Hekate: Bereketli tanrıçadan ayın karanlık yüzüne

Mitoloji, insan cinsinin on binlerce yılda oluşturduğu kolektif bilinçaltının en değerli ögelerinden biri. Kuşkusuz, Homo Sapiens’in, öteki homo çeşitleri tarih sahnesinden silindiği halde, tipinin tek örneği olarak hayatını sürdürüyor olmasının da, kendini tabiatın hakimi sanacak kadar gelişmesinin de temelinde yatan şey, öyküler uydurabilmesi, bu kıssaları anlatabilmesi ve ortak öyküler ekseninde uzlaşabilmesi. Biliyoruz ki, bu on binlerce yıl içinde mitolojiler de değişime uğramış, farklılaşmış. Sözel tarih kelam konusu olduğuna nazaran, lisandan lisana transferde birtakım değişimlerin olması kaçınılmaz elbette. Lakin benim asıl merak ettiğim, resmi tarih/sivil tarih gibisi, bir resmi mitoloji/sivil mitoloji ayrımı var mıdır? İktidarı, erki elinde bulunduranlar mitlerin ne kadarını oyun hamuru üzere eğip bükmüşler, çıkarları uğruna bu anlatıları ne oranda bir algı ögesi olarak kullanmışlardır? Haydi soruyu şöyle soralım: Yoksa mitler de sınıfsal mıdır?

Edebiyatçı, kültür sanat gazetecisi ve arkeolog olan Hasret Ertan’ın 'Hekate (Bize Ne İleti Veriyor?)' isimli kitabı, Anadolu’nun ana tanrıçalarından olan Hekate’yi tüm taraflarıyla tanıtmakla kalmıyor, üstte sorduğumuz sorulara karşılık verebilmemiz için de bir yol açıyor önümüze.

Tanrıça Hekate, kendi olmayı ve özgürlüğü seçen bayanların mitolojideki temsilcisi. Evli değil, çocuğu yok ve ismi bir allahla birlikte değil, tek başına anılıyor. Güçlü bir babası ya da ona kol kanat gerecek bir ağabeyi de yok. Yani, ana tanrıça geleneğini yaratan Anadolu topraklarına ilişkin, yalnız ve güçlü bir bayan. Hasret Ertan, Anadolu’ya bolluk ve rahmet getiren Hekate’nin nasıl olup da büyücülerin kraliçesi, Ay’ın karanlık yüzünün temsilcisi ve yeraltının korkutucu güçlerinin simgesi haline dönüştüğünü detaylı biçimde açıklıyor kitapta. Helen kültürünün ve lisanının Anadolu’nun batı kıyılarına hakim olmasıyla birlikte Hekate’nin de bahtı değişiyor. Helen toplumunun erkeği yücelten yapısı, Anadolulu ana tanrıçaların güçlerini ellerinden almış, Olimpos dağının tepesine rablerin ilahı ulu Zeus’u oturtmuştur. Diyebilirsiniz ki, öyleyse, birebir Hekate üzere Anadolulu olan bakire Artemis’in başına neden bu türlü bir şey gelmedi, hatta Artemis nasıl oldu da Helen ilahları ortasında üst mertebelere kadar yükselebildi? E, Zeus’un kızı da ondan!

Hekate, ne teyzesi Likyalı Leto üzere Zeus’la sevişmiş ve ondan bir çocuk sahibi olmuştur ne de kuzenleri Apollon ve Artemis üzere Zeus’un çocuğudur. Bırakın ilahlar hiyerarşisinin en üst basamağında yer alan on iki Olimposlu'dan birini, rastgele bir ölümsüzle ya da ölümlüyle bile aşk yaşamamıştır. Erkek hükümran mitoloji dünyasında, bu türlü bir bayanın ana tanrıçalıktan azledilmesi ve isminin önüne büyücü ya da cadı sıfatları eklenmesi çok da şaşırtan olmasa gerek.

Dil ve kültür değiştiğinde eski yaradanlara tekrar çekidüzen verilmesi, o kültüre uygun olanların terfi ettirilip, uymayanların niteliklerinin değiştirilmesi, cadılaştırılması ya da yeraltına sürgüne gönderilmesi, böylelikle resmi mitolojinin yine dizayn edilmesi sıklıkla karşılaşılan bir şey. Bugünkü toplumsal yapıya baktığımızda, insan çeşidinin bu geleneğini hâlâ sürdürdüğünü rahatlıkla söyleyebiliriz.

MİTOLOJİ DEDİĞİMİZ ŞEY DE BİRAZ SINIFSAL

Özlem Ertan’ın değindiği bir öbür dikkat alımlı mevzu da, Antik Helenlerin büyük muharrirlerinden olan Hesiodos’un, Helen ilah jenerasyonları ortasındaki savaşları anlattığı 'Theogonia' isimli yapıtında Hekate’ye yer vermiş ve ondan övgüyle bahsetmiş olması. Meğer Homeros’un destanlarında bu ana tanrıçanın ismine bile rastlanmıyor.

Şöyle anlatıyor Hekate’yi Hesiodos: “… Hissesi vardır onun karalarda, ekinsiz denizlerde,/ yıldızlı göklerde bile hissesi vardır,/ Ölümsüzlerin hürmeti büyüktür ona,/ Bugün yeryüzünde kurban kesen her ölümlü/ Hekate’nin ismini anar yakarışlarında,// … Belalı engin denize açılanlar da/ Başvururlar Hekate’ye ve yeri sarsan allaha,/ Bereketli av sağlar onlara soylu tanrıça,/ Ya da tam başaracakları sırada/ Avlarını alır ellerinden canı isterse,//… Anasının tek kızı olduğu halde/ Ölümsüzler ortasında yeri büyüktür Hekate’nin…”

Azra Erhat ile Sabahattin Eyüboğlu’nun çevirisinden okuma talihine sahip olduğumuz 'Theogonia’da Hekate bu formda övülüyor lakin Zeus’un onu herkesten üstün tuttuğu, birinci titanlar ortasındaki yerini hiçbir vakit elinden almadığı da belirtiliyor. Demek ki, Hekate ya bu periyottan sonra itibarsızlaştırılmış ya da Hesiodos’un Hekate’ye bakışı farklı ve destanında ona ayrıcalık tanımış. Azra Erhat da bu sorunun karşılığını aramış ve Mitoloji Sözlüğü’nün Hekate unsurunda, Hesiodos’un Batı Anadolu’daki Kyme kentinden Helen anakarasına göç etmiş bir babanın oğlu olduğunu yazmış ve eklemiş: “Yunanistan’da yerleştiği Askyra kasabasının yakınında, Thespiai’de bir Hekate kültü olduğunu biliyoruz. Sanki ozan yücelttiği bu Hekate tapımını Hesiodos soyu Lagina’dan mı Yunanistan’a getirmiştir?”

Bu noktada Hasret Ertan can alıcı yorumu yapıyor: “Hesiodos aslında kırsal kısmın yazarıydı ve başta ‘İşler ve Günler’ olmak üzere yapıtlarında Homeros üzere soylu sınıfı değil, sıradan insanı, geniş halk kitlelerini ele alıyordu. /…/ Tahminen de Hekate isminin efsanelerde geçmemesinin nedeni bu tanrıçanın soylu sınıfa ve Helen aristokrasisine değil, sıradan beşere mal olmasıdır.”

Demek ki, isminin bir destanda geçmiş olması kâfi değil. Asıl kıymetli olan hangi destanda geçtiği. Kırsal bölümün insanlarını ve sıradan halkı anlatan bir müellifin senden kelam etmesiyle, soyluları anlatan bir muharririn kelam etmesi ortasında epey fark var. Evet, sonunda hepsi mitoloji lakin mitoloji dediğimiz şey de biraz sınıfsal!

William Shakespeare, Macbeth’de şu dizelerle yer veriyor Hekate’ye: “… Benim kanlı tasarım bu gözlerimin gördüğü./ Artık, dünyanın yarısında tabiat meyyit üzere;/ Perdelere büyülü uykuyu makus ruhlar sarmış./ Cadılar başlamıştır artık büyülerine,/ Soluk yüzlü tanrıçaları Hekate’yi çağırıyorlar…” Elbette, kararı altındaki üç cadının ondan habersizce gidip Macbeth’e gelecekte olacakları haber vermesi üzerine, Hekate’nin cadılara nasıl çıkıştığını anlatan tirad çok daha etkileyici. Lakin burada değerli olan, Shakespeare’in, kendi periyodundaki Hekate algısını nasıl ustalıkla dizeleştirdiği.

Sonuç olarak, “Hekate hâlâ yaşıyor,” diyor Hasret Ertan. “Çünkü başka mitolojik rabler ve tanrıçalar üzere Hekate de bir arketip. Kocasız, çocuksuz, varlığını kimsenin, bilhassa de bir erkeğin varlığına bağlamayan, kendi başına dimdik ayakta duran ve tam da bu yüzden korkulan, ötelenen bayanların ta kendisi.”

Hekate’nin tutumundan, duruşundan bugün bile öğrenilecek çok şey var. Onu şeytanlaştıranların kim bilir kaç nesil sonraki torunları da bugün diğerlerini şeytanlaştırmakla meşguller. Hekate, yalnızca bu yüzden bile bir arketip olarak ortamızda yaşamaya devam ediyor.