İsrail-Filistin çatışmasında Türkiye medyası: ‘Olay yerindesiniz ama uzaksınız...'

İSTANBUL - İsrail-Filistin çatışmaları 36 gündür devam ediyor. Hamas’ın silahlı kanadı Kassam Tugayları’nın 7 Ekim’de İsrail’e düzenlediği ‘Aksa Tufanı’ saldırısının akabinde Gazze’de yaşanan can kaybı 11 bini aştı. İsrail’de ise en az 1400 kişi hayatını kaybetti.

Abluka altındaki Gazze’de yaşanan sivil vefatları ve insani durum münasebetiyle ateşkes davetleri devam ederken tüm bu yaşananların bilhassa milletlerarası basında nasıl haberleştirildiği de tartışılmayı sürdürüyor. Pekala, Türkiye basınında durum nasıl?

Gazeteci ve akademisyen Ceren Sözeri’ye nazaran, “Tıpkı Ukrayna savaşında olduğu üzere Türkiye medyası İsrail-Filistin çatışmalarını da, Gazze’nin işgalini de, yaşanan katliamı da ‘uzman’ gözünden görüyor.” Sözeri, bunun en kıymetli nedeninin kuşkusuz kaynak eksikliği olduğuna, çatışma bölgesine muhabir gönderilemediğinde ve sorunun kökenlerine inen haber programları hazırlanamadığında ortaya bir ‘savaş açık oturumu’ çıktığına dikkat çekti.

Gazeteci ve akademisyen Can Ertuna da ana akım ve yaygın medyadaki tartışma programlarına işaret ederek “Yine tıpkı içkin meseleyle karşı karşıyayız” dedi. “Üretilen medya iletileri ne ölçüde derinlemesine bir tahlile müsaade veriyor?” sorusuna cevap arayan Ertuna’ya nazaran, “Uzmanlık alanı olmayan şahısların ekranda yaptığı birçok yorum aslında mevcut söylemi yine üretmek, bilgiden çok kanaat iletmek ya da durdukları noktaya, ideolojik tercih ya da siyasi konumlanışlarına nazaran çeşitli dilekler iletmekten öteye geçmiyor.”

‘İNSAN ÖYKÜLERİNİ İRDELEME TALİHİ ORTADAN KALKIYOR'

2012 ve 2014’teki savaşları Gazze’de takip eden Ertuna, dünya ve Türkiye basının çatışmaları nasıl haberleştirdiğine değinmeden evvel son çatışmaları alandaki gazeteciler açısından evvelki çatışmalardan ayıran değerli bir ögeye işaret etti. Halihazırda orada olan memleketler arası basın mensuplarının haricinde birden fazla gazetecinin savaş bölgesine giremediğini, kimi milletlerarası basın kuruluşlarının çalışanlarının bunu ‘iliştirilmiş’ bir biçimde yaptığını aktaran Ertuna, İsrail ordusunun bu istikamette bir pratiğinin başladığını, şu an prestijiyle Türkiye’den hiçbir gazetecinin ise bu prosedürle Gazze’ye girmediğini belirtti.

Bu yolla Gazze’ye giren gazetecilere epey hudutlu bir müşahede yapma imkanı sağlandığını, girmeyen gazeteciler için ise haber verme imkanlarının hudutta olduğunu söyleyen Ertuna, “Yani aslında olay yerinde bulunuyorsunuz fakat olaya uzaksınız” diyerek şöyle konuştu:

“Dolayısıyla, gazeteciliğin temel gerekliliklerinden biri olan müşahede yapma, insan kıssalarını derinlemesine irdeleme talihi kıyıdan yapılan bu müşahede nedeniyle ortadan kalkıyor. Daha evvelki Gazze savaşlarına kıyasla bu türlü bir fark olması haberin niteliğini de etkiliyor. Alandaki bir gazeteci yaşanan krizin ya da trajedinin farklı boyutlarını gözlemleyip aktarabilecekken çatışma bölgesinin kıyısında yapılan habercilik yüklü olarak haber merkezleri ya da o haber merkezleri üzerinde tesirli olan çeşitli yapıların telaffuzlarının tekrar üretilmesine yol açıyor.”

‘ENFORMASYON ALANINDA DA ÇOK BÜYÜK BİR ASİMETRİ VAR’

Küresel manada dünyadaki medyada savaşın temsilinin epey sıkıntılı olduğunu, ana akım Batı medyasının tarihî olarak İsrail-Filistin sorunu konusunda taraflı olmakla eleştirildiğini hatırlatan Ertuna, bu tenkidin neden sürpriz olmadığını ise şöyle anlattı:

“İki ülke ortasındaki asimetri, yani Filistinliler ve İsrailliler ortasındaki güç dengesizliği yalnızca askeri, ekonomik ya da teknolojik alanda değil. Elbette enformasyon ve halkla bağlar çalışmaları açısından da çok büyük bir asimetri var. Münasebetiyle İsrail’in bilhassa Batı ana akım medyasında telaffuzlarını kendi çerçeveleriyle duyurmada Filistinlilere nazaran çok daha avantajlı olduğunu aslında bu savaşa kadar görüyorduk.”

Bu bağlamda İsrail-Filistin çatışmalarının Türkiye medyasında nasıl haberleştirildiğini kıymetlendiren Can Ertuna, yaygın medyanın her büyük olay ve krizde hükümetin perspektifi ve resmi telaffuzunun ardında hizalandığına dikkat çekti. “Dolayısıyla, bu krizde de çok daha farklı bir tutum beklemek kelam konusu olamaz” diyen Ertuna, “Ama bunu yalnızca medya-siyaset bağlantıları ve Türkiye’deki basın özgürlüğü üzerinden pahalandırmak yersiz olur” yorumunda bulunarak Türkiye’de klâsik olarak Filistinlilerin 1948’den bu yana gelen mağduriyetlerine karşı bir hassasiyet olduğunu hatırlattı.

‘HABER MERKEZLERİ KINAMA AÇIKLAMALARININ GERİSİNE GİZLENİYOR’

Batı ana akımının bu süreçte pek güzel imtihan vermediğini ve İsrail yanlısı bir tavır sergilediğini söz eden Ceren Sözeri de “Bazı durumlarda BBC’nin yaptığı üzere özür dilese de orada da basın özgürlüğünün hudutlarını ve yapısal yanlılığın sonuçlarını gördük. Farklı haber kaynaklarından, örneğin Al Jazeera’dan daha fazla bilgi alabildik” diye konuştu.

“Diğer taraftan kimi medya kuruluşlarının hükümetleri eleştiren tavırlarına burada rastlamak zor” diyen Sözeri, Türkiye’deki durumu şu sözlerle anlattı:

“Cumhurbaşkanı ve hükümetinin İsrail’i kınayan açıklamalarının ardına gizleniyor haber merkezleri ya da göstermelik boykotlarla oyalanıyor. İsrail’e Türkiye üzerinden giden çelik ve petrol konusunda tenkitler ya da bu ikileme odaklanan haberciliğe rastlamak sıkıntı. Bunu da en fazla bir ‘uzman’ lisana getiriyor, onaylayan kelam ve jestlerle mevzu kapanıyor. Bir diğerine geçiliyor, alt bantta artan meyyit sayısı yazıyor.”

‘NELERİN YOK SAYILDIĞI, NELERİN ÖN PLANA ÇIKARILDIĞI ÖNEMLİ’

Sözeri’ye nazaran, “Çok önemli ve kötücül bir katliama şahit olduğumuz için çatışmalar konusunda bir lisan birliği mevcut lakin nelerin yok sayıldığı, nelerin ön plana çıkarıldığı değerli.” Bu açıdan Türkiye medyasındaki durumu kıymetlendiren Sözeri, şöyle konuştu:

“Bazı kanallarda, haberlerde, manşetlerde direkt Musevileri amaç alan, ağır nefret telaffuzuna şahit olduk. İsrail devletinin yaptıkları tüm Musevilere mâl edilemez. Bu mevzuda dikkatli olan mecra sayısı az. Daha da ötesi, İsrail’de de, diğer yerlerde de İsrail devletine reaksiyon gösteren çok sayıda insan var. Örneğin ABD’deki Democracy Now isimli haber sitesi, bu işgale ve katliama itiraz edenleri öne çıkaran haberlere tartı veriyor. Türkiye’de ise bunu pek göremiyoruz. Tekrar sırf Türkiye odaklı, bunun ülkeye maliyetini hesap eden, İsrail’i ve onu destekleyen Batılı ülkeleri eleştiren kolay bir çerçeve tercih ediliyor.”

‘BAĞLAMDAN KOPUK HABER SAVAŞ SLOGANI ATTIRMAKTAN İBARET OLUYOR’

Peki, İsrail-Filistin çatışmalarının haberleştirilmesinde gazetecilere nasıl bir iş düşüyor? Habercilerin izleyici ve okurlarına karşı nasıl bir sorumluluğu bulunuyor?

İlk olarak çatışmaların tarihî, toplumsal, siyasi ve diplomatik bağlamı içinde verilmesinin değerine işaret eden Can Ertuna, “Bağlamdan kopuk bir haber ya da tahlil yalnızca mevcut savaş ve çatışmanın fotoğrafını çekmek, bir noktadan sonra da çok kutuplaşmış bu ortamda belli çevrelere savaş sloganları arttırmaktan ibaret hale geliyor” diye konuştu.

‘DENGE ARAYIŞI DENGESİZLİĞİ YİNE ÜRETEBİLİYOR’

İkinci olarak her iki tarafın da acılarına ve sesine kulak vermenin kıymetine dikkat çeken Ertuna, “Bu tıpkı vakitte sürecin öteki taraftan nasıl göründüğünün anlaşılmasını da beraberinde getiriyor. Barış tek taraflı sağlanabilen bir şey değil, her iki tarafın da uzlaşıyla sağlayabileceği bir şey. Hasebiyle bu noktada istikrarlı habercilik gerekiyor” dedi.

Bu bağlamda global Batı medyasının ‘tarafsız habercilik’ savını hatırlatan Ertuna, “Ancak tarafsızlık konusu da çok tartışmalı olabilir. Asimetrik güç istikrarının olduğu, şiddetin eşitsiz bir biçimde kullanıldığı bir savaşta kimi vakit istikrar arayışına girmek aslında dengesizliği yine üreten bir süreç haline gelebiliyor” değerlendirmesinde bulundu.

‘BARIŞ TALEBİNİN YÜKSELTİLEBİLMESİ İÇİN BİLGİLENDİRME GEREK’

Ertuna’ya nazaran, böylesi bir çatışma ve savaş ortamında sürdürülebilir, uzun vadede elde edilebilir barış için kelam söylemeye çalışan, buna dair planlar ve vizyon geliştiren kişi, kurum ve yapıların da seslerinin duyulur kılınması epeyce değerli. Medyanın da mevcut savaşın anlık transferinin ötesinde Filistin sıkıntısına dair nasıl bir tahlil üretilebileceği sorusunu sorması gerektiğini vurgulayan Ertuna, kelamlarını şöyle sürdürdü:

“Ateşkes başka bir şey; sürdürülebilir, kalıcı barış farklı bir şey. Sürdürülebilir, kalıcı bir barış talebinin yükseltilebilmesi için insanların tarihi, siyasi ve toplumsal bağlam ile ilgili bilgilendirilmesi lazım. Şayet kamu ve yurttaşlar sağlıklı bir biçimde bilgilendirilmezse yasa yapıcılara ya da kendi ülkelerinin idarelerine bir baskı gücü olarak tesir edemezler. Böylesi bir tesir kelam konusu olmazsa orta ve uzun vadede tahminen kısa müddetli ateşkesler kelam konusu olabilir ancak bölgeye sürdürülebilir kalıcı bir barışın gelmesi mümkün olmaz.”

‘ŞİDDET İMAJLARI BİR VAKİT SONRA TEPKİSİZLİĞE YOL AÇIYOR’

Ceren Sözeri’ye nazaran de öncelikle barış taleplerini daha görünür kılmak gerek. “Barışın önündeki manileri yanlışsız biçimde anlatmak kadar tahlil sunmak da önemli” diyen Sözeri, “Yoksa ekran başında ölen çocuklara ağlamaktan, üzülmekten öteki elimizden bir şey gelmez hissi hakim oluyor. Yaralı ya da ölen çocukların imajları durumu anlatmak için daha serbestçe kullanılıyor, zira ortada birebir vakitte bilgi kirliliği ve propaganda savaşı da var, lakin izleyicinin, okuyucunun bir süre sonra bunlara alışma, kanıksama riski de var. Şiddet manzarası belli bir vakit sonra reaksiyon yerine tepkisizliğe yol açıyor” dedi.

‘MİLİTARİST LİSAN İNSANLIĞA KARŞI İŞLENEN HATALARI MEŞRULAŞTIRIYOR’

Sözeri, ayrıyeten şu noktaların altını çizdi:

“Bu durumda haksızlığa karşı çıkanların sesini duymak, barışı inşa etmenin yollarını tartışmak, örneğin İsrail’de muhalefetin sesini duyurmak, Musevileri amaç haline getirecek kelamlardan, imgelerden kaçınmak çok değerli. Barış gazeteciliği sözcük seçimleriyle ilgili değil; barış gazeteciliği barışı sağlayacak tahlil arayışlarıyla ilgili, münasebetiyle harita başında harekât anlatmak, füzelerin menzilini tartışmak, orduların gücünü kıyaslamak barışa katkı sunmadığı üzere kullanılan militarist lisan insanlığa karşı işlenen kabahatleri yasallaştırıyor. İnsanları sayıya, yok edilen amaçlara indirgiyor. Haber kuruluşlarının çatışma periyotlarında kullanılacak kelamlar, çerçeveler konusunda, örneğin ‘terörist’ sözcüğünün kullanımı üzere, unsurlar belirlemelerinin değerli ve yararlı olacağını düşünüyorum.”