The Journal: Türkiye'de Mezunlar Kendi İşini Mi Yapıyor?

Türkiye'de Eğitim ve İstihdam Uyumsuzluğu: Kaç Genç Okuduğu Bölümün İşini Yapıyor?

Türkiye’de her yıl milyonlarca genç, büyük umutlarla üniversite sınavına giriyor, dirsek çürütüyor ve hayallerindeki mesleği yapmak için yıllarını harcıyor. Üniversite kapısından içeri adım atarken kurulan o tozpembe hayaller, keplerin havaya atıldığı mezuniyet töreninden sonra yerini sert bir gerçekliğe bırakıyor: İş bulma stresi. Peki, diplomayı eline alan her genç gerçekten okuduğu bölümün işini mi yapıyor? Yoksa hayat şartları onları bambaşka sulara mı sürüklüyor?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yakın zamanda yayımlanan Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri 2024 raporu, ülkemizdeki eğitim ve istihdam uyumsuzluğu gerçeğini tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriyor. Veriler, üniversite sıralarında kurulan hayaller ile işgücü piyasasının acımasız gerçekleri arasındaki büyük uçurumu kanıtlar nitelikte.

Diplomalı Çalışan Sayısı Artıyor Ama Hangi Alanda?

TÜİK verilerine göre, 2024 yılı itibarıyla Türkiye’de lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı yüzde 75 seviyesinde gerçekleşti. Bu oran, her yüz üniversite mezunundan yetmiş beşinin bir şekilde çalışma hayatına katıldığını gösteriyor. Ancak asıl çarpıcı ve üzerinde durulması gereken istatistik, bu gençlerin "hangi işi" yaptıklarıyla ilgili.

Raporun en can alıcı noktası şu: Lisans mezunlarının kendi alanında çalışma oranı yalnızca yüzde 56,1.

Bu veri şu anlama geliyor; Türkiye’de üniversiteden mezun olan neredeyse her iki gençten biri, dört yıl boyunca dirsek çürüttüğü, sınavlarına girdiği, tezini yazdığı bölümle uzaktan yakından alakası olmayan bir sektörde çalışmak zorunda kalıyor. Yani okuduğu bölümün işini yapanlar aslında kıl payı bir çoğunluğu temsil ediyor.

Öğretmenlik Bitiren Herkes Öğretmen Mi Oluyor?

Gelelim toplumda en çok tartışılan ve senin de özellikle merak ettiğin o kritik soruya: Eğitim fakültesinden mezun olan, formasyon alan herkes gerçekten tahta başına geçip öğretmenlik mi yapıyor?

Veriler bu konuda oldukça net bir "hayır" cevabı veriyor. Eğitim alanı mezunları için kendi disiplininde çalışma oranı yüzde 63,8 olarak ölçüldü. Bu istatistik, "Ben öğretmen olacağım" diyerek üniversiteye giren ve mezun olan her 100 öğretmenden yaklaşık 36'sının farklı mesleklere yöneldiğini gösteriyor. Atama kontenjanlarının yetersizliği, Kamu Personel Seçme Sınavı (KPSS) yığılmaları ve özel okullardaki zorlu çalışma koşulları, binlerce eğitim fakültesi mezununu polis olmaya, düz memurluğa, mağaza yöneticiliğine veya bambaşka ofis işlerine yönlendiriyor. Kısacası, diplomasında öğretmen yazan herkesin yolu maalesef okul koridorlarından geçmiyor.

İstihdamda En Şanslı ve En Şanssız Bölümler Hangileri?

İş dünyasındaki adaletsiz dağılım, bölüm bazında incelendiğinde daha da vahim bir tablo ortaya çıkarıyor. Sağlık ve refah alanı, Türkiye'de her zaman olduğu gibi istihdamın lokomotifi konumunda. Lisans seviyesinde en yüksek kayıtlı istihdam oranına sahip bölüm yüzde 96,4 ile Tıp olurken, onu yüzde 95,1 ile Özel Eğitim Öğretmenliği ve yüzde 91,9 ile Dil ve Konuşma Terapisi takip ediyor. Bu alanlarda okuyan gençler, mezun oldukları gibi büyük oranda kendi işlerini yapma şansına sahip oluyor. Nitekim sağlık mezunlarının kendi alanında çalışma oranı yüzde 79,9 ile zirvede.

Ancak madalyonun bir de diğer yüzü var. Özellikle Sosyal Bilimler, Gazetecilik ve Enformasyon alanlarında okuyan gençler için tablo adeta bir kabus. Bu alanlardan mezun olan gençlerin kendi işini yapma oranı, yani eğitim ve iş uyumu yalnızca yüzde 20,1. İletişim, gazetecilik veya sosyoloji okuyan her 100 gençten 80'i hayatta kalabilmek için satış temsilciliği, garsonluk, çağrı merkezi elemanlığı gibi kendi eğitimleriyle örtüşmeyen işlerde çalışmak zorunda kalıyor. Sanat ve Beşerî Bilimler mezunlarında ise bu uyum oranı yüzde 47,3 seviyesinde kalarak yine yarı yarıya bir hayal kırıklığı yaratıyor.

İlk İşi Bulmak Ne Kadar Sürüyor?

Sadece kendi alanında iş bulamamak değil, genel olarak bir iş bulmak bile gençler için ciddi bir zaman kaybı ve psikolojik savaş anlamına geliyor. 2024 verilerine göre lisans mezunlarında ortalama ilk iş bulma süresi tam 14,4 ay.

Yani bir genç mezun olduktan sonra maaşlı bir işe girebilmek için ortalama 1 yılı aşkın bir süre işsizlikle, mülakat stresleriyle ve reddedilme e-postalarıyla boğuşuyor. Ön lisans mezunlarında ise bu iş arama süreci ortalama 16 aya kadar uzuyor. En kısa sürede iş bulanlar 2,2 ay ile dil ve konuşma terapisi mezunları olurken, iletişim ve sosyal bilimler mezunlarında bu süre 15 ayları aşıyor.

Bu Uyumsuzluğun Temel Nedenleri Neler?

Türkiye'deki bu devasa eğitim istihdam uyumsuzluğu tablosunun arkasında yatan belli başlı kronik sorunlar var:

1. Plansız Kontenjan Artışları: Sektörün ihtiyacından katbekat fazla mezun verilmesi, diplomalı işsizler ordusunu büyütüyor.

2. Niteliksiz Emek Talebi: İşgücü piyasasının büyük bir bölümü hala yüksek donanımlı profesyoneller yerine, asgari ücretle çalışacak vasıfsız veya yarı vasıflı personel arıyor.

3. Ekonomik Koşullar: Hayat pahalılığı ve geçim derdi, gençleri "Kendi işimi yapayım ama düşük maaş alayım" yerine "Hangi sektör daha çok veriyorsa oraya geçeyim" mantığına itiyor.

Türkiye'de üniversite diploması artık bir "garanti belgesi" olmaktan çoktan çıktı. Gençler, sadece sevdikleri ve eğitimini aldıkları işi yapmak için değil, hayatta kalabilmek için işgücü piyasası kurallarına boyun eğmek zorunda kalıyorlar. Eğitim sistemi ile istihdam politikaları arasındaki bu büyük kopukluk giderilmediği sürece, mühendis kuryeler ve sosyolog çağrı merkezi çalışanları görmeye devam edeceğiz.