Selvi Boylum Al Yazmalım: Dünyanın en güzel aşk romanı

Fransız muharrir ve şair Louis Aragon, Aytmatov’un 'Cemile'sini okuduğunda beyninden vurulmuşa döner. Bu hikayeyi "dünyanın en hoş aşk öyküsü" diye isimlendirerek Fransızcaya çevirir ve kitaba Aytmatov’u öven bir de önsöz müellif. Yazısında "aşkın şairi" olarak nam salmış Alfred de Musset’yi de anarak şöyle der:

“Aslında o, bütün insanlığın ulaştığı muazzam tecrübeyi yüreğinde toplayıp, aklı ile yoğurmuş bir kalem. Zira bu genç adam aşkı, bundan evvel hiç kimsenin anlatmadığı, anlatamadığı üzere anlatıyor. Of, of... Dostum Musset, biliyor musun? Uzaklardaki Kırgız yerinde olan şu ağustos gecesini görmediğine ne kadar üzülsen, o geceyi büyüleyici bir maharetle son derece canlı ve bir o kadar da hoş betimleyen 30 yaşındaki şu genç adama ne kadar imrenerek baksan yeridir!”

Aragon bu unvanı 'Cemile'ye muhtemelen 'Selvi Boylum Al Yazmalım'ı okumadan vermiş olsa gerek. Çünkü onu okusaydı, muhtemelen işini gücünü bırakıp Aytmatov’un elini sıkmaya giderdi.

Öyle ya; hangimiz 'Selvi Boylum Al Yazmalım'ı okuduktan sonra şöyle derin bir of çekmedik ki? Haydi kitabı okumadınız, pekala ya Türkan Şoray’la Kadir İnanır’ın final sahnesindeki o ikonik bakışmalarını izleyip de hangimiz gözyaşı dökmedik?

Dünya tarihinde böylesi birliktelikler pek sık yaşanmaz; Aytmatov’un usta ellerinden çıkan roman, gün gelir, Türkiye’de yankı bulur ve ülkenin en bedelli isimlerinden oluşan bir takım 'Selvi Boylum Al Yazmalım'ı Türkiye’nin en düzgün sinemalarından biri haline getirir.

'ELVEDA AL YAZMALIM, SELVİ BOYLUM!'

Roman, sinemadan farklı olarak bir gazetecinin ağzından başlar. Vazifesi gereği sık sık Tiyen-Şan Dağları’na gidip gelen gazeteci, otobüsü kaçırdığı için bir kamyona otostop çeker. Sürücü gizemli bir adamdır, onu alamayacağını üzülerek söyler. Az bir vakit sonra gazeteci ve sürücü bir tren kompartımanında karşılaştıklarında sohbet ederler ve öykü bu türlü başlar.

O sürücü İlyas’tır.

Bir girizgah olarak görünen bu isimsiz kısmı saymazsak "Şoförün Öyküsü", 'Selvi Boylum Al Yazmalım'ın birinci ve en uzun kısmını oluşturur. İlyas bu kısımda kendi öyküsünü anlatır: Askerden geldikten sonra, akıl hocası Alibek’in yanında, devlete bağlı bir ulaştırma merkezinde sürücülük yapan İlyas, yetimler yurdunda yetişen tek tabanca biri olduğu için buraya kolay kolay adapte olur. Bıçkın ve gözü karadır. Bu hali tutumu yüzünden de, ulaştırma merkezinde çalışan tahminen de tek bayan olan Kadiça’nın gönlünü çalar. Her şey yolundadır yani. Orta sıra ona takılmadan duramayan ve latifenin dozunu sık sık kaçıran Cantay’ı saymazsak.

İlyas’ın süregiden hayatındaki kırılma -tıpkı sinemadaki gibi- çamura saplanan kamyonunu kurtarmaya çalışırken başlar. O an karşısına Asel çıkar. Gerisi malumunuz...

"Yol Bakım Ustasının Öyküsü" isimli üçüncü kısımdaysa Baytemir’in öyküsünü onun ağzından dinleriz. Gazeteci, tekrar gazetenin verdiği bir röportajı yapmak için çalışanların ortasına karışınca Baytemir’le konuşmaya başlar. Baytemir uzun bir yürüyüş yolunda ona kendi kıssasını anlatır, böylelikle İlyas’ın eksik bıraktığı yerler de dolmaya başlar. Çünkü Baytemir, Asel’in bebeğini alıp yollara düştüğünde ona kucak açan kişidir.

"Son Kelam Yerine" isimli iki sayfalık son kısımdaysa İlyas’ın vedasını okuruz: "Elveda Asel! Elveda al yazmalım, selvi boylum! Elveda sevilim, aşkım! Memnun olman dileğiyle!.."

BİN BİR ZORLUKLA YAZILAN SENARYO

Romanın biçimsel suramı işte bu biçimdedir. Pekala bizimkiler 'Selvi Boylum Al Yazmalım'ı sinemaya uyarlamaya nasıl karar verirler? İşte bunu da sinemanın senaristi Ali Özgentürk’ten öğreniyoruz.

Tiyatro kökenli bir sanatçı olan Özgentürk, 1970’lerde iki kısa sinema çeken, Paris’te sokak tiyatrosu yapan, kendini sanata verdiği için üç paraya hayatını geçiren bir gençtir. O yıllarda Sovyetler’de düzenlenen milletlerarası sinema şenliğine o da katılmak için yola çıkar. Çıkar fakat cebinde beş parası yoktur. Yaklaşık bir hafta süren tren seyahati boyunca, ona yemeklerinden ikram eden rahibeler sayesinde aç kalmaktan kurtulur.

Sovyetlere gelince şenliğin ihtişamından çok etkilenir Özgentürk; bir yanda Robert De Niro’yu, bir yanda Fellini’yi görür. Şenliğe Türkiye’den de katılan bir küme vardır. Atıf Yılmaz, Türkan Şoray üzere isimlerden oluşan bu kümeyle bir arada hareket eden Özgentürk, Aytmatov’la da şenlik sürecinde tanışır. Daima birlikte vakit geçirdikleri bir gün Aytmatov’un bir yapıtını filmleştirmek istediklerini söylediklerinde, Aytmatov onlara 'Selvi Boylum Al Yazmalım'ı önerir.

Özgentürk, Yılmaz’a, bu yapıtı okuduğunu, Aytmatov’un da bunu bir Çin masalından ilhamla yazdığını söyler. Şenlik bitip Türkiye’ye döndüklerinde Yılmaz’ın senaryoyu Özgentürk’e emanet etmesinin sebeplerinden biri de budur. (Irmtraud Gutschke ise Aytmatov’un bu yapıtı çocukluğunda kendi köyündeki insanlardan ilhamla yazdığını belirtir.)

O yıllarda Özgentürk’ün birinci çocuğu doğar, aksi üzere kendisi işsizdir. Konutun geçimini gazeteci olan eşi karşılamaktadır. Özgentürk, bir yandan konutta çocuğa bakıp bir yandan senaryoyu müellif. Yazdıklarını da iki haftada bir Göztepe’deki konutundan kalkıp Yılmaz’ın Etiler’deki meskenine götürür. Üstelik yol parasını da meskenin altındaki bakkaldan borç alır.

Yılmaz’la Özgentürk yazılan sahneler üzerine saatlerce konuşup tartışırlar. Ortaya âlâ bir iş çıkması için çok titiz davranırlar. Ne var ki Yılmaz’ın da o yıllarda mali istikametten müşkülü vardır. Öğlen yemeklerini bile, periyodunda kimsenin eline su dökemediği bir dansöz olan Yılmaz’ın komşusu Özcan Tekgül hazırlayıp getirir.

Bu süreç yaklaşık bir, bir buçuk yıl sürer. Ve sonunda sete çıkılır. Özgentürk sette de Yılmaz’ın reji asistanı olarak vazife alır.

'ASYA FİNALDE İLYAS’I SEÇMELİ'

Çekimler Adana civarında yapılır. Set beklendiği üzere ilerler ilerlemesine ancak iş final sahnesinin çekimine gelince hudutlar bir anda gerilir. Türkan Şoray, Asya’nın finalde Cemşit’i değil, İlyas’ı seçmesi gerektiğini düşünür. Bunu hem "mutlu son" beklentisinden hem de bir star olarak son kareyi Kadir İnanır’la vermek istediğinden söyler. Bu teklif sinemanın direktörü Yılmaz tarafından da onaylanır. Fakat Özgentürk buna karşı çıkar. Asla der, asla olmaz! Tartışma alevlenir ve Şoray’ın terazisi daha ağır basınca büsbütün sonlanır ve pılını pırtını toplayıp masraf, nasıl istiyorsanız o denli yapın, der.

Düşünün; bir yanda Türkan Şoray, Kadir İnanır, Atıf Yılmaz üzere Yeşilçam’ı yaratan beşerler var, öteki yandaysa birinci uzun metraj sinemasını yazan ve birinci defa profesyonel bir sette çalışan Özgentürk var. Fakat -ve yeterli ki- bu kıymetli sanatkarlar bir fikir alışverişi yapıp Özgentürk’ün hakikat şeyi söylediğini kabul ederler. Bunun üzerine Özgentürk’ü geri getirirler ve sinema bu sayede ölümsüz bir eser olarak sinema tarihine kazınır.

Hem de şu unutulmaz replikle:

“Sevgi neydi? Sevgi emekti.”

'SOSYALİST OLDUĞUN İÇİN BUNU YAZDIN'

Senaryo çalışmaları sırasında Özgentürk’ün bu cümlesini okuyan Yılmaz, “Ne demek lan bu, sen sosyalist olduğun için bunu yazdın,” der.

Özgentürk’se bunu şu biçimde açıklar:

"Karda onu [çocuğunu], otomobiliyle Erenköy Kız Lisesi’nin bahçesine götürüyordum. Bu replik oradan çıktı. Ona verdiğim emekten doğdu. Ki annem 11 çocuk doğurdu. İkisi yolda vefat etti. Daha birini sevmeye fırsat bulamadan, öbürü doğuyordu. En büyük çocuk bendim, çocuklarını âlâ yaşayamadı annem. Kızım Dünya’ya bakarken daima annemi hatırladım. Annem bu kadar çocuk yaptığı halde, çocuksuz kalmıştı. Vefatında de bâtın bir intihar sezdim. Ezkaza tarım ilacı içecek kadar akılsız değildi."

Sonra da devam eder:

“Atıf Abi, ben konutta bir bebek bakıyorum, ona bakarken yazıyorum,” der. Yılmaz bunu duyunca şaşırır ve yavaşça gözleri dolar.

(Hadi biraz dedikodu.) Özgentürk bu ikonik repliği kendisinin yazdığı söyleyince yıllar sonra bunu duyan Kadir İnanır, Özgentürk’e karşı çıkar ve şöyle der:

“Aytmatov dünyanın en büyük müelliflerinden biri. Onun öyküsünü değiştirmek kimseye düşmez. Onun kitabının sonu ‘Sevgi emekti’ diye biter ve bu kelam literatüre girmiştir, kimse de bunu değiştiremez. Cengiz Aytmatov’u yok saymak ahlaki değil. O senaryo demir senaryodur, değiştirilemez.”

Özgentürk ise şu karşılığı verir:

"Sevgi emekti, kelamı bana ilişkin. Sevgi emekti, kelamı Cengiz Aytmatov’un hiçbir yapıtında yer almaz. O kelamı kızıma bakarken yazdım. Aytmatov’u kimse yok saymadı. Kendisinin ahlak jandarması üzere davranması çok tuhaf."

'TÜRKAN ŞORAY’A AŞIKTIM!'

Film ve roman ortasındaki en büyük fark ise devir ve şartlarla alakalıdır. Aytmatov toplumcu-gerçekçi bir müelliftir. İlhamını yaşadığı etraftan alır, bildiği şeyi, bildiği halde müellif.

'Selvi Boylum Al Yazmalım' 1960’ta (1961 olarak da söylenir) yayınlanır. Art planda II. Dünya Savaşı sonrasındaki Sovyet kalkınmasını işler. Erkekler savaştayken bayanların kolhozlarda çalışması, savaş sonrasında hidroelektrik santraline ilişkin gereçlerin en uzak yerlere bile taşınması, köylerin okul-hastane-yol manasında kısa müddette gelişip güzelleşmesi vb. üzere şeyleri roman boyunca orta ara okuruz. İlyas’ın kamyonunun -ve evliliğinin- uçuruma yuvarlanmasına sebep olan olay da esasen santral gereçlerinin taşınması ve İlyas’ın bilgisiz hamaseti yüzündendir.

Filmde ise bütün bunlara rağmen bir baraj üretimi kelam hususudur. Hatta sinema insert şantiye sahneleriyle açılır. -Asya’nın annesine ilişkin olan- birinci replikte de şantiye çalışanlarının kovulduğunu duyarız. Devlet o bölgeyi baraj üretimi yüzünden sular altında bırakacağı için köylülerin konutlarını satıp taşınmalarını istemektedir. Fakat Asya’nın annesi inattır. Kızının tersine kente gitmek istemez, illa köy der.

Diğer bir deyişle; Aytmatov nasıl ki o devrin şartlarını yapıtında işlemişse Özgentürk-Yılmaz ikilisi de 1970’lerin şartlarını ve Türkiye gerçeğini sinemaya yansıtır.

Bitirirken sinemanın o unutulmaz müziğinden bahsetmemek olmaz. Cahit Berkay, en az sinema ve roman kadar ikonik olan bu bestesiyle 1970’lerden bu yana herkesi duygulandırmaya devam etmektedir. Bir aktiflik sırasında ona, "Böyle bir besteyi nasıl yaptınız?" diye sorarlar. O da yanındaki Türkan Şoray’ı işaret ederek, “Aşıktım,” der.

Vesselam!