Her yer 'kurumuş ve unutulmuş' kanlarla bezeli

Nilgün Taylan

Dünyadaki emek uğraşının tarihi oldukça eskilere dayanır. Çabucak her ülkede, çeşitli vakitlerde ve çeşitli şartlar altında gerçekleşen gayretler, bir yapboz kesimi üzere hem bulunduğu ülke için hem de enternasyonalist çaba için büyük bir mana taşır. Bu çabalardan birisi de, Kolombiya’daki muz emekçilerinin başlattığı ve ordu tarafından yapılan büyük bir katliamla bastırılan muz grevidir.

5-6 Aralık 1928’de United Fruit Company’ye bağlı çalışanlar, çalışma şartlarının uygunlaştırılması ve nizamlı maaş almak için başlattıkları grevle seslerini Kolombiya’nın dört bir yanına duyururlar. Bölge polisi grevi bastıramayınca muhafazakar hükümet orduyu devreye sokar ve silahsız emekçilerin üzerine bir demiryolu istasyonunda açılan ateş sonucu -sayısı tam bilinmemekle birlikte- 3 bine yakın insan öldürülür. Fakat ordu pek çok cesedi denize atarak veya toplu mezarlara gömerek "imha ettiği" için resmi olarak 47 kişinin öldürüldüğü ilan edilir.

ZORBALARIN TAHAKKÜMÜ

Muz Katliamı’nı husus edinen en tanınan eser elbet ki Marquez’in 'Yüzyıllık Yalnızlık' (1967) romanıdır. Fakat Álvaro Cepeda Samudio isimli bir diğer Kolombiyalı müellif da Muz Katliamı’nı husus edinen kısa bir roman muharrir. 'Büyük Ev' (1962) isimli bu roman geçtiğimiz günlerde İthaki Yayınları etiketiyle, Süleyman Doğru’nun çevirisiyle raflardaki yerini aldı. Bu, Samudio’nun lisanımıza çevrilen birinci kitabı.

Samudio’nun başyapıtı olarak kabul edilen 'Büyük Konut'un konusuna kabaca bakalım:

Romanda bahsi geçen büyük konut, muz topraklarının sahibi olan bir aileyi imler. Güçlü ve acımasız bir ailedir bu. Lakin acımasızlık yalnızca emekçi ve köylülere yönelik değil, ailenin kendi içinde de mevcuttur.

Samudio bu aileye bir isim vermekten kaçınır. Hatta karakterlere “Baba”, “Anne”, “Kız Kardeş”, “Erkek Kardeş” formunda isimler verir. Böylelikle yaşanan zulmün, X ailesinin ferdî tercihleriyle değil, sınıfsal bir tavrın sonucuyla gerçekleştiğinin altı çizilir. Öbür bir değişle; çabucak her toprak sahibi, çıkarları kelam konusu olduğunda emek uğraşı verenlere karşı cephe almaktan çekinmez.

İşçiler greve gidip haklı taleplerle ortalığı ayağa kaldırdıklarında orduya haber salınır. Zati kitap da bölgeye sevk edilen iki askerin konuşmalarıyla açılır. Askerler nereye, ne hedefle gittiklerini bilmektedirler ancak onlardan tam olarak ne beklendiği konusunda baş karışıklığı içindedirler. Onca pak insanın üzerine ateş açılacağını kimse kestirim bile etmez.

Askerler evvela salla, devamında trenle bölgeye intikal ederlerken, biz yüklü olarak, toprak sahibi olan ailenin içsel çatışmalarını okuruz. Baba epeyce katı ve acımasız biridir. Kız çocuklarının dışarı çıkmalarına, okula gitmelerine bile müsaade vermez, en ufak bir yanılgıda onlara fizikî şiddet uygulamaktan çekinmez.

Hatta onları gördüğümüz birinci anda Baba, Kız Kardeş’i çizmesinin mahmuzuyla döver. Nedeni tam olarak açıklanmasa da ortada bir “ahlaksızlık” olduğunu anlarız. Lakin bu durum bazen bir askerin istismarına bazen ensest bir havaya bazen zoraki bir evliliğe bazen de hepsine birden yorulmaya müsaittir.

İşin farklı yanı; Kız Kardeş’in Baba’ya hal aldığını değil, yavaş yavaş Baba’ya dönüştüğünü okumaya başlarız. Bu dönüşüm ona ismi konulmamış bir özgürlük alanı da sağlar lakin artık onun bu türlü bir “özgürlüğe” gereksinimi olmadığını, etrafındaki küçük özgürlük alanlarını da yok ettiğini görürüz. Baba’nın köylülerce öldürülmesinden sonra da ailenin başına Kız Kardeş geçer esasen.

Erkek Kardeş, ailenin görece en rahat hareket edebilen üyesidir. O da grevcilerden yana tutum alır ve bu yüzden aileden aforoz edilir lakin sonradan gerisin geri konuta döner. Çünkü olan olmuş, biten bitmiştir. Her yer “kurumuş ve unutulmuş” kanlarla bezelidir.

'CÜRETKÂR BİR TEŞEBBÜS'

'Büyük Konut'un en dikkat cazip yanı üslubunda ve kurgusunda gizlidir. Samudio kitabı on kısma ayırır. Her kısım “Askerler”, “Baba”, “Köy” üzere başlıklara sahiptir ve her başlık, ismi geçen kişinin bakışından, bazen de onun ağzından anlatılır. Evet, bu hususta kendine rastgele bir hudut koymamıştır Samudio. Çünkü orta ara, -sen lisanlı bir anlatıcı kullanmaktan çekinmez.

Beri yandan, kimi kısımların içlerinde de radikal tercihler kelam bahsidir. Örneğin “Askerler” isimli birinci kısımda bir-iki sayfa diyalog, bir-iki sayfa tanrısal anlatıcı kelam bahsidir ve bu ikilik birkaç kez tekrarlanır.

Ayrıca, yalnızca kısım içlerinde değil, kısımlar ortasında da irili ufaklı vakit atlamaları mevcuttur. Bu, kısımlar ortası geçişte -özellikle de muğlak bırakılan alanları- anlamayı zorlaştırsa da, kitabı bitirince boşlukların dolduğunu görürüz. Elbette Samudio’nun bilerek boş bıraktığı kimi alanlar da yok değildir. Bu üzere kısımlar da okurun hayal gücüne, eh biraz da Muz Katliamı’na dair yapacağı okumalarla daha derli toplu bir hale gelebilir.

Samudio’yu kurgu ve üslup konusunda avangart bir müellif yapan şeylerden biri de “Resmi Karar” isimli kısımda karşımıza çıkar. Çünkü Samudio burada Muz Katliamı’na yönelik hazırlanan 1928 tarihli resmi bir kararı koyar. Bu da romanın kurgu ile gerçek istikrarına katkı sağladığı üzere, romanın belgeselci haline da dayanak olur.

Marquez 'Büyük Konut'la ilgili şunları söyler: “Büyük Konut hoş bir roman olmasının yanı sıra cüretkâr bir teşebbüs ve şiirsel yaratımın öngörülemez, keyfi ve ürkütücü kaynakları üzerine bir baş yorma davetidir.”

'Büyük Ev', avangart ve yiğit anlatıları seven okurların akıllarında tutmaları gereken bir kitap. Fakat her şey bir yana, bu kitabı pahalı kılan şeylerden biri de, Samudio’nun kendisidir. Çünkü Samudio 2 yaşındayken, katliamın yaşandığı istasyonun tam karşısındaki ahşap bir meskende yaşamıştır.