğe nazaran 26-15 binyıl ortasında C13/C12 oranı çok düşüktür ki, bu son buzul periyodunun otlarca varlıklı bitki örtüsünü ve düşük sıcaklıklarını yansıtıyor. Bu vakitte ortalama katman kalınlığı da az zira yağış hayli sonlu. Emsal formda, Holosen’de (son 12 binyılı kapsayan dönem) 8 bin 200 ve 4 bin 200 yıl öncesi civarında da bu izotop oranında sapmalar gözüküyor ki bunlar da iklime paralel olarak değişen bitki örtüsünün dikitlerdeki yansımasıdır.

Burada dinamiğini özetleyeceğim ikinci iklim arşivi buzullar. Buzullar kar yağışının kar erimesinden fazla olduğu soğuk (yüksek dağlar ya da kutuplar) bölgelere has alanlardır. İklim açısından birinci incelenen buzullar Grönland’da bulunuyor. Burada 800 binyıl geriye giden bir iklim arşivi mevcut. Kutup bölgelerine yakın bu alanlarda nem hudutlu olduğundan kar yağışı da az. Yeni kar, o anki atmosferik sirkülasyon sayesinde çöllerden kalkan çok küçük mineral parçacıklarını, denizel tuzlardan gelen sodyum ile potasyum elementlerini ve asıl değerlisi biriken karın gözeneklerinde hapsolmuş o anki atmosfer gazlarını (tabii ki bunlar ortasında sıcaktan sorumlu CO2, metan ve su buharı üzere sera gazlarını) da içeriyor. Tıpkı dikitlerde olduğu üzere buzullarda yıllık/birkaç yıllık katmanları gösteriyor. Buz içinde yapılan sondajlarda kesilen katmanlar bir defa tarihlendirildikten sonra (burada buz laminaları sayımı, 14C ve U-serisi üzere analitik teknikler kullanılıyor) bunlar üzerinde üstte kelam edilen çeşitli parametreler ölçülerek iklimin vakit içindeki değişimi yüksek bir hassasiyetle ortaya çıkarılıyor.

Bu grafikte de sera gazı konsantrasyonlarının yüksek olduğu devirler, daha sıcak ve nemli buzularası devirlere karşılık geliyor. Buna nazaran günümüzden kabaca 60-20 binyıl evvel son buzul çağını, 16 binyıldan bu yana gelişen görece nemli buzularası periyot izliyor. Bu biçimde, yerkürenin 800 binyıllık iklim tarihi içinde 8-10 kadar buzul devri ayırt edilebiliyor. Bu hal 1850’lerden itibaren atmosferdeki sera gazı artışının jeolojik tarihte hiç olmadığı kadar ivmelendiğini de gösteriyor.

İKLİM DEĞİŞİMLERİNİN NEDENLERİ NELER?

Şekil 4’te buzul kayıtlarının iki besbelli özelliği dikkatinizi çekmiş olmalı. Her iki eğri de on binlerce yıllık vakit dilimlerinde keskin değişimler gösteriyor. Uzmanlar, işte buradaki soğuk periyotları buzul devirleri, ılıman periyotları ise buzularası devirler olarak isimlendiriyorlar. Buzul devirleri bugünkünden yıllık ortalamada 10 0C kadar daha soğuk ve tıpkı vakitte kuraktır. Buzularası periyotların de tekdüze olmadığına dikkat ediniz. Holosen olarak isimlendirilen 12 bin yıllık süreçten günümüze geçen periyot içinde 8 bin 200, 4 bin 200 ve 3 bin 200 yıl öncesine karşılık gelen bir dizi kısa/keskin devri içeriyor ki birtakım araştırmacılar bunları iklim değişkenliği olarak isimlendiriyorlar. Arkeoloji dışı topluluktan gelen iklim değişiklikleriyle ilgili bu önemli bulgular arkeolojik kaydın yorumunu kökten bir biçimde etkilemeye aday. Pekala, bütün bu büyük ve küçük ölçekli soğumaların nedenleri neler? Daha 19’uncu yüzyılda Sırp araştırmacı Milankovitch vakitle yerkürenin güneşe nazaran pozisyonundaki (mesafesi ya da güneşi görüş açısının) küçük değişimlerin dünyanın aldığı ısıda, hasebiyle iklimlerde önemli değişimlere yol açtığını savundu. Bu değişiklikler, her biri 20-100 bin yıl ortasında değişen tekrarlamalara/devirlere sahip olmak üzere dünyanın güneş etrafında dönme yörüngesinin değişimi, dünyanın kendi etrafında dönme ekseninin eğikliğindeki ve dönme rotasındaki değişimdir. Bunların bir bileşkesi olarak yerküre on binlerce yıllık evrede buzul ve buzularası periyotları yaşamaktadır. Buzul ortası devirlerdeki (örneğin Holosen’deki) iklim değişikliklerine gelince, bunlar bir hipoteze nazaran kutuplardan kopan kitlesel buzulların orta enlemlere inerek okyanusu ve etrafındaki karaları soğutmasından kaynaklanıyor. Birtakım araştırmacılar bu iklim değişikliklerini güneşteki güç yüklü patlamalar (güneş lekeleri) ile ilişkilendiriyor. Patlamaların çok olduğu periyotlar sıcak, aykırısı ise soğuk devirlere işaret ediyor. Güneş patlamalarının çok azaldığı son periyot 1450-1850 yılları ortasını kapsıyor. Bu periyot tüm yeryüzünde ancak bilhassa Avrupa ve Anadolu’da soğuk ve kurak bir devir olarak tanınmıştır; o denli ki bu periyotta Anadolu gölleri hayli sığlaşmış ve hatta kurumuştur. Kurak iklim yüzünden Ululuğu İsyanlarının Osmanlı İmparatorluğu’nun gerilemesinde önemli rol oynadığı ileri sürülür.

KÜRESEL ISINMANIN YOL AÇACAĞI YIKIMLAR VE FIRSATLAR

Küresel hava deveran modelleri, global ısınmanın geleceğini öngörebiliyor. Buna nazaran 2050 yılında yerküre sıcaklığı 1990’lı yıllara nazaran ortalama 2 ile 4 0C kadar artacak, bu artış bilhassa orta enlemlerde besbelli olacak. Uygarlığın beşiği olan Akdeniz Havzası global ısınma sonucu kıymetli ölçüde çölleşecek, buna rağmen Avrupa ve Kuzey Amerika’nın üst enlemleri çok değerli besin üretim alanları haline gelecek. Anadolu özelinde, Ege ve Akdeniz kıyıları su kıtlığı yüzünden değerli ölçüde insansızlaşırken, misal bir görüntü İç ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde de gerçekleşecek. Bu değişimlerin ihracat kalemleri içinde yaş meyve ve zerzevat ile turizmin kıymetli rol oynadığı Türkiye için büyük bir tehdit olduğu açık. Hala, büyük metropollerde su gereksinimi değerli ölçüde barajlardan ve yeraltı suyundan karşılanıyor. Değişen iklimin, bu en yaşamsal kaynakları ne ölçüde etkileyeceğine ait çalışmalar kâfi değil. Ne yazık ki, son 20-30 yılını Cumhuriyet’in siyasal/kültürel birikimlerini muhafaza gayretinde tüketmiş, yeniden de bunda pek başarılı olamamış Türkiye Entelijansiyası bu büyük doğal dönüşüme hazırlıklı görünmüyor. Cumhuriyetin onarımı ile birlikte kıymetli önceliklerimizden biri bu mevzu olmalı. İklim değişimi bilakis çevrilebilir mi? Bugün, tartışmasız olan bahislerden biri atmosferdeki sera gazı konsantrasyonları ile global ısınmanın ivmesi ortasındaki alaka. Bu gazların kaynakları çeşitli. Bunların en baskını fosil yakıtların kullanımı (yüzde 91) ki bu alanlar eşit yüklerle elektrik üretimi, taşıma ve sanayidir. Orman açımı, yangınlar ile büyükbaş hayvan yetiştiriciliği üzere tarım faaliyetlerinin hissesi yüzde 9. Sera gazlarının doğal sistemler tarafından tutulması/hapsedilmesi insan ömrü içinde ihmal edilebilir düzeyde olduğundan atmosfere her yıl sera gazı ekleyenler ile atmosferdeki toplam sera gazında hisse sahibi olanları farklı ayrı listelemek daha uygun. 2018 yılında en büyük sera gazı üreticileri yüzde 26 Çin, yüzde 13 ABD, yüzde 7 AB, yüzde 6.5 Hindistan ve yüzde 5.6 Rusya’dır. Bunu yüzde 68 kapitalist/emperyalist ülkeler ve yüzde 32 eski ve mevcut sosyalist ülkeler olarak yine gruplayabiliriz. Atmosferde mevcut toplam sera gazında siyasal sistemlerin hisseleri ise yüzde 82 kapitalist ülkeler ve yüzde 18 sosyalist ülkeler görünüyor.

Geçmiş ve mevcut sosyalist sistemlerin emperyalizmin daima baskısı altında piyasa iktisadı ve tüketim temelli gelişmeye zorlanmasını dikkate aldığımızda, mevcut global ısınma sıkıntısının, insanlığı ideolojik hegemonyası altında tutan emperyalizmin yarattığı bir sorun olduğu sonucuna varabiliriz. Bu sonuç, kapitalizmin kar maksimizasyonu ve bunun için tabiat ve insan kaynaklarının sınırsızca sömürülmesi ideolojisi ile uyumlu. Bu sorun emperyalizmin en az 100 yıllık toplumsal meselelerini -yani sefalet, insani pahaların bozulması, toplumsal adaletsizlik ve tabiat yıkımı- daha da derinleştiriyor. Bu problemlerin yükü altında insanlık Andre Maurois’nın İklimler romanındaki Phillippe üzere daima savrularak yırtıcılaşıyor, Dostoyevski’nin İnsancıklar romanında işlediği tipler üzere küçülüyor ve iktidarsızlaşıyor. Dünya dev(let)lerinin 1990’lardan beri giriştikleri Kyoto Protokolü, Paris Antlaşması üzere iklim değişikliği inisiyatifleri sorunun tahlilinde devede kulak kalıyor ve bu bile Trump’ın geri çekilmesinde örneklendiği üzere emperyalist önderlerin kaprislerine bağlı görünüyor. Tahminen de tahlil, insanlığı kucaklayacak sosyalist bir ütopyanın tekrar hatırlanmasında ve gerçekleştirilmesinde aranmalı. Bütün çeşitlemelerinde bu ütopyanın paydaları tıpkı: Akılcılık, yeryüzünün tüm canlı ve cansızlarına hürmet, evrimsel basamağın bir mükemmeli olarak insanlığın aklını, kültürlerini ve sezgilerini kutsama…

*Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü