İsveç’in NATO’ya katılım protokolü Komisyon’da: TBMM’de onay süreci nasıl işleyecek, siyasi partiler nasıl tutum alabilir?

Ayşe Sayın
BBC Türkçe

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın,  İsveç’in NATO üyeliğine iştirak protokolünü TBMM’ye göndermesinin akabinde, gözler Meclis’teki görüşme sürecine çevrildi.

TBMM Lideri Numan Kurtulmuş, protokolü, Çarşamba günü temel komite olan Dışişleri ve tali kurul olan Ulusal Savunma Komisyonu’na sevketti. Fakat AKP idaresi de Meclis’teki görüşme sürecine ait şimdi net bir takvimleme yapmış değil. BBC Türkçe’ye konuşan AKP kaynakları, beklentilerinin tam olarak karşılanmamakla birlikte, yasa ve anayasa değişiklikleriyle İsveç'in Türkiye’nin terörle uğraş hassasiyetine uygun adımlar attığını belirterek, “Çok kısa vadede değil, lakin sürüncemede de bırakalım üzere bir yaklaşımımız da olmaz. Dış siyasetin en temel prensibi mütekabiliyettir” görüşünü lisana getiriyorlar.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından TBMM’ye sevkedilen İsveç’in NATO’ya iştirak protokolünde, İsveç’in iştirakine onay verilmesinin münasebetlerine de yer verildi.

Gerekçede neler var?

Protokolün münasebetinde, NATO’nun izlediği temel yaklaşımlardan birinin “açık kapı politikası” olduğu ve Türkiye’nin de bu politikayı desteklediği vurgulandı.

Gerekçede, Finlandiya ve İsveç’in  Rusya'nın 24 Şubat 2022 tarihinde Ukrayna'da başlattığı savaşın akabinde ulusal karar alma süreçlerini tamamlayarak 18 Mayıs 2022 tarihinde resmen NATO'ya üyelik müracaatında bulunduğu anımsatıldı.

Müzakere süreçlerinin anlatıldığı münasebette, 28 Haziran 2022’de Madrid’te imzalanan üçlü muhtıra temelinde terörizme uğraş ve savunma sanayi ihracatındaki kısıtlamaların kaldırılması istikametindeki taahhütlerin Finlandiya tarafından yerine getirilmesi üzerine, Türkiye’nin de NATO üyeliğini onayladığına dikkat çekildi. 

Gerekçede, İsveç’in üyeliğine neden evet denildiğine ait ise şu tabirlere yer verildi:

"... İsveç en üst seviyede, Üçlü Muhtıradaki kayıtlı taahhütlerini uygulamaya dair bir yol haritası sunma; bakan düzeyinde ikili seviyede bir güvenlik işbirliği sistemi tesis etme ve Ülkemizin AB üyelik sürecini güçlü bir biçimde desteklemeyi taahhüt etmiştir.

"Gelinen evrede, Üçlü Muhtırada kayıtlı taahhütler, 10 Temmuz 2023 tarihli ortak açıklamada yer alan ögeler, İsveç'le ikili bağlantılarımız, bu ülkenin NATO'yla kapsamlı paydaşlık münasebeti ye birlikte çalışabilirliği bakımından eriştiği düzey dikkate alındığında, İsveç'in NATO ya üyeliğinin Türkiye’ninki dâhil Avrupa-Atlantik güvenliğine katkı sağlayacağı kanaatine varılmıştır. Üstteki mülahazalarla, İsveç'in Kuzey Atlantik Antlaşmasına İştirakine Ait Protokolün onaylanmasının uygun olacağı kıymetlendirilmektedir.”

Meclis’te süreç nasıl işleyecek?

Protokolün yürürlüğe girmesi, yani İsveç’in NATO üyeliği için, TBMM Genel Kurulu’nca onaylanması gerekiyor.

Meclis’te uluslar ortası kontratlar yasa teklifleri üzere görüşülüyor ve Meclis’ten geçtiğinde de maddeleşerek, yürürlüğe giriyor.

Katılım protokolü birinci olarak tali komite olan (ikincil) TBMM Ulusal Savunma Komitesi, daha sonra da temel komite olan Dışişleri Komisyonu’nda görüşülecek. Dışişleri Komisyonu’nun, tali kurulunun yapacağı değişiklik ve tekliflere uymak zorunda değil.

Komisyon basamağının tamamlanmasının akabinde, iştirak protokolü Genel Heyet gündemine alınacak ve Müracaat Kurulu’nda alınan karar doğrultusunda da görüşülecek. Oylamada nitelikli çoğunluk aranmadığı için, karar kâfi sayısı olan 151 milletvekilinin “evet” demesi protokolün onayı için kâfi. AKP’nin protokolü onaylaması için parlamentoda çoğunluğu olsa da, bu çeşit kıymetli kararların geniş siyasi dayanakla alınması tercih ediliyor. O nedenle muhalefetin alacağı tavır da değer kazanıyor.

AKP nasıl bir görüşme süreci öngörüyor, ittifak ortakları nasıl bakıyor?

İsveç'in yeni büyükelçisi Malena Mard Eylül ayında Ankara'da Cumhurbaşkanlığı'nda kabul edildi

Türkiye’nin terörle çaba ve silah ambargosu üzere değerli bahislerdeki beklentilerini karşılansa da, Kuran yakma aksiyonları nedeniyle gerek iktidar partisi, gerekse öbür Cumhur İttifakı ortağı siyasi partilerin İsveç’e yansılı olduğu biliniyor. Bu nedenle son seçimlerde AKP ile ittifak yapan Yine Refah Partisi, protokole takviye vermeyeceğini açıkladı.

İktidar partisi de iştirak protokolünün onay süreci konusunda, “aceleci olma” eğiliminde değil. AKP kurmayları, şimdi net bir takvimleme yapılmamakla birlikte, protokolün görüşülme sürecine ait, “kısa vadede değil lakin sürüncemede bırakalım üzere bir yaklaşım da kelam konusu olmaz” görüşünü lisana getiriyorlar.

AKP yöneticileri, yeni bir karar alınmazsa, bütçe görüşmelerinin yapılacağı Aralık ayı sonuna kadar, protokolün Genel Konsey gündemine alınmasını beklemiyor ve yeni yıla kalma mümkünlüğü yüksek görülüyor.

Protokolün Meclis’e sevkinin “beklenen bir gelişme olduğunu” belirten parti kaynakları münasebetini de şöyle açıklıyorlar:

"İsveç, anayasa ve yasa değişikliği yaparak, bizim terörle gayret konusundaki hassasiyetimize kâfi ihtimamı göstermediklerini kabullendiler ve masada ilan ederek, artık bundan sonra gerekli hassasiyeti göstereceğiz dediler. Evet beklentilerimiz tam olarak karşılanmadı lakin sonuçta siz hassasiyetinizde haklısınız, diyen bir takım var."

Mütekabiliyet vurgusu

Cumhurbaşkanı Erdoğan NATO'nın Litvanya'daki son zirvesinde

İsveç’in Türkiye’nin terörle ilgili hassasiyetlerini lisana getirdiğinde, kendi parlamentolarını işaret ettiğine dikkat çeken parti kaynakları, “Cumhurbaşkanı da net tabir etti, sizin parlamentonuz varsa, bizim de parlamentomuz var. Burada söylemek istediği, dış siyasetin en temel unsuru olan mütekabiliyet (karşılıklılık) ilkesidir” diyerek, İsveç’in bundan sonra atacağı adımların da onay sürecinde izleneceği iletisini veriyorlar. Lakin AKP’de, “1 Mart tezkeresi” üzere sürpriz bir sonuç da beklenmiyor ve “Milletvekili kümeniz, cumhurbaşkanına bakar ve ona nazaran hareket eder” değerlendirmesini yapıyorlar.

Siyasi kulislerde, iştirak protokolünün Meclis’e gönderilmesinin zamanlaması tartışılıyor ve iktidarın, iştirak protokolünün Meclis onay sürecini, İsrail’in Gazze’ye hücumlarının durdurulması konusunda pazarlık ögesi yapabileceği yorumları yapılıyor.

AKP kurmayları ise protokolün Meclis’e gönderilme zamanlamasında, bu türlü bir  yaklaşımla hareket edilmediği görüşünde. Zamanlamaya ait, “hayatın olağan akışı içinde, doğum ve vefat yan yana gelebiliyor, bunu da o denli görmek gerekir. Cumhurbaşkanı aslında geleceğini söylemişti. Zati Filistin sıkıntısı de sabahtan akşama bitecek bir olay durum değil” değerlendirmesi yapılıyor.

Muhalefet partileri nasıl tavır alabilir?

Protokol konusunda muhalefet partileri ve Cumhur İttifakı ortağı MHP’nin tavrı da merak konusu. Zira MHP’nin de Kuran yakma aksiyonları nedeniyle İsveç’e yansılı olduğu biliniyor.

MHP Önderi Devlet Bahçeli, Ocak 2023’te aksiyonlara yansısını "İsveç’in NATO üyeliği bu koşullar altında Gazi Meclis’in onayından geçemeyecektir” kelamlarıyla lisana getirmişti.

MHP Başkanı, evvelki gün Cumhurbaşkanı Erdoğan’la görüştü ve kulislere yansıyan bilgilere nazaran iki başkan, İsveç’in NATO üyeliğini de ele aldı. MHP idaresinden bu mevzuda Erdoğan’la zıt düşecek bir tavır alması beklenmiyor.

CHP “evet” eğiliminde

CHP idaresi ise protokol Meclis’e yeni geldiği için şimdi bu bahiste somut bir karar almış değil. Fakat,  İsveç’in NATO üyeliğine baştan beri olumlu bakılıyor ve sürpriz değişiklik olmazsa, Genel Kurul’daki oylamada da “evet” tarafında oy kullanılması eğilimi yük kazanıyor.

Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (HEDEP) de protokolle ilgili tavrını, parti organlarında görüşerek netleştirecek. Fakat Finlandiya’nın NATO üyeliği görüşmelerinde, parti olarak oylamaya katılmadıklarını belirten bir parti yöneticisi, büyük bir olasılıkla, İsveç oylamasında da emsal tavrın takınılacağını ve oylamaya katılmayabileceklerini tabir ediyorlar.

İYİ Parti: Ne değişti, teröristler iade mi edildi?

İYİ Parti ise öncelikle “genel görüşme” talep etmeyi planlıyor.

BBC Türkçe’ye konuşan bir parti yöneticisi,  AKP’nin terörle çaba konusunda adım atılması şartını getirdiğine dikkat çekerek, nasıl tavır alacaklarına ait şu değerlendirmeyi yaptı:

"Ne değişti de AKP protokolü Meclis’e getirdi. İsveç, istenilen teröristleri iade mi etti? Evvel bize neden getirdiklerini anlatmalılar. O nedenle, biz evvel Meclis’te bir genel görüşme isteriz, ondan sonra kararımızı veririz."