Yeşil Sol Milletvekili Güneş: Kürt çocuklarının gözaltı travması var

ANKARA - Yeşil Sol Parti Mardin Milletvekili Beritan Güneş, milletvekili olmadan evvel Suriyeli mültecilerle Kürtçe terapi yapan bir psikologdu.

Ağırlıklı olarak bayan ve çocuklarla çalışan Güneş’le Türkiye’deki artan fakirleşmenin çocuklar üzerindeki tesirini konuştuk.

Güneş’in sorularımıza verdiği cevaplar şöyle oldu:

Sizi tanıyarak başlamak isterim. Milletvekilliğine giden süreçte neler yaptınız, hangi alanlarda çalıştınız?

Mardin doğumluyum, Diyarbakır'da bir müddet yaşadım. Ankara'da psikoloji okudum. Psikoloji okumamın sebebi Kürt halkının uzun yıllar süren travmalardan nasıl sıyrıldığını, nasıl yine var olduğunu anlamak istememdi. Bir hocamız daima şöyle sıkıntısı; “Bir mevzuda çalışmak istiyorsanız bir dönüp bakın, orada yaralanan bir şey vardır.” Çocukluğumun böylesi bir atmosferde geçtiğini söyleyebilirim. Hasebiyle politik bir yerde çocukluk geçirdim ve sonucunda da psikolojiye yöneldim. Okulu bitirdikten sonra yüksek lisansta savaş travmaları üzerine çalışacakken hocalarımız ihraç edildi ve bir reaksiyon olarak yüksek lisans yapmamayı tercih edip Mardin'e döndüm. Bugün baktığımda çok yanlışsız bir karar aldığımı düşünüyorum. Zira döndüğümde Mardin'de Suriye savaşı sebebiyle Rojava'dan gelen bayanlar, çocuklar vardı. Onlarla alanda birebir savaş travması çalışmaya başladım. Tecrübelerim daha çok bayanlar ve çocuklar üzerine oldu.

Çocuklarla çalışma yürütmüş olan bir psikolog olarak sizinle yoksulluğun/yoksullaşmanın çocukları nasıl etkilediğini konuşmak isterim. Yoksulluğun memurları, emeklileri, taban ücretlileri nasıl etkilediğini çokça konuşuyoruz. Çocukları nasıl etkilediğine dair tartışmalarsa görünür olmuyor. Neden?

Çünkü tartışmayı yürütenler genelde erkekler oluyor ve kendi bakış açılarını tartışıyorlar. Ayrıyeten çocuk iştirakinin, çocuk görünürlüğünün çok az olduğu bu ülkede elbette en sona da çocuklar kalıyor. Buradaki problem biraz zihniyet sorunu. Ailede de böyledir, yoksulluk yaşandığında birinci gözden çıkarılan çocuklar ve onların muhtaçlıkları olur. Çocukların kendi hayatları ve ömürleri için etkin rol almalarını ve sorunlarını etkin bir formda lisana getirmelerini sağlamadığımız sürece bunu değiştiremeyiz. Zira Türkiye’de çocuklar tüm sıkıntılarını olduğu üzere yoksulluktan kaynaklı problemlerini da lisana getiremiyor. Lisana getirilmedikçe de tahlil yolları kapanıyor ve sorun gitgide derinleşiyor. Travma da biraz bu türlü bir şeydir. Travma lisana geldiği oranda travma olmaz. Çocukların yaşadığı yoksulluğun, yoksunluğun, istismarın, şiddetin tesirlerinin bir yetişkinden daha kalıcı, daha travmatik olmasının sebebi de bu. Bunu önlemek ve çocukların meselelerini lisana getirmeleri için muhtaçlık duydukları alanların, araçların onlara sunulması lazım.

‘OKULLARDA VAR OLAN AKRAN ZORBALIĞINI MEVCUT SİYASETTEN FARKLI TUTAMAYIZ’

Çocukların lisana getiremediklerini söylediğiniz sıkıntıları neler? Türkiye'de çocuklar keyifli mu?

Bu soruya ‘Türkiye'de kim keyifli?’ diye soruyla karşılık vereyim. Ufak bir azınlık keyifli. Çocukların da keyifli olduğunu düşünmüyorum. Alandaki etkin çalışmalarımda da bunu gözlemledim. Bu akran zorbalığı o kadar şiddetli ki çocuklar üzerinde yaşlar uzunluğu devam edecek kalıcı hasarlar bırakıyor. Doğal okullarda var olan akran zorbalığını mevcut siyasetten başka tutamayız. Bir iktidarın lisanı ne kadar ayrımcı olursa çocuklar da bunu o kadar derinleştiriyor. Türkiye de hiçbir farklılık kabul edilmediği için, farklılıklar yok sayıldığı için bunun okullarda da sonuçları oluyor.

‘TÜRKİYE’DE BİRİNCİ EVVEL ÇOCUKLARIN GEREKSİNİMLERİNDEN VAZGEÇİLİYOR’

Son yıllarda sıkça duyduğumuz bir kavram var; ‘çocuk yoksulluğu’. Siz nasıl tanımlarsınız çocuk yoksulluğunu?

Bir çocuk bilhassa 0-3 yaş ortasında ne kadar fazla toplumsal uyaranla, ne kadar farklı ortamlarla, ne kadar farklı lisanlarla ve durumlarla karşılaşırsa zihin kendini ve altyapısını buna nazaran zenginleştirir ve gelecek yaşlara da bir taban oluşturur. Lakin aileler fakirleştikçe çocuklara ayrılan bütçe de bir o kadar azalıyor. Ve çocukların dış dünyayla tanışmaları, dış dünyadaki uyaranlarla tanışmaları da o kadar azalıyor. Bu, yoksulluğun sebep olduğu yoksunluğun bir boyutu.

Bir yandan da fiziki olarak bir yetersizlikten bahsedebiliriz. Beşerler artık yemek yapamıyorlar. Çocuğun muhtaçlığı olan besinleri sunamıyorlar. Ekonomik yoksulluktan ailedeki her birey etkileniyor lakin en çok çocuklar etkileniyor. Zira dediğim üzere birinci evvel çocukların gereksinimlerinden vazgeçiliyor.

‘UZUN VADEDE TÜRKİYE İÇİN YAPILACAK EN ÂLÂ ŞEY ÇOCUKLARA YATIRIM YAPMAK’

TÜİK'in 2023 yılının başında yayımladığı bir rapora nazaran 6 aylık ve üstü çocukların yüzde 62,4’ü ekmek ve makarnayı her gün tüketirken yalnızca yüzde 12’si et, tavuk yahut balık yiyebiliyor. Bu tablonun çocukların fizikî gelişimi üzerindeki tesirini öngörebiliyoruz. Ruhsal gelişimleri üzerinde de tesirli mi?

Muhtemelen şu anda çok daha makus bir tablo kelam konusu. Çocuklar kâfi besine, protein kaynaklarına ulaşamıyor. Bir yandan da toplumsal medya üzere televizyon üzere daima satın almanın pompalandığı bir periyotta yaşıyoruz. Çocukların talepleri de buna nazaran şekilleniyor. Bu da bir yandan çocuğun istediğine ulaşamamasına sebep olduğu için bu boyutuyla çocukları olumsuz etkiliyor. Bunun yaratacağı tahribatı engellemenin yolu da en başta çocukların kurallarını uygunlaştırmak. Şu anda güzel bir idare aklı olsa bunun uzun vadedeki sonuçlarını görür. Çocuklar için gerekli iyileştirmeleri yapmak, çocuklara yatırım yapmak uzun vadede Türkiye için yapılacak en yeterli şey. Aksi durumun faturası çok daha büyük olacaktır. Lakin çocuklara yatırım yapılmasının, mesela günde bir öğün kâfi ve fiyatsız besin verilmesinin önünde tek pürüz var; iktidar aklı.

'YOKSULLUK YALNIZCA CEBİMİZDEN PARAMIZI DEĞİL SEVGİMİZİ PAYLAŞACAĞIMIZ ORTAMLARI DA ELİMİZDEN ALIYOR'

Türkiye çok büyük ekonomik çalkantılardan geçiyor ve anne - babalar da etkileniyor bu çalkantılardan. Pek çok aile yıpratıcı süreçlerden geçiyor. Bunun da çocuklara yansıması oluyor mu?

Tabii ki. Tek maaşla hiçbir ailenin kendini idame ettiremeyeceğini biliyoruz. Ailede çalışabilecek kaç kişi varsa, yaşı küçük de olsa çalışıyor. Bu, bir boyutu. Bir de ağır mesailerde, birkaç işte çalışan ailelerin çocuklarıyla görüşemedikleri bir ortamda yaşıyoruz. Bunun bir çocuk üzerinde ruhsal olarak tesirinin olmamasını düşünmek çok yanlış olur. Yoksulluk yalnızca cebimizden paramızı, soframızdan ekmeğimizi değil, sevgimizi paylaşacağımız ortamları da elimizden alıyor.

Kısmen bahsettiniz; çocukların çalışmak zorunda kaldığı bir Türkiye'de yaşıyoruz. Eski Ulusal Eğitim Bakanı Mahmut Özer’in 2022’de bir soru önergesine verdiği cevaba nazaran 18 yaş altı 240 bin çocuk örgün öğretime devam etmiyor, büyük kısmı açık öğretime kayıtlı. Okula gitmemek, okul çağında çalışmak çocuğun psikolojisini nasıl tesirler?

Sorsanız açık öğretimleri çocukların eğitim alabilmesiyle ilişkilendirirler. Halbuki açık öğretimin varlığı çocukların eğitim alma hakkının önüne geçiyor. Yani açık öğretim üzere bir alternatif yaratılarak çocuklar erken evliliklere sevk ediliyor ve işçileştiriliyor.

Eğer biz okullaşmanın azalmasıyla uğraş etmek istiyorsak yapacağımız şeyler çok muhakkak. Evvel her çocuğu destekleyen siyasetlerle aile desteklenmeli. Akabinde bir çocuğun okula gitmemesinin riskleri aileyle bir ebeveynlik oturumuyla paylaşılmalı. Ve bir yandan da cezai yaptırımlarla önlemler alınmalı. Ancak bunların hiçbiri yapılmazken kız çocukları için okul açmak ya da açık öğretimi teşvik etmek üzere niyetli birtakım çalışmalar yürütülüyor. Bunların hepsinin farkındayız. Aileleri ne kadar güçlendirirsek bu örgütlü kötülükle o kadar uğraş edebiliriz.

'‘KIZ OKULLARI’ AÇMANIN BİR SONRAKİ ADIMI KIZ ÇOCUKLARINI KONUTA HAPSETMEKTİR'

Güncelde devam eden “kız okulları” tartışmasına atıfta bulundunuz. Ulusal Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, kız çocuklarını okutmak istemeyen ailelerin “kız okullarını” tercih edebileceğini, kız okulları açılmasının okullaşma oranını artırabileceğini söyledi. HÜDA-PAR’dan da Bakan Tekin’e takviye geldi. Bakanın bu açıklamasını nasıl değerlendirirsiniz? Bu açıklamayı ve HÜDA-PAR’dan gelen dayanağı karma eğitimin devamına dönük bir risk okuyanlar da var. Risk var mı sizce de?

Risk var natürel. Şu anki Meclis, bütün bayan kazanımlarına, toplumsal cinsiyet eşitliğine dair atılan tüm adımlara karşı duruyor. “Karma eğitim mi, kız-erkek okulları mı” tartışmasını yapmamız bile ortada bir risk olduğunun göstergesi.

Milli Eğitim Bakanı’nın “Kız okulları olursa kız çocukları da okuyacak” üzere bir savunması var. Toplumda, sokakta da erkekler var fakat. O aileler erkekler var diye çocuğunu sokağa çıkarmayacak mı? Çocuğu mahpus mi edecek? Toplumda “Erkek-free” (erkeksiz) ortam yaratamazsınız. Toplumun doğal akışı bu türlü bir şey değil. Doğal akışta olmayan bu özel ortamı yaratma isteği natürel ki politik.

Kız okulları açmanın bizi götüreceği yer toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin daha da derinleştiği, kız çocukların, bayanların meskene hapsedildiği bir toplum tertibidir. Zira bunun bir sonraki adımı “sokakta erkek var, kız çocuk dışarı çıkamaz” olacaktır. Bu da bayanın, kız çocuğunun vefatıdır, yok oluşudur, canlı diri toprağa gömülmesidir.

‘BİR ÇOCUĞUN YURTDIŞINDA OKUYABİLECEK İMKANLARI VARKEN BİR ÇOCUĞUN YİYECEK BULAMAMASININ HİÇBİR AÇIKLAMASI OLAMAZ’

Ekonomideki kahırlara tekrar dönecek olursak; orta sınıfın giderek zayıfladığı, sınıflar ortasındaki eşitsizliğin giderek arttığı bir devirden geçiyoruz. Bu çocukları da etkiliyor. Çocuklar ortasındaki eşitsizliğin sonuçları olur mu?

Bu eşitsizliği hisseden çocuğun bunu hissettiği ortamdan büsbütün geri çekilmesi ve toplumsal içe çekilme yaşaması ihtimali var. Özgüvene dair kırılmalar yaşanabilir. Kutuplaşmaya ve ayrımcılığa sebep olabilir. Tüm bunlarla birlikte okulu bırakmaya kadar giden ağır tesirleri olabilir. Toplumsal devletsek şayet bütün çocuklar için azami seviyede eşit koşulları sağlamak zorundayız. Bir çocuk Amerika'da, İngiltere'de okuyabilecek imkanlara sahipken bir çocuk çalışmak zorundaysa, yiyecek ekmek bulamıyorsa toplumsal devlet yoktur. Bu kadar büyük bir kutuplaşmanın açıklaması olamaz. Biz her çocuğun en azından okullarda eşit imkanlara sahip olmasını bekleriz ki bu uçurum bu kadar göze batmasın.

‘YOKSULLUK ŞU ANDA TOPLUMU EN ÇOK TEHDİT EDEN GÜNDEMLERDEN BİRİ’

Çocukların ülkenin önümüzdeki 10 yılların yetişkinleri olduğunu düşünecek olursak röportajımızın başından bu yana ortaya koyduğunuz bu tablo; çocukların besin dahil temel gereksinimlere erişememesi, yoksulluktan kaynaklı mahrumluk, giderek artan eşitsizlik üzere durumlar Türkiye’nin önümüzdeki on yıllarını nasıl tesirler?

Geri döndürülemez tesirleri olacaktır. Zira her yaşın bir kritik devri vardır ve o yaşın o kritik devrinde o muhtaçlık karşılanmazsa çocuk bir daha o gereksinimin yerini dolduramayabilir. O yüzden 0-3 yaşın çok kritik olduğunu bilhassa vurguluyoruz. 0-3 yaşta yaşanan yoksulluğun tesirleri bütün hayat boyunca aktarılır.

Toplum da daima yoksullukla boğuşan ve yoksulluğu daima aktaran bir toplum haline gelir. Zira imkanları kısıtlı olan bir ailenin çocuğunun yeniden imkanları kısıtlı olan bir yetişkine dönüşmesi beklenir. Zira bu sistem o kadar ayırıcıdır ki çocuk öbür tarafta kendine hayat talihi bulamaz. Hasebiyle bu yoksulluğun aktarıldığı bir sisteme dönüşür.

Öte yandan uyuşturucunun, şiddetin, hata oranının arttığı, çok kolay manipüle edilebilen ve çok kolay kutuplaştırılabilen bir toplum ortaya çıkar. Zira yoksulluk tıpkı vakitte öfkeye de sebep olur. Bu öfke de toplumdaki öteki fertlere çok kolay kanalize edilebilir. Yani yoksulluk şu anda toplumu en çok tehdit eden gündemlerden biridir.

‘ÇOCUKLARIN GÖZÜ ÖNÜNDE YAPILAN MESKEN BASKINLARI ÇOCUK HAKKI İHLALİ’

Ekonomi dışında Türkiye'de yaşayan çocukların ruhsal gelişimini, ruh sıhhatini, geleceğini etkileyen faktörler neler?

Burada Kürt çocukları özelinde konuşmak isterim. Yoksulluk Türkiye'nin her yerinde var. Fakat Türkiye'nin en fakir vilayetlerine bakacak olursak Urfa, Mardin, Ağrı, Şırnak, Hakkari öne çıkar. Bunlar aslında fakirleştirilmiş kentler. Bir de Kürt çocuklar sokakta, konutta, okulda daima Kürt kimlikleri sebebiyle baskıya maruz kalıyorlar. Kendileri maruz kalmasa bile aile bireyleri maruz kalıyor. Yapılan mesken baskınlarında aile bireylerinin azapla gözaltına alındığını görüyorlar. Geçen günlerde bir haber yayınlandı. 14 yaşında bir çocuk gözaltına alınıyor, meskende 3 yaşlarında bir çocuk var ve o dehşetin içerisinde bağırarak ne olduğunu anlamaya çalışıyor. Hiç kimsenin üç yaşındaki bir çocuğa bu zulmü yaşatmaya hakkı yok. 3 yaşındaki bir çocuğun yaşayabileceği, algılayabileceği gerilimin çok üstünde yaşadığı.

‘KÜRT ÇOCUKLARIN GÖZALTI TRAVMASI VAR’

Bu mesken baskınları tıpkı zırhlı araçların sokakta özgür dolaşması üzere fevkalâde bir şey. Konut baskını yapabilmen için evvel ilgili kişiyi çağırman lazım, prosedürleri işletmen lazım. Hiçbiri yapılmadan direkt kapılar kırılarak, aykırı kelepçeyle, darpla gözaltılar yapılıyor. Bütün bunlar çocukların gözü önünde yapılıyor. Bu bir insanlık hatası. Orada pek çok hak ihlal ediliyor kişinin hürriyetiyle ilgili lakin en çok da çocuk hakları ihlal ediliyor. Kürt çocuklarının bir gözaltı travması olduğunu herkesin görmesi gerekiyor.

‘SİZ HİÇ AMASYA'DA, TOKAT'TA ZIRHLI ARAÇ GÖRDÜNÜZ MÜ?’

Bu mesken baskınları spesifik birkaç örnekle de sonlu değil sanırım?

Her gün, her kentte, onlarca bu türlü konut baskını yapılıyor. Bakın zırhlı araçlar da o denli. Siz hiç Amasya'da, Tokat'ta zırhlı araç gördünüz mü? İzmir'de bir zırhlı aracın bir çocuğu öldürdüğünü duydunuz mu? Yok. Olmasın natürel. Lakin yok. Yok zira zırhlı araç yok. Zırhlı araç zati harikulâde savaş şartlarında sokaklarda gezmesi gereken bir araç. Bunu normalleştiremeyiz.

‘SURİYELİ ÇOCUKLAR YOKSULLUKTAN İKİ KAT DAHA FAZLA ETKİLENİYOR’

Suriyeli mültecilerle çalışmalarınızdan da bahsettiniz. Suriyeli çocuklar toplumun en dezavantajlı kümelerinden sanırım. Oradaki çocuklara dair gözlemleriniz neler?

Suriyeli çocuklar kendilerini söz edemiyorlar ve kabul görmüyorlar. Evvel Suriyeli kimliklerinden kurtulmaya çalışıyorlar. Ya da kimliklerini kabul edip bulundukları ortamı reddetmeye başlıyorlar. Yani var olamıyorlar, hayat alanı bulamıyorlar. Yani Türkiye'deki rastgele bir çocuk var olan mevcut konjonktürden ne kadar etkileniyorsa, Suriyeli mülteci bir çocuk iki kat daha fazla etkileniyor.

Bir meslektaşımın şöyle bir toplumsal medya paylaşımını görmüştüm; seçim öncesinde Suriyeli bir anne ile sohbet ediyor. İlkokul çağında çocuğu var annenin. Türkiye’nin her yerinde “Suriyelileri istemiyoruz” afişleri var o devir. Tüm televizyonlarda politikler Suriyelileri göndereceklerini anlatıyor. Anne bundan yakınıyor zira oğlu Türkiye’de büyüyor ve Türkçe okuyor, konuşuyor, anlıyor. Oğlunu koruyamadığı için çok üzüldüğünü tabir ediyor.

Ne kadar büyük bir çaba içinde olduklarının göstergesi işte bu. Hem bu örnekteki üzere toplumdaki kutuplaştırmaya karşı çok büyük bir çaba içerisindeler. Hem yoksulluğa karşı çok büyük bir çaba içerisindeler. Bir insanın yaşadığı yerde istenmemesi demek bu dünyada başına gelebilecek en sıkıntı şeylerden biri olmalı. Bu üzere örnekler o kadar fazla ki bununla baş edemeyince de gettolaşıyorlar. Kendi içlerinde, daha kapalı bir toplum haline geliyorlar.

'YETKİM OLSA ÇOCUKLAR İÇİN ATACAĞIM BİRİNCİ 5 ADIM'

Bütün bu tespitleriniz ışığında son sorum şu olsun: Bugün iktidar olsaydınız ve yetkiniz olsaydı çocuklar için atacağınız birinci beş adımınız ne olurdu?

-Öncelikle toplumsal barışın inşası için gerekli adımların atılmasını sağlardım. Hiçbir çocuk azaplara tanıklık etmesin, savaşın gölgesinde büyümesin, hiçbir çocuk cezaevine girmesin, hiçbir çocuk anne babası cezaevinde olduğu için onlardan başka büyümesin diye süratlice adımlar atardım.

-Çocukların yoksulluktan etkilenmemesi için, taban standartlarının sağlanması için tüm devlet kurumlarında, belediyelerde uygulanacak standartlar belirlerdim.

-Bütün çocukların sınıfsal ve kimliklere dayalı eşitsizliklerin olmadığı, anadilinde, bilimsel, özgürlükçü, laik ve ekolojik temelli eğitim almalarını sağlayacak düzenlemeler yapardım.

-Çocukların işçileştirilmesini engellemek için yasaklamak dışında prosedürler geliştirirdim. Mesela bir çocuk dünyaya geldiğinde devletin onunla ilgili bir planının, bir bütçesinin olmasını sağlardım.

-Ve çocuk iştirakiyle ilgili bir sistem kurardım. Çocukların kendi sorunlarını söz ettikleri, kendi tahlil yollarını ürettikleri, bizlerin de bunların hayata geçmesi için destekleyici bir durum aldığımız bir düzenek.