Yeni ve sivil anayasa bir kez daha iktidarın gündeminde: AKP nasıl bir anayasa istiyor, hangi adımlar atılacak?

Ayşe Sayın
BBC Türkçe / Ankara

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 12 Eylül Askeri darbesinin 43. Yıldönümünde, “1982 anayasası yerine 2023 anayasası” başlıklı sempozyumda, muhalefete bir sefer daha, “yeni sivil anayasa için müzakere” daveti yaptı.

Erdoğan, “Onlar da bu işe olumlu bakarlarsa, yolumuza devam edeceğiz. Olursa olur, olmazsa olmaz. Bize düşen kapıları çalmak. Cumhur İttifakı olarak biz buna hazırız” kelamlarıyla 1 Ekim’de yeni yasama yılına başlayacak parlamentonun gündemine yeni anayasa tartışmasını getireceklerinin işaretini verdi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın seçim vaatleri ortasında yer alan “yeni sivil anayasa” hazırlığı, uzun müddettir iktidar partisinin gündeminde.

Daha evvel bu bahiste Cumhurbaşkanlığı’nca çalıştaylar düzenlenmiş, Erdoğan, Cumhurbaşkanlığı Eğitim Siyasetleri Heyeti Lideri Prof. Dr. Yavuz Atar başkanlığında bir takıma de taslak anayasa metni hazırlama misyonu vermişti.

İktidar partisinin amaçlarından biri, parlamentoda anayasa değiştirecek sandalye sayısı olmadığı için TBMM’nin yeni yasama yılında bu bahiste Meclis’te uzlaşma tabanı oluşturmak.

12 Eylül askeri darbesinin 43. Yıldönümünde Cumhurbaşkanlığı Bağlantı Başkanlığı ve Hukuk Siyasetleri Konseyi tarafından düzenlenen “1982 Anayasası yerine 2023 anayasası”başlıklı sempozyumda “nasıl bir sivil anayasa” sorusuna cevap arandı.

Türkiye’nin tanınmış bir çok siyasetçi, muharrir, gazetecinin yattığı ve günümüzde artık müze haline getirilen Ulucanlar Cezaevi’nde gerçekleşen sempozyumda kelam alan Cumhurbaşkanı Erdoğan ve hukukçular, iktidar partisinin yeni sivil anayasa amacının ana sınırlarını çizdi, bu bahiste atılacak adımların ipuçlarını verdi.

Her ne kadar yeni yasama yılında “yeni anayasa”nın Meclis gündemine getirilmesi planlansa da, hem Erdoğan hem de kelam alan hukukçular, parlamento aritmetiği nedeniyle, yeni anayasanın ne vakit yaşama geçebileceği konusunda somut tarih vermedi. Lakin, cumhuriyetin 100. Kuruluş yıldönümünü de kapsayan 2028 seçimlerine kadar bu değişikliğin gerçekleşmesi gayesi konuldu.

Erdoğan: Tüm partilerin kapısını çalacağız

Sempozyumun açılışında konuşan Cumurbaşkanı Erdoğan, 82 anayasasını “12 Eylül idaresinin ülkenin kalbine sapladığı en büyük hançer” olarak nitelendirdi, yapılan değişikliklere rağmen, hala darbe anayasasının yürürlükte olduğuna işaret etti.

TBMM’de sonuç alınamayan anayasa değişikliği çalışmalarını anımsatan ve bu mevzuda muhalefetin suçlayan Erdoğan, yeni anayasa tezinden vazgeçmediklerini ve bunun uzlaşma yeri aramaya devam edeceklerini söyledi. Erdoğan, konuşmasında yeni anayasanın nasıl olması gerektiğini ise şöyle tanım etti:

“Türkiye demokrasi ve hukuk pratiği bize şunu söylüyor: Kısa metinler bürokratik oligarşinin istismarına uğrayabilir. Uzun metinler de siyasi ve toplumsal dönüşümün önünü tıkayabilir. Münasebetiyle bize lazım olan, lafzı, ruhu ve hacmiyle, milletimizin dünyaya ve hayata bakışına, ülkemizin birikimine ve amaçlarına uygun bir anayasa metnidir. Eskiler buna ne der? 'Efradını cami, ağyarını mani (Ne eksik, ne fazla)'”

Sempozyuma katılan TBMM Lideri Numan Kurtulmuş ve Adalet ve Kalkınma Partisi Küme Lideri Abdullah Güler’in yeni anayasa için parlamentoda müzakere sürecinde faal rol alacağına işaret eden Erdoğan, “Biz parlamentodaki tüm kümelerle bunları konuşacağız, görüşeceğiz. Onlar da bu işe olumlu bakarlarsa yolumuza devam edeceğiz. Olursa olur, olmazsa olmaz, bize düşen kapıları çalmak” kelamlarıyla yeni anayasa stratejisini açıkladı.

Uçum: 2024’ten sonra kabul edilse bile 2023 anayasası olsun

Sempozyumun açış konuşmasını yapan, Cumhurbaşkanlığı Hukuk Siyasetleri Heyeti Başkanvekili Mehmet Uçum ise yeni anayasa için isim önerisi getirdi. Anayasaların kabul ediliş tarihleriyle anıldığını anımsatan Uçum, hangi tarihte kabul edilirse edilsin, yeni anayasanın “2023 Anayasası” olarak isimlendirilmesi gerektiğini söyledi:

“Hedef 2023 Anayasasıdır. 2023’ten sonra hangi yılda kabul edilirse edilsin Türkiye Yüzyılında kabul edilecek yeni anayasanın ismi 2023 Anayasası olmalıdır. O nedenle gelin daima birlikte cumhuriyetin 100. Yılını da kapsayan TBMM’nin 28. Yasama devrinde Türkiye Anayassı mutabakatı sağlayalım. Bu sefer olsun tam olsun diyelim. Türkiye yüzyılını yeni anayasayla görkemli biçimde başlatalım.”

Uçum, yeni anayasadaki özgürlük-güvenlik çerçevesini ise “beka” kavramıyla çizdi:

“Beka tehdidi oluşturacak ya da beka tehditlerine yer ve güç kazandıracak bir hukuk uygulaması üniversal hukuk ismine olsa bile hâkim bir devlet açısından legal değildir ve asla kabul edilemez. Bu nedenle yeni anayasa amacında ulusal anayasa yaklaşımı belirleyicidir.”

Karatepe: Başlangıç kararı kaldırılsın

Erdoğan’ın konuşmasının akabinde, sempozyum kapsamında “yeni anayasa gereksinimi ve temel yaklaşımlar” ve "Yeni Anayasada Hak ve Özgürlükler Yaklaşımı ile Erklerin Düzenlenme Temelleri ve İlişkileri” başlıklı iki oturum başlıklı ikinci oturum düzenlendi.

Eski TBMM Başkanvekili Ayşenur Bahçekapılı’nın yönettiği birinci oturumda kelam alan Lokal İdare Siyasetleri Heyeti Başkanvekili Prof. Dr. Şükrü Karatepe, mevcut anayasanın başlangıç, değiştirilemez kararları, egemenlik hakkı, milletvekili ve cumhurbaşkanlığı yeminine ait kararlarını eleştirdi.

Anayasanın başlangıç kısmının bir “darbe manifestosu” niteliğinde olduğunu belirten Karatepe, “Başlangıç olmamalı. Olacaksa da demokrasi, insan hakları, hukukun üstünlüğünü vurgulayan küçük bir paragraf olmalı” görüşünü lisana getirdi.

Karatepe: Anayasada değiştirilemez diyoruz, ancak darbeciler geliyor, değiştiriyor.

Egemenlik hakkının kullanımı konusunda değişiklik yapılmasını öneren Karatepe, TBMM eliyle kullanılan egemenlik hakkının cumhurbaşkanını da kapsayacak formda genişletilmesini istedi:

"Çok ısrarlı değilim fakat tahminen şöyle bir karar yazılabilir; 'Millet, egemenliğini direkt halk oylaması yoluyla kendisi ve yasama, yürütme, yargı organları eliyle kullanır' üzere bir açıklama yapılabilir. 'Yasama direkt halkın seçtiği parlamento, yürütme ise halkın seçtiği cumhurbaşkanıdır'...”

Anayasa’nın değiştirilmesi teklif edilemeyecek kararlarını de eleştiren Karatepe, “Anayasada değiştirilemez diyoruz, fakat darbeciler geliyor, değiştiriyor” eleştirisi yöneltti.

Türkiye’nin başşehri, bayrağı ve lisanının değiştirilmesini kimsenin talep etmediğine dikkat çeken Karatepe, değiştirilemez karar olarak yalnızca, “Türkiye devleti bir cumhuriyettir, bu karar değiştirilemez” tabirinin konulabileceğini söyledi.

Atar: Yeni anayasa konusunda kuşkular var, gidermeliyiz

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, 2021 yılında, “yeni sivil anayasa” için ön çalışma yapmakla görevlendirdiği Cumhurbaşkanlığı Eğitim ve Öğretim Siyasetleri Konseyi Başkanvekili Yavuz Atar da konuşmacılar ortasındaydı.

Atar, yeni anayasa çalışmalarına ait kuşkular olduğunu anımsatarak, “Türkiye'deki bütün kesitlerin kendilerini özgür hissedebilecekleri, kendilerine hukukun uygulanabileceklerine inandıkları, adaletin işleyişi konusunda kuşku ve tereddütleri olmayacağı anayasa sistemi inşa etmek ve bunu uygulamak durumundayız. Kimi kesitler bizim anayasa söylemimizden kuşku duyuyorlarsa bunları giderecek açıklamaları ve çalışmaları ortaya koymak durumundayız” görüşünü lisana getirdi.