Cinsiyet çaprazı: Sanat kimin içindir?

Özgün Biçer*

Sanat kimin içindir? Sanat sanat için, sanat halk için…

Başlığı görünce derin sanat tarihi tartışmalarına giriyorum sanılmasın. Elbette bu alanı hususun uzmanlarına, sanat tarihçilerine bırakıyorum. Lakin bu cümle ile giriş yapmamın bir sebebi var. Sanatın aslında kimin için olamadığının peşine düşüyorum.

Nasıl?

Son yıllarda hem sanat yerlerinin sayısının artması hem de NFT üzere yeni dijital sanat mecralarının ortaya çıkmasıyla ilgi artıyor. Örneğin Galataport’taki yeni yerine geçen İstanbul’un birinci çağdaş ve çağdaş müzesi İstanbul Modern'i açıldığından beri 8 milyon 200 bin ziyaretçi gezmiş. Son birkaç yıldır tertipli yapılan Contemporary’nin geçtiğimiz günlerdeki standını 24 bin sanatsever gezmiş. Ve artık Arka İstanbul Feshane açıldı. Burası sanat izleyicisi için yeni bir rota sunuyor. 300 sanatkarın 400 yapıtının sergileneceği bir alandan bahsediyoruz.

Bu sayılara bakınca sanatın herkes için olduğunu düşünebiliriz.

Elbette sanata olan ilginin artması değerli bir kültürel birikim lakin başka tarafta kocaman bir ekonomik büyüklük yatıyor. Bu da sanatı izleyenler ve edinenler ortasındaki uçurumu genişletiyor. O denli ki müzeler, stantlar ve galeriler, yatırımcılar ve sanatkarlardan oluşan bu cihan 2022 yılında dünyada 65,1 milyar dolara ulaşmış. Bilhassa NFT üzere dijital içerikler geliştikçe hacmi daha da büyüyor ve ferdi yatırımcılar açısından da sanat bir araç haline geliyor.

Tabii bu sanatın muhalif kimliğine dair öbür bir tartışma yaratmakta.

Benim gelmek istediğim yer ise sanat dünyasına 'cinsiyet çaprazı'yla bakmak.

Sanat dünyasında bayanlara hiçbir vakit eşit davranılmadığı bir gerçek. Tarihi olarak derin bir art planı var. Meraklısı Camille Claudel’in öyküsüne bakabilir. Rodin’in ardında dehası görünmez olan Claudel.

Bugün de bayanlar, sanat dünyasında görünmezlikle baş etmeye devam ediyor. Müzelerde, galerilerde müzayede konutlarındaki sanatkarların nasıl temsil edildiği farklı bir halde bakmak bu eşitsizliği görmek için kâfi.

• 18 ana US sanat koleksiyonunda yer alan sanatkarların yalnızca yüzde 23’ü bayan sanatkarlardan oluşuyor. Erkekler yüzde 87 iken beyazların oranı yüzde 85.
• Artsy veritabanındaki 3 bin 50 galeriden yüzde 10’u tek bir bayan sanatçıyı bile temsil etmiyor.
• Avrupa ve Amerika’daki galeriler tarafından temsil edilen yaşayan sanatkarların yalnızca yüzde 13,7’si bayanlardan oluşuyor.
• Elbette sanatkarlar kelam konusu olduğunda görünür olan cinsiyet uçurumu önderler açısından pek değişmiyor. Bayanlar sanat müzelerinin işçisinin çoğunluğunu oluştursa da iş liderliğe geldiğinde tekrar sayılar küçülüyor. O denli ki bu dikey ayrışmaya nazaran bütçesi 15 milyon doları aşan müzelerin yöneticileri ortasında yalnızca %30’u bayan. Eşit fiyatı beklemek yerine 1 dolara karşı 75 cent'e razı olmak durumunda.
• Madem yarardan konuşmaya başladık. O vakit şunu da söyleyelim: Bir bayan sanatkarın müzayedede sattığı en değerli eser, Georgia O’Keefe’nin White Flower yapıtı no.1 yapıtı ve 2014’te 44,4 milyon dolara satıldı.(1)
• Forbes’un haberine nazaran cinsiyet farkı yalnızca multimilyon dolarlık satışlar için geçerli değil. Araştırmacılar, 1970'den 2016'ya kadar 69.189 kişisel sanatçı için yapılan 1,9 milyon müzayede sürecinin örneğini kullanarak, bayan sanatkarların yapıtlarının erkek sanatkarların yapıtlarına nazaran yüzde 42 daha az sattığını buldu.(2)

Tüm bu sayıların toplamında global piyasada 192 milyon dolarlık cinsiyet uçurumundan bahsediyoruz. Elbette tahminen de erkeklerin sanat alanında daha birikimli ve yetenekli olabileceğini düşünebilirsiniz. Lakin yapılan bir çalışma(3) bunun değerli bir şuur dışı yanlılığımız olduğunu gösteriyor. Araştırmada iştirakçilere bilgisayar tarafından üretilmiş bir sanat yapıtı sunulur ve onlardan tabloyu ne kadar sevdiklerini derecelendirmelerini istediler. İştirakçilerin yarısı yapıtın altında sanatçı olarak listelenen bir bayan ismini, yarısı ise bir erkek ismini gördü. Her iki durumda da tablo birebirdi, bilgisayar tarafından üretilmiş tablo. Sanata ilgi duyan ve müze gezen iştirakçiler erkek sanatçı listelendiğinde daha yüksek puan vermişlerdir. Bu sonuç, erkek sanat yapıtı tercihinin cinsiyet yanlılığının bir fonksiyonu olduğunu ve bayan ve erkek ortasındaki yetenek farkının olmadığını açıkça göstermekte.

Şimdi başa dönecek olursak, sanat herkes için olabilir mi? Süratle büyüyen bir birikim alanına dönüşen sanat alanında elbette mülkiyet kanunları işlemeye devam ediyor. Fakat tüm bu şartlarda bayanların emeğinin daha görünür kılınması için yapılabilecekler de yok değil.

1. https://nmwa.org/support/advocacy/get-facts/
2. https://www.forbes.com/sites/kimelsesser/2022/08/30/the-192-billion-gender-gap-in-art/?sh=1557acd12d14
3. Gendered Prices, Renée B Adams, Roman Kräussl, Marco Navone, Patrick Verwijmeren; The Review of Financial Studies, 2021

*Marmara Üniversitesi, İktisat Fakültesi