Arjantinli Sanzio: Dolar kazanamazsam ülkemde yaşayamam

Türkiye’ye 13 bin 222 kilometre uzak lakin içinde bulunduğu ekonomik şartlar nedeniyle ‘yakın’ bir ülke. Nüfusunun yüzde 40’ı yoksulluk sonunun altında yaşıyor. Yüzde 100’ü aşan enflasyon oranı ile dünyanın en yüksek enflasyonuna sahip ülkeler ortasında yer alıyor.

Tango, futbol ve Maradona’nın memleketi Arjantin, son periyotta Türkiye ile birlikte anılıyor.

Sebebi, Arjantin’deki yüksek enflasyon oranlarının, fiyat artışlarının ve politik tercihlerin Türkiye’de yaşanılanlara benzetilmesi. Bu nedenle uzmanlar, Türkiye’yi Arjantin ile kıyaslıyor.

İktisatçı akademisyen Murat Birdal da kelam konusu uzmanlardan biri. Arjantin ve Türkiye’nin benzerliğinin yalnızca enflasyon olmadığını vurgulayan Birdal, Arjantin’deki resmi kurumların da bilgilerde manipülasyon yaptığını ve milletlerarası alanda önemli bir kredibilite kaybı yaşadığını tabir ediyor.

Buenos Aires’te yaşayan 33 yaşındaki Belen Sanzio’nun anlattıkları, Birdal üzere uzmanların iki ülke ortasındaki karşılaştırmaların yalnızca sayılardan ibaret olmadığını ortaya koyuyor. Vakitle fiyat algılarının kaybolduğunu ve daha evvel alabildikleri eserleri alamamaya başladıklarını söyleyen Sanzio’ya ve Türkiye’nin Arjantin olma yolunda süratlice ilerlediğini söyleyen Birdal’a kulak veriyoruz.

‘ÜLKEDE HER ŞEY ÇOK SÜRATLİ BİR HALDE BERBATA GİTTİ’

Arjantin’de doğup büyüyen Sanzio, geçen yıla kadar 4 yıl müddetle Ekvator’da yaşamış. Geçen yıl mart ayında ülkesine dönen Sanzio, 6 yaşındaki kızı ve eşiyle ekonomik krize karşı uğraş ediyor. Amerikalı bir şirket için uzaktan çalıştığını belirten Sanzio, dolarla fiyat aldığını, aksi halde ülkesinde yaşamasının imkansız olduğunu tabir ediyor. Kendileri için dönüm noktalarının 2001 yılı olduğundan bahsediyor. Bu tarihte 11 yaşında olduğunu vurgulayan Sanzio, daha sonra ülkede her şeyin çok süratli bir formda berbata gittiğine dikkat çekiyor.

Sanzio’nun bahsettiği tarihte Arjantin hükümeti, ülkenin içine düştüğü döviz krizinden kurtulabilmek için ismine ‘El Corralito’ (küçük ağıl) denilen bir uygulamayla, insanların döviz birikimlerini düşük bir kurla pesoya dönüştürdü. Buna ek olarak bankadan para çekmeyi de sonlandırdı. Bunun üzerine ülkede büyük çaplı şovlar meydana geldi. Sanzio, bu uygulama nedeniyle o periyot pek çok kişinin birikimlerini kaybettiğini ve daha da yoksullaştığını lisana getiriyor.

‘BİZİM İÇİN PARA, MONOPOLY OYUNUNDAKİ PARA ÜZERE BİR ŞEY OLDU’

Sanzio, bir mühlet sonra ülke olarak global iş dünyasında ‘geride bırakıldıklarını’ hissettiğini anlatıyor: “Birçok Amerikalı şirket ülkeyi terk etmeye başladı. Bununla birlikte yeni lokal markalar, üretimler ortaya çıktı. Çocukken ailem dünyanın yeterli oyuncak markaları alırken mahallî markalar almaya başladı. Makus değillerdi fakat milyonlarca insanın hayat kalitesi düşmeye başladı. Fiyatlar yükseldikçe yükseldi ancak maaşlar birebir oranda artmadı. Para, bizim için monopoly oyunundaki para üzere bir şey oldu.”

Paranın değersizleşmesinin olumsuz tesirini birinci başlarda çok hissetmediğini fakat vakit geçtikçe daha evvel satın alabildiği eserleri satın alamamaya, kendini memnun edecek eserler yerine yalnızca temel gereksinimleri satın almaya yöneldiğini lisana getiriyor.

Arjantin, 2018 yılında yüksek enflasyon, Merkez Bankası rezervlerindeki düşüş, cari, pesodaki kıymet kaybı üzere etmenler nedeniyle bir ekonomik kriz sarmalı içine giriyor.

Sanzio da 2018 yılına dikkat çekiyor. Arjantin iktisadını bir ‘döngü’ olarak tanımlayan Sanzio, 2018 yılında da düşünceler olduğunu lakin fiyatların bu kadar yüksek olmadığını vurguluyor. Sanzio, günlük hayatından örnekler vererek geçmiş yıllardaki fiyatları günümüz ile karşılaştırıyor: “2007 yılında okuldan mezun oldum. O vakit okulumun aylık fiyatı 300 peso idi ancak artık 200 bin peso. Birkaç yıl evvel bin pesoya alabileceğin bir TV şimdilerde 500 bin pesodan daha ucuz değil. 8 bin pesoya küçük bir daire kiralayabilirken bugün misal bir daire için 1000 bin peso ödemek zorundasınız. Sütün fiyatını söylemek istiyorum. 2019 yılında 80 peso iken artık 400 peso. Tekrar 2019 yılında bir şişe şarap 400-600 peso ortasındayken 2 bin pesoya çıktı.

Bir de yurt dışına gitmek isterseniz 5 vergi ödemeniz gerekiyor. Yüzde 45 gelir vergisi, yüzde 25 ferdî mülk vergisi, yüzde 30 ülke vergisi, yüzde 7 Ulusal Turizm Müdürlüğü Vergisi, gittiğiniz ülkeye bağlı olarak bir öteki vergi daha… Yalnızca çok yüksek geliri olanlar yurt dışına çıkabiliyor. Bu türlü olunca hala yurt dışına gidip gelenler oluyor ancak bu yalnızca orta sınıf insanları etkiliyor.”

‘PESO KAZANMAK İÇİN ÇALIŞMAK BİR SEÇENEK DEĞİL’

Sanzio’nun ülkesinde işlerin daha uyguna gideceğine dair umudu yok. Siyasetçilerin da bu durum için bir şey yapabileceklerini düşünmüyor. Ülkeyi yönetmeye talip hiçbir adayın da Arjantin’i daha ileri götüreceğini sanmıyor. Hiçbir şeyin televizyonda görüldüğü üzere olmadığının altını çizen Sanzio, “Burada beşerler hükümeti destekleyenler ve desteklemeyenler olarak ikiye ayrılmış durumda” diyor.

Kendisi ve kızı için parlak bir gelecek istiyorsa tek bahtının dolar kazanmak olduğunu şöyle tabir ediyor: “Peso kazanmak için çalışmanın bir seçenek olmadığına karar verdim, bu yüzden yapabildiğim sürece kendi ülkemde yaşamak için öteki uluslar için çalışmaya devam edeceğim.”

‘TÜRKİYE KREDİBİLİTESİNİ BÜYÜK ÖLÇÜDE YİTİRDİ’

Türkiye, enflasyon sayıları ile Avrupa ülkeleri ortasında başkan, dünya ülkeleri ortasında ise 10. sırada. TÜİK’in açıkladığı enflasyon sayısı ile Enflasyon Araştırma Grubu’nun (ENAG) açıkladığı sayılar ortasında iki kata yakın fark var. Merkez Bankası’nda yıllar içinde azalan döviz rezervi, giderek artan cari açık üzere etmenler, Türkiye’yi her geçen gün Arjantin’e daha da yaklaştırıyor.

Murat Birdal, önümüzdeki periyoda dair daha karamsar bir tablo ortaya koyuyor. Çünkü Arjantin’in vakti vaktinde yaptığı siyasi ve ekonomik yanlışların benzerlerinin Türkiye’de de görüldüğünü söz ediyor. Birdal’a ‘Arjantin’i 10 basamaklık merdivenin zirvesinde olduğunu düşünürsek, Türkiye kaçıncı basamakta’ diye soruyoruz. Birdal’ın yanıtı “7. ya da 8. basamakta” oluyor.

Birdal, kurumların güvenirliğinin çok kıymetli olduğunu vurgulayarak “Türkiye’deki kurumların manipülasyonu, uzun vadede ekonomimize değerliye patlayacak. Türkiye daha hakikat kriterlerle fiyatları toplasa dahi piyasayı ikna etmesi ve tekrardan kredibilite kazanması uzun sürecek. Bu da anti enflasyon siyasetin başarılı olması açısından çok kıymetli bir etken. Maalesef hem Merkez Bankası’nın hem de Türkiye’nin yayınladığı istatistikler büyük ölçüde kredibilitesini yitirmiş durumda. Münasebetiyle piyasa aktörleri de bunları gözlemleyerek konum alıyorlar.”

Uluslararası kuruluşlar bu manipülasyonların farkında değil mi? Birdal, “Farkındalar” diyerek şöyle devam ediyor: “Aslında siz kolay kolay büyük şirketleri, yatırımcıları ikna edemiyorsunuz. Memleketler arası yatırım bankaları gerçek sayıların farkında tahminen vatandaş da farkında, kendi hayatından gözlemliyor lakin yatırım bankalarıyla vatandaş ortasındaki fark, vatandaşın seçeneğinin olmaması… Yatırım bankalarının seçeneği var. Yani istediği faizi almazsa sarfiyat. Fakat vatandaş açısından, fiyatlı kesim açısından durum tıpkı değil. Sendikalar da hususla ilgili bu hassasiyeti göstermediği için vatandaş mağdur oluyor. Arjantin’de de bu türlü oldu. Gelir dağılımı keskin bir formda bozuldu.

Reel bölümdeki şirketlerin kar hissesinin dehşet bir biçimde yükseldiğini görüyoruz. Bunda da en kıymetli faktör, toplam gelirler içinde işçi masraflarının hissesinin giderek azalması. Bundan kaynaklı olarak da şirketlerin kar hisseleri artıyor.”

‘BU EKONOMİK KRİZDEN ÇIKMAK İÇİN SİYASİ İDARE DEĞİŞMELİ’

Uzun müddettir makûs yönetilmiş bir iktisat olduğuna işaret eden Birdal, kimi ekonomik müdahalelerin bu nedenle pek tesirli olmayacağını söylüyor. Önümüzdeki lokal seçimleri de hatırlatarak “Bu siyasetler ne kadar devam edecek, emin değilim. Önemli tereddütlerim var. Aralık ayından itibaren mahallî seçimlere hakikat son bir defa daha gaza basacaklar. Tekrar bir genişlemeci siyaset uygulanacak diye kestirim ediyorum. Münasebetiyle aslında basamak evre o noktaya gidiyoruz. Türkiye iktisadı şimdi Arjantin değil lakin dünyadaki en yakın ekonomilerden bir tanesi” diyor.

Türkiye’yi Arjantin olmaktan ne kurtarır? Birdal’ın buna karşılığı net: İdare sisteminin değişmesi… Birdal, başkanlık sistemiyle ekonomik gidişatın da bozulduğunu söz ederek şunları söylüyor: “Türkiye’nin evvel idare biçimini revize etmesi gerekiyor. O yüzden o denli çok kolay bir değişimden bahsetmiyoruz. Bugün yaşanan kredibilite meselesinin arkasındaki temel neden başkanlık sistemidir.? İstatistik Kurumu’nun temel takımları daima değişiyor. Merkez Bankası Lideri, teknik yönetici değiştirir üzere değiştiriliyor. Hal bu türlü olduğu vakit, siz ne siyaset açıklarsanız açıklayın, karşı tarafa güvenilirlik vermiyor. O yüzden de ‘şu siyasetle, bu siyasetle Türkiye bu durumdan çıkar’ demek. Pek mümkün değil. Burada uygulanacak usul muhakkak: Muhakkak noktalarda daha fazla tasarruf edilmesi... Lakin kamu bölümünün tasarruflarının bilhassa kimi harcamaların kısılması eğitim sıhhat üzere alanlardan yapılması makus sonuçlar doğurur.

Halkın üretkenliğini düşüneceksiniz. Buraları kısarsanız orta vadede emek gücünün verimliğini de düşürürsünüz. Bu çok daha yıkıcı sonuçlara sebep olur. Buralara başvurmadan, kamunun elindeki hudutlu kaynakları daha verimli alanlara yönelttiği bir tasarruf programı uygulanmalı. Ancak tüm bunların çatısında siyasi idarenin değişmesi geliyor ki, bu türlü bir gündemimiz de yok. Bu nedenle Türkiye’nin çıkışı için pek bir mümkünlük olmadığını söyleyebiliriz.”