Heykel üzerinden politik hiciv: 'Erk gölge etmesin başka ihsan istemez

TRABZON - Heykeltıraş Hasan Fehmi Hızal, '3'üncü Boyutta Turhan Selçuk Çizgi Kahramanları Heykelleri' çalışmasıyla tüm vakitlerin birinci karikatür heykellerini oluşturdu. Merkezi Trabzon'da bulunan Karadeniz Plastik Sanatlar Derneği'nin (KPSD) kurucularından da olan ve bu derneğin bir devir başkanlığını da yapan Hızal, çalışmalarını eski bir Trabzon konutunda kurduğu atölyesinde sürdürüyor.

Sanatında politik hicivi sıklıkla kullanan Hızal, tüm vakitlerin birinci karikatür heykelleri olan '3'üncü Boyutta Turhan Selçuk Çizgi Kahramanları Heykelleri' çalışmasında karikatürist Turhan Selçuk'un çizgilerini 3'üncü boyuta taşıyor. Hızal, Selçuk'un Abdülcanbaz, Tarzan, Gözlüklü Sami, Karanfil Hoca, Cihanyandı Saliha, Mangıryan Efendi üzere birçok çizgi kahramanlarının yanı sıra karikatüristin çizgisine bahis olan İsmet İnönü, Alparslan Türkeş, Enver Sedat, Adolf Hitler, Şah İstek Pehlevi, Ayetullah Humeyni, Jimmy Carter'ı üzere isimleri de üçüncü boyuta aktardı. Sanatçı bu heykellerini İstanbul, Ankara, Eskişehir, Dortmund ve Trabzon dışında Turhan Selçuk'un mezarının bulunduğu Nevşehir'in Hacıbektaş ilçesinde sergiledi.

Heykeltıraş Hasan Fehmi Hızal ile sanat hayatının başlangıcını, devletin sanatkara verdiği kıymeti ve toplum-sanat münasebetini konuştuk.

'ANADOLU HİCİV GELENEĞİNİ 3'ÜNCÜ BOYUTA AKTARMAK İSTEDİM'

Resim eğitimi almanıza karşın heykel alanında üretim yapıyorsunuz. Sanat hayatınız nasıl başladı?

Akademide sanat eğitimim fotoğraf üzerineydi ama fotoğraftan evvel birinci göz ağrım heykeldi. Öğretmen olan babam politik nedenlerle Tonya'nın bir dağ köyüne sürülmüştü. İlkokul öncesi o köyde oynarken çamurla, yani balçıkla tanışma öykümüz başladı. Balçık çamuru çimi kaldırınca 20 santim kadar altında bulabiliyorduk. Heykelde de kullanılan ana gereç çamurdur. Çocuk olarak o vakit ilgimizi çeken ne varsa çamurdan heykel haline getiriyorduk. İlkokul ve lise eğitimimi tamamlayınca şu anki ismi Mimar Sinan Hoş Sanatlar Fakültesi olan Devlet Hoş Sanatlar Akademisi Yüksek Lisans Eğitim Programı'na girdim. Orada Neşet Günal atölyesinde fotoğraf eğitimi aldım. Lakin şu anda asıl uğraşım heykel. Demek ki çocukluktaki birinci göz ağrım bir biçimde baskın çıktı.

Okul sonrasında, bizim devrimizde akademiyi bitiren, bizden 10 yaş büyük, 68 neslinden bilinen Necati Sağır ağabeyimiz vardı. Kendisi el marifetlerimizi bildiği için şantiye şefliği yaptığı firmada bizi de ince yapılarda çalışmaya davet etti. Oradaki çalışma dönemimde çok fazla şey öğrendim, şu anki sanatıma çok katkı verdi. Materyal ve malzemeyi biçimlendirme kültürümüz orada gelişti. Bu süreçte okumalarıma da yük verdim. Stantları takip ettim ama üretime çabucak başlamadım. Daha sonra profesyonel sanat üretimine geçebildim.

Önce fotoğraf üzerinde çalıştım. Heykele ise tam olarak 2010 yılında geçtim. 2010 yılından bu yana yaptığımı 'heykelde ironi üzerine çalışmalar' olarak tanıtabilirim. Heykel genelde ezici, anıtsal bir sanat kısmı olarak bilinir. 'Biz bunu halkla daha çok nasıl paylaşabiliriz, halka nasıl sevdirebiliriz, daha ironik bir yaklaşım ortaya koyabilir miyiz' diye düşündüm. Heykelde daha verimli olabileceğimi ve daha fazla boş alan olduğunu görüyordum. Bu ortada heykelle kamunun çok barışık olmadığını biliyordum ki bu devirde ayyuka çıkmış durumda. Münasebetiyle 'heykelle insanları buluşturmak, barıştırmak nasıl olabilir' konusuna baş yordum. Heykel-ironi ilgisini kurarken de Turhan Selçuk çizimlerini heykele çevirmek istedim. Zira orada hazır oluşmuş bir Anadolu hiciv geleneği vardı. Bunu 3'üncü boyuta aktarmak istedim. Bununla ilgili çalışmalarımız tüm vakitlerin birinci karikatür heykellerine dönüştü.

'ÇOĞU SANATKARIN YAZGISI YOKLUKTUR'

Sanatçıların yaşadığı zorluklar, baskılar her devir lisana getirilir ki bu heykel sanatında daha ağır. Plastik sanatlarla uğraşan sanatkarların günümüzde hem ekonomik olarak hem de uğradıkları baskı olarak ne durumda olduğunu düşünüyorsunuz?

Sanatçıların yaşadığı zorluklar daima dillendirilir ama bu yalnızca Türkiye'ye has bir durum değil. Avrupa'da da kamu-sanatçı alakasını biliyoruz. Orada da birebir durum farklı biçimlerde yaşanıyor lakin zorluk katsayısı Türkiye'de daha üst seviyede. Avrupa'da 1800-1900'lü yıllarda bizim akademik eğitimde usta olarak bildiğimiz sanatkarlardan Van Gogh'dan Egon Schiele'ye kadar önemli bir kısmı sanatlarını açlık şartlarında ürettiler. 'Devlet arkalarındaydı, el bebek gül bebek ürettiler' üzere bir durum yoktu. İçerisinde açlıktan ölenler, intihar edenler, tımarhaneye kapatılanlar ve açlığa bağlı hastalıklardan ölenlerden liste oluştursak sayfalar doldururuz. Batı'da ekseriyetle vefatının akabinde yapıtlarının el değiştirerek ticari bir meta haline dönüşümünden sonra sanatkara kıymet verildiği izlenimi yaratılır. Aslında kıymet verilen sanatkarların ticari meta haline dönüşen yapıtlarıdır.

Kendi ömrü hayatında kısmen refah içerisinde yaşamış Pablo Picasso üzere isimler istisnadır. Birden fazla sanatkarın yazgısı ne yazık ki yokluktur. Sanatçı da buna karşın işine devam eden kişidir esasen. Yani belirli bir kayırma, gözetme şartlarında değil, her şeye karşın işinden vazgeçmeyen kişidir. Sanatın tabiatı da bunu gerektirir. Mağara insanı sanat yaparken günlük hayat zorluk katsayısı bugünden çok daha fazlaydı. Demek ki sanatsal üretimin beşere has, insani bir yanı var ve insan her türlü şartta sanatı terk etmiyor. Rastgele bir sorunu olmayan bir sanatkarın da çok bedelli iş üreteceğini zannetmiyorum. Bu zorluğa karşın üretiyorsa şayet, manalı ve özgün işler üretir diye düşünüyorum. Bizim burada erkten beklediğimiz; gölge etme öbür ihsan istemez tutumudur.

Trabzon, bilhassa plastik sanatlar alanında yetişen sanatkarlarıyla anılan bir kent. Kentin, tarihi, kültürü ve hayat biçimi sanatçı kişiliğinizin oluşmasını etkiledi mi?

Bu çevresel tesir ve onun içerisinde kentin, bölgenin, coğrafyanın, toplumsal ilgilerin yadsınamayacak tesirleri var. Bu tesirin en aza inmesi durumunda bir dünyasal, enternasyonal kültür oluşturması tartışmaları sık sık olur fakat bunlar hamasettir. Şu anda o sürece çok uzağız. Bu süreçte sizin ehemmiyetiniz hala bir öteki coğrafya için kendi çevresel faktörlerinden etkileniyor oluşun ve onu sanatının içine koyma biçimindir. Ona nazaran kıymet kazanırsınız zira farklı bir lisan koyuyorsunuz ortaya ve onun için değişik ve manalı oluyorsunuz. Bu da genel manada folklorik tesirin sonucudur. Bu tesir farkında olmasanız da kesinlikle vardır.

Trabzon'un sanatçıyı formatlayan yanlarından birisi tarihî art planı, bir başkası de coğrafyası ve coğrafyasının emrettiği üretim biçiminin getirdiği insan tipolojisidir. 'Sanatçı özgün olmak zorunda' deriz. Bizdeki topografik yapı, dağınık yerleşim ve geçimlik ekonomiyi emrettiği için sanatsal hal da buna nazaran şekillenir. Bölgeye mahsus bir hal olmakla birlikte birbirinden ayrıksıdır. Herkes kendi başına bir dükalık oluşturur. Ben buna a-disipliner yaklaşım biçimi diyorum. Yanlış yahut gerçek o onun tutumudur, ondan vazgeçmez ve iknaya da teklife de çok açık değildir. Münasebetiyle sanatkarların tutumları bölgesel tesirleri kıymetli ölçüde taşıyor olmasının yanı sıra bir o kadar da birbirinden bağımsızdır.

Örneğin İç Anadolu'dan 10 sanatçıyı ele alsak, birbirine yakın üretimler ortaya koyacaklardır ve biz onlara çarçabuk iç bölge sanatkarları diyebiliriz. Lakin Trabzon'dan 10 sanatçı iş ürettiğinde hepsi kendi başına farklı yaklaşımlar ortaya koyacaktır. Bunun alışılmış olumlu yanları da vardır, negatif yanları da. Muhakkak bir hal estetik açıdan tartışmalı olabilir ancak sanatkarı için tartışmasızdır. Bu bölge sanatkarının a-disipliner yanıdır. Ama hepsinin farklı bir telaffuz ortaya koyması da sanattan ve sanatkardan beklenen tutumdur. Bu da olumlu yanıdır diyebiliriz.

Oransal olarak Trabzon'un sanatçı yoğunluğu başka vilayetlere nazaran fazla. O nedenle ulusal bazda kent olarak baskın durumda. Sanatçı Trabzonlu ise bilhassa plastik sanatlar alanında 'iyi sanatçıdır' intibası uzun yılların sonunda oluşmuş bir kanı. O açıdan bir avantajı var. Lakin Trabzon'da üretim yaparken buna nazaran strateji geliştirmek gerekiyor. İstanbul'da sanatçı olarak kamuoyuyla buluşma ve üretimden gelir elde etme biçimlerini buraya taşımak mümkün olmuyor.

Türkiye'de son yıllarda yapılan çok sayıda kent simgeleri var. Karpuzdan köfteye, elmadan mısıra kent simgesi olarak anıtlaştırılıyor bunlar ve estetik açıdan da tartışma konusu oluyorlar. Bunlar heykel olarak kıymetlendirilebilir mi ve kent simgesi olabilirler mi?

Bunlar çok rant merkezli bir dünya oluşturmanın beraberinde getirdiği, öte yandan postmodern kültür dediğimiz sanatın geleneklerini ve geçmişten gelen müspet katkıları da reddeden, her şeyi ranta endeksleme yaklaşımının sonuçları. Sanat yapıtı oldukları argüman edilmekle birlikte bunlardan yarına rastgele bir şey kalmayacak. Bunlar saman alevi misali yarın esamesi okunmayacak üretimlerdir. Öte yandan ironik de bir yanı vardır.

Artık kentler kendilerini ticari getirisi neyse, koyun, keçi, karpuz, salatalıkla tabir ediyorlar. Olaya rant penceresinden bakıyorlar. Sanatı da bu eksende ele alarak heykele soğuk olmasına karşın salatalık olduğu vakit karşı olmuyorlar. Bunun da bir furya olarak süreksiz olduğunu düşünüyorum. Geçmişte bir kenti salatalık ya da kabakla anmaya kalksanız muhtemelen size hakaret edilirdi. Lakin bunlar bugün bunlar olağan karşılanıyor. O kentin tarihi, toplumsal özellikleri ile anılması gerekirken birtakım karşılığı rant olan eserlerle anılması hakikat bir yaklaşım değil.

'SANAT, HİÇBİR VAKİT LÜKS OLMAMIŞTIR'

Günümüzden geçmişe baktığınızda sanat-toplum bağını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bazıları sanatı hali vakti yerinde, refaha ermiş toplumların işi olarak görür, bizler için lüks olduğuna inandırmaya çalışırlar. Bu emperyal bir söylemdir. Sanat, hiçbir vakit lüks olmamıştır. Mağara insanı sanatla uğraşırken herhalde çok rahat şartlarda değildi. Günlük idamesini güç sağlarken sanatla uğraşıyordu. Esasen bana nazaran uygarlık, tarihi sanatla başlıyor. Geçmişte 'insan alet yapan hayvandır' tarifi genel kabul görmüştü. Ama bilimin ışığında bu hususta yalnız olmadığımız görüldü. Bugün pek çok hayvanın alet üretebildiğini, hatta yapacağı işe nazaran aletini formatladığını biliyoruz. Münasebetiyle alet yapmak insanı hayvandan ayıran bir özellik değil.

Bana nazaran ayırt edici özelliğimiz estetik üretim alanına girişimizle başlıyor. Mağara resmi, dans, ritim, tiyatro; bunlarla temel sanatlar dediğimiz olgu o periyotta oluşuyor. O günden bugünlere baktığımızda aslında sanatta çok da yol aldığımız söylenemez. Çağdaş vakitte yeni olarak yalnızca yedinci sanat dediğimiz sinemayı yaratabildik. Onun da ne kadar yeni olduğu tartışılır. Zira temel sanatların teknolojik bir sistemle birleştirilip aktarılmasına dayalı bir sanat.

'SANATTA BİR ALANI BASKILARSAN BAŞKA ALAN DAHA DA YETKİNLEŞİR'

Heykel daha çok baskılanan ve maksat de gösterilen bir sanat oldu. Bu açıdan heykel sanatının kamuyla ilgisini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Heykel, kitle üzerinden bağlantı, ileti, his paylaşımıdır. Fotoğrafta bu iki boyuttur, en ve uzunluk; heykele geçtiğimizde üçüncü boyut olarak derinlik eklenir. Münasebetiyle heykel de başka sanatlar üzere his transferi konusunda bir irtibat aracı, bir lisandır. Çabucak çabucak her toplum, Müslüman toplumlar da dahil heykel yapmış. Sonuçta bu temel sanatlar kaçınılmaz olarak her toplumda var ancak uygulama biçimleri değişiklik gösterebiliyor.

İslam dünyasında dini dertlerden sonra heykel demesek bile olayı ikinci boyuta indirgeyerek rölyefler üretmişler. Batı'nın barok, rokoko üzere tutumlarını estetik açıdan geride bırakan kozmik rölyef çalışmalarında insanlığı hayretler içerisinde bırakan eserler ortaya koydular. Zira bir şeyi yasakladığınızda bir diğer uzantısının daha ehil bir halde ortaya çıkması kaçınılmaz oluyor. Bu görme engelli bir kişinin kulaklarının çok yeterli duymasına emsal, sanatta da öyledir.

Heykelini yapacağınız kişiyi ya da karakteri nasıl belirliyorsunuz?

Bazen sizin yaklaşımınıza uygun düşen, toplumda genel kabul görmüş şahısları çalışırsınız. Bazen ferdî bağlantılarınız üzerinden hayatta olan birini de bu alana taşımak isteyebilirsiniz. Kendi dünyanıza nazaran seçim yapıyorsunuz ve kendi görüşünüze nazaran biçim veriyorsunuz. Büstünü yaptığım bir kişinin dünya görüşünü, ruh halini ona yüklemek benim için kıymetli. Bazen ferdî halimizin ön planda olduğu ekstrem çalışmalarımız oluyor, onda daha farklı bir yol belirliyoruz. Ancak bir şahsı büst alanına taşıyorsanız o şahsın toplumdaki sosyolojik yerini o işe aktarabilmeniz gerekiyor. Münasebetiyle bu ortaya çıkan yapıtla ilgili olarak muhakkak bir insan kümesinden yapıttaki kişiyi tanımlamalarını istediğimizde sanatkarın tasalarına yakın yanıtlar alıyorsanız o insanın ruh halini ve pozisyonunu işinize aktarmışsınız demektir.

Bazı işlerde ise işin daha spesifik yanınızı ortaya koyarsınız. Bu durumda ise heykeli yapılanı değil sanatkarın halini sorgularsınız. Aldığınız yanıtlar birbirine yakın ve sanatkarın dünya görüşüne paralelse kendinizi tabir edebilmişsiniz demektir.