Mehmet Altan yazdı | Basın tarihi: "Sakıncalı çünkü liberal"

Mehmet Altan*

2006 yılı şimdi AKP İktidarının çıkmaz sokağa girip gaza bastığı periyot değildi. Siyasal iktidar partisi kendi programına ihanet etmemişti.

Daha da önemlisi "çıraklık" dönemiydi ve çırağın ustası AB reformlarıydı.

Tek gündem toplumun refahı ve özgürlüğüydü.

Ülke bugünkü baskı ve sefalet ortamının epey uzağında bir iklimde yaşıyordu.

Hedef demokrasi ve refah devleti olarak görünmekteydi.

* * *

Daha evvel de anımsattım, Birleşmiş Milletler Dünya Memnunluk Raporu'unda birinci 10'da Finlandiya, Danimarka, İsviçre, İzlanda, Norveç, Hollanda, İsveç, Yeni Zelanda, Avusturya, Lüksemburg yer alıyor.

Bu sıralamadaki "en keyifli ülkelerin" ortak özelliği ne?

Liberal demokrasi prensipleriyle yönetilmeleri… Liberal bir rejime sahip olmaları.

Oralarda ne darbe oluyor ne darbe paranoyası yaşanıyor ne de askerler ve siviller vesayet hengamesine tutuşuyor, ne de askerî vesayet gitsin yerini demokrasi alsın derken yerini sivil vesayet alıyor…

* * *

2006 yılı basın tarihinde dolanırken, şimdi "asker ve sivil vesayetçilerin" bugünkü paydaşlığı kelam konusu olmadığı için, "liberal demokrasi"nin, özgürlük taleplerinin ve demokratlığın ortaklaşa düşman ilan edilmediğini görüyorsunuz.

Bugün ise İttihat ve Terakki periyodundan miras kalan liberal düşmanlığı azmanlaşmış durumda.

Keza liberal demokrasi düşmanlığı da o denli.

Bu düşmanlığın özünde demokrasi ve demokrat düşmanlığı var.

Otoriter yapı meraklıları bu kavramlardan nefret ediyor.

Nihayetinde yüz yıldır demokratikleşmemiş bir cumhuriyetten kelam ediyoruz.

Bu büyük başarısızlık durup dururken yaşanmıyor.

* * *

Bizden sonraki jenerasyonun yaklaşımını da epeydir merak etiğim için Ömer Altan'dan diğer bir mecra için yazdığı uzunca yazıyı bana ödünç vermesini istedim. Sağolsun beni kırmadı.

2006 yılından 2023 yılına liberal demokrasinin Türkiye'de konduğu pozisyonu da belgelemek açısından yazıyı daha da çok önemsedim:

Sakıncalı Zira Liberal - Ömer

Altan "Geçmişte devrimci, artık liberal ve düzgün eğitimli çocukları bile mal!" - İndigo, Apolitik

"Girişteki alıntı da ne?" diye soruyorsanız memleket rap müziğinin kült isimlerinden İndigo'nun Apolitik kesimine kulak vermeniz kâfi. Kendisi uzun müddettir müzik yayınlamasa da biz dinleyenlerine böylesi tesirli satırlarının mîras kalmış olması değerli.

Neden tesirli bu satırlar? Zira kolektif bilinçaltını anlamamız açısından nokta atışı bir imkân sunuyorlar: Geçmişte devrimciymiş, artık liberale dönmüş, çocuğunu "iyi" eğitmiş, neyse o "iyi eğitim" ancak evladı tekrar mal, halbuki İndigo mal değil ve bu şimdinin liberalinin güzel eğitimli "bebe"sine genellemeci tespitiyle haddini bildiriyor.

Eğer liberalliğe ufaktan dahi sempati besliyorsanız eksperlerden hakkınıza düşen budur. Bu ülkede iki kitap okumuşu da, hayatında en ufak normdan sapmamışı da, ilkokul öğretmeninin ideolojik propagandasından öteye geçememişi de, şusu da busu da bir liberalizm sempatizanından üstündür. Doğal bir Türkiye maddesidir bu.

Cumhuriyetin birinci yüzyılındaki en büyük entelektüel katkılardan "liboş" kavramını üretenlerle türevlerinin kavrayamadıkları paradoksallik burada başlar; biz tüm bu düşmanlığa karşın liberalizmin değerli bir işlevi olduğunu savunmaya soyunuruz: Bu üsttenci nefretin farkında olmadan değil, tam da bu banalliğin semptomu olduğu derin bataklığın karşısında durabilecek diğer bir cepheye îtimat edemediğimiz için.

Liberalizm geniş kapsamlı ideolojiler ortasında en geç ortaya çıkmışıdır diyebiliriz. Elbette bu metin yayınlandıktan sonra her satırı lime lime edecek olanlar aksini söylerse yeniden öğrenen biz oluruz lakin burada anlatılan nettir: Geniş kapsamlı bir ideoloji, başkalarından sonra formüle edilmiş ve bir formda öteki herkesin dört yandan aşağılamasına sebep olacak kadar taraftar toplamış; birebir vakitte dünyanın yüzde doksanında idare biçimlerinin ana bileşenlerinden biri haline gelmiş.

Nasıl olabilir bu? İltem Dilek imzalı "Obama Nevizade'de gerçekleri öğreniyor" karikatüründeki üzere herkesin bildiği temel gerçekleri kimse anlatmamış mı bu şapşal liberallere? "Dünyadaki tüm berbatlığın sebebi liberalizmdir ve sizin başınız basmaz lakin dünya berbattır." dememiş mi? Ülkede bunları bilmeyen kalmamışken nasıl olur da hâlâ kimi yanıtları liberalizmde gören beşerler türemektedir? Büyük ihtimalle derin güçlerin ruhsal operasyonları ve propagandası sonucunda böylesi yanlışa düşmüş müptezellerdir bunlar; aksi nasıl mümkün olabilir?

Komünistler için liberalizm, "faşizm"e yol yapan bir yancıdır, toplumsal devlet kurumunu getiren toplumsal demokrat bakış açısı dahi ihtilale ihanettir; böylesi "yumuşak" yaklaşımlar komünist perspektiften sermaye ile işçiler ortasındaki temel çatışmanın harâretinin azaltılmasına yönelik palyatif müdahalelerdir. Toplumda bitmeyecek bir sömürü çarkı vardır ve bunu kanla, şiddetle yıkmak gerekmektedir. Bunu söyleyen komünistlerin karşısında duran liberalizm, kapitalizmin sömürü sistemlerini kamufle etmek ismine kullandığı yapay bir ideolojik aparattır.

Şu anda "alternatif sağ" etiketi altında toplanan yeni dalga sağ yaklaşımlar için de düşmandır liberalizm zira insanlığın "geleneksel" kıymetlerini yerle bir etmektedir. Bu cepheye nazaran liberalizm insan ilgilerini ekonomik temele indirgeyerek geçmişin manevî ikliminden çıkartmaktadır; bilgi iktisadı, dikkat iktisadı vs derken insanı tüketici olmaya güdümlemektedir. Kimlik siyaseti üzere akıl oyunları ile ulusal birlikleri parçalayarak dev şirketlere mama haline getiren bir türbülansa yol açmaktadır. Bu bakış açısına nazaran liberalizm insanlığın en büyük düşmanı olan modernizmin kirli elidir ve beşerden insanlığına dair ne varsa söküp alana kadar bozucu tesirini arttırmaktan vazgeçmeyecektir.

Görünen o ki liberalizmin özgün yapısındaki bir öge hem sağın hem de solun nefretini çekmektedir. Bunu nasıl okumak gerekir? Kesin olan tek şey düşmanımın düşmanının dostum ol(a)madığı bu istisnâî hadisede liberalizmin mert yeni dünyanın bir anomalisi olarak göz gerisi edilemediğidir. Çok dirence rağmen enetelektüel ilgiye mazhar olmaktan kurtulamayan böylesi bir fenomen neyi vâzetmektedir?

Francis Fukuyama'nın "Tarihin Sonu" teziyle etrafı salladığı devirde globali saran liberal dalga şimdilerde dört yanda totalitarizme dönerken komünistlerin liberalizmin merkezî denetime ve baskıya hizmet eden akıncı karakteri hakkında söyledikleri yanlışsız mu çıkmakta?

Belki. Tahminen de dünyayı bu zehirli noktaya taşıyan daha farklı bir sistem işlemekte ama biz her şeyi kolaylıklar gerisine gizleyen ideologların oyununa gelmekteyiz. Aşikâr olmaz bu işler. Ben artık bir iki niyetimi yazayım lakin siz yeniden en düzgünü tereddütsüzce emin olanlara, tüm akıl yürütmelerin ötesindeki bilirkişilerinize danışın. Sonra düşünsel haritanızda liberalizme alan açıyormuşsunuz üzere gözükmesin, durup dururken başınıza daha da keder almayın.

Buradan îtibâren hususun etrafındaki pusu dağıtmak ismine bir kaç notumu sunacağım sizlere ki sonra millet söylediklerimin tamamının ne kadar naif ve yanlış olduğunu yazabilsin. Bu tenkitleri bilhassa akademisyenler yaparsa "dadından yinmez" zira bilirsiniz bilimciliği din eylemiş modernizm hapishanemizde akademisyenler kutsaldır.

İndigo beni "iyi eğitimli" sayar mı bilmem lakin hayatımın hiç bir periyodunda "iyi eğitim" ve gibisi safsatalara inanmadığımı söyleyebilirim. Hazır laf buralara gelmişken mantığın insanı anlamak ya da yönlendirmek ismine kâfi bir araç olduğunu düşünmediğimi de ekleyeyim. Bugüne kadar yazdıklarımı okumadan, ne söylemeye çalıştığımı anlamaya çabalamadan, benimle direkt bir irtibat geliştirmeden aileme yamadıkları yarım yamalak fikirler üzerinden hakkımda robot fotoğraf çizen insanlara bunları da hatırlatayım ve gelin hasbihalimize devam edelim.

Yânisi şu ki kendimi hiç bir vakit "liberal oğlu liberal" falan üzere konumlandırmadım ancak yaş aldıkça ve toplumsal çemberlerde yolumun kesiştiği beşerler arttıkça herkesin otomatikman bu türlü yaptığını farkettim. Bu klişeleştirmeyi geçince "liberal" denen şeyin ülke sonları içine zorla çekilmiş tüm kavramlar üzere ucûbeleştirildiğini idrak ettim.

Neydi, kimdi bu liberal? Tüm kötülüklerin müsebbibi, tüm kısımların düşmanı, global seçkinlerin yalakası ve sokaktaki "sıradan insan"ın kuyu kazıcısı.

Bu kadar karikatürleşmiş karakterleştirmeye fakat sabahını akşamını melodramatik içeriğe gömmüş beşerler inanmaz mı? "Solcular düzgün, sağcılar makus, liberaller her kaba uyarak kendi çıkarını gözetenler" diye diye en berbat kutuplaşmaları köpürtenler hangi değirmenlere su taşıdıklarının farkındalar mı sanki?

Şirketlerin çıkarı uzantısında parsel parsel parçalanan yerkürede uygunluk katiyetle tek bir tarafın inhisarında değil; bunu en kısa "dünya tarihine giriş" kitabının art kapağını okumuş ergen dahi anlar ama şiddeti ve totaliter zihniyeti toksik hasletler kümesinde görmekten imtinâ edenler inkârcılıkta PHD yapmış sayılmazlar mı? Onlar kim mi? Onlar çevrendeki sağcılarla solcular, onlar tüm insanları tek bir ideolojik çizgide tutmak ismine her türlü şiddetli müdâhalenin hak olduğunu gün ortasındaki bol kahkahalı bir kahve sohbetinde bile lisana getirmekten çekinmeyenler.

Liberal ise kesin ve net halde bu iki ögeye karşı olmasıyla bilinir. Bir liberal asla toplumsal dengelerin değişmesi ismine ihtilal üzere şiddet hareketlerine başvurulmasını onaylayamaz zira şiddet insanı hukuk çerçevesinden çıkarır, meğer çağdaş devirde toplumun zamkı hukuk olmalıdır. Hukuk kusursuz midir? Hayır, hukuk insan eliyle oluşturulmuştur ve dinamiktir, münasebetiyle değiştirilebilir; bu manada eksiktir lakin şu kesin ki şiddet asla hukuktan daha tam değildir.

Bu iki kuvvet, şiddet ve hukuk, birlikte rahat edemezler, birbirlerini kısıtlar ve dönüştürürler. Şiddetin arttığı bir toplumda hukuk tesirini kaybeder; hukukun tesirini genişlettiği bir toplumda ise şiddete başvurma kanısı geriler. Bu savlarımın gerçeğe uygunluğunu anlatmak için sayfalarca örnekleme gerekir tahminen lakin bu o denli bir yazı değil. Hayli yüzeysel bir yazı bu ama yeniden de beyninizi yıkamak için tekrarlaya tekrarlaya meşruiyet kazandırmaya çabaladıkları hastalıklı önermelerin hepimizi nereye götürdüğüne dair bir "dur işareti" olarak zihin haritanıza dikilecek.

Totaliter zihniyete gelirsek, liberaller dışındaki cepheler kendi haklılıklarından hareketle "dönüştür ya da yok et" yaklaşımındadırlar. Evvel sizden kibarca kendi taraflarına geçmenizi isterler, olmazsa ısrar ederler ve hâlâ "hayır" derseniz sizi yok etmekte beis görmezler. Onlar fanatiktir ve fanatikliklerinden gurur duyarlar; bu manada kendileri üzere olmayanlarla empatiyi derinleştiremezler. Onlar için toplumun kimi kısımları bir noktadan îtibâren düşmandır. Böylesi bir bakış toplumsal akdin zihinlerinde berhava edildiği manasına gelir. Münasebetiyle "bir ortada yaşamanın önemi" üzere başlıklarda kelam söylemeleri ideolojik duruşlarına ihânettir; bir imkânsızlığa imza atmaktır.

Liberaller renkli poloları içerisinde oradan oraya koşuşan sevgi kelebekleri midirler? "Dünya harikulade yea" diye diye bütün gün frappuccino yudumlamaktan öteki bir şey yapmazlar m?

Liberteryenler John Spaulding'in meşhur Twitter tespitindeki üzere "Bağımsızlıklarıyla övünürken bağlı oldukları sistemi anlamaktan da, takdir etmekten de âciz konut kedileri" midirler?

Her şeyden evvel liberaller farklı görüşlerde insanların bir ortada hareket etmekle yükümlü kaldıkları bu dünya kurgusundaki temel çatışmaları yumuşatmaya çalışan arabuluculardır, bu kesin. Kendileri dışındaki tüm kesitlerin "öteki"nden vazgeçmekteki vurdumduymazlığına rağmen liberaller bu hususta rahat değillerdir, kimseden vazgeçmemeye çalışırlar, evet dönüştürmek isterler ama yoketmeyi seçenek kabul etmezler.

Kısıtlamaları rendeleyen "negatif özgürlük" ile fırsat sunan "pozitif özgürlük" üzerinden liberal için kesin amaç bütünsel özgürlüktür. Eşitlik bedelini pusula kabul eden solcuyla bu noktada ayrışır liberal, herkesin kendi koridorunda sürtünmesiz biçimde ömrüne sahip çıkmasını amaçlar ve "bunun kolektif bir ortalaması yok" der. Ömür üzere biricik bir fenomenin bireye mahsus ritimde serpilmesi için engelleyici kurumların da kurguların da karşısında durmak zorunda hisseder.

Neyse ne, yavaştan toparlayalım. Neoliberalizm tüm liberallerin biat edip alkışladığı bir model değildir. Bunu "komünizm eşittir Sovyet Rusya" üzere yanlış akıl yürütmeler üzerinden algılamak en kolayı olacaktır: İdeolojiler, ideolojiler ve uygulamalar genelde teğetlerle kesişirler, ayrıntılarda tonla değişken yatar; en yeterlisi klişeleştirip "Gerçek liberalizm bu değil" diyelim.

Ve ekleyelim: Liberalizm dünyanın bir bölgesini taşralaştırıp belirli insan kümelerini paryalaştırmayı normalleştiremez, tahakküm zincirlerinin bir günde çözülemeyeceğini kabul etse de adım adım daha fazla kişiyi özgür kılmayan bir liberalizm düzmecedir, gayesinden kopmuştur; tabiatına hıyânet içerisindedir.

Liberalizm, John Stuart Mill tarafından ortaya çıkarılmıştır değil mi? Neden? Babası, Mill'i bir dahi olarak yetiştirmek istemiş ve çocukluğunu elinden alarak İndigo'nun bahsettiği şu "iyi eğitim"i zorlaya zorlaya ağzından burnundan tıkmıştır.

Mill ne demiştir? "Bu bu türlü olmaz, kıymetli olan tek şey kişinin kendi hayatını özgürce şekillendirebilmesidir. Hasebiyle kusursuz sistem kişi üzerindeki baskıyı minimuma indirerek istediği üzere yaşaması için gerekli fırsatlara ulaşmasını sağlamalıdır" mı demiştir? Kabaca evet.

Liberalizm kutuplaşmaların panzehiridir ve ancak bu nedenle süratle totaliterleştirilmek istenen toplumlarda iğdiş edilir, sesi kesilir. Dahası liberalizm o denli güncelleme üzere ha deyince toplumlara yüklenemez, birincinin "liberal sınıf" denen küme ortaya çıkmalıdır; akademisyenler ya da iş insanları üzere aşikâr formlarda özgürlüğü tatmakta olanlardan oluşan bu gurubun etkin biçimde özgürlüğü desteklemesi gerekmektedir.

Çıkarları için kaygıyla her türlü baskıya boyun eğenler elbette liberal sayılmazlar. Anlayacağınız liberalizm bayağı bayağı ütopyadır zira gerçekleşmesinin ön şartı tam manasıyla özgürlüğün hatırı sayılır sayıda insanın içinde kanatlanmasıdır.

Bitirirken şuna da değinelim: Baskı rejimlerini eleştirmekte zorlanan, ekonomik laga lugalarla nefret telaffuzları kombosunda dalgalanan, anarko-kapitalizmden liberteryenliğe bir poz yelpazesinde gezinen yeni kuşak kanaat liderlerinin liberalizmin saf özgürlük anlayışını temsil etmeleri mümkün değildir. Elbette, global merkez hiyerarşisindeki tutarsızlıklara değinemeyen, olgunlaşmamış toplumsal dinamikler üzerine var güçle "Batı özgürleştiriciliği" boca etmeye çabalayan, türlü bozulmayı gereğinden fazla uygun niyetliliği hasebiyle fark edemediğini lisana getiren boomer kanaat başkanlarının de.

Sağ ya da sol, farklı liberalizm çeşitlerinden bahsedilebilir ama güç odaklarını güzelleyen ya da görmezden gelen liberalizm olamaz. Liberalizm "Amazon firması, çalışanlarına tuvalet müsaadesi dahi vermiyorsa bu dayanılmaz; hele Steve Jobs'a Iphone yetiştirmek için çalışanlarını intihara sürükleyen Foxconn sistemi bir harika" falan demez.

Vicdansızlığı ve haysiyetsizliği liberal etiketine yapıştıran haysiyetsizlerin çekip çevirdiği büyük resmi görmüyorsanız onu da mı ben anlatayım? Merak etmeyin anlatsam da inanmazsınız, benimle polemiğe girer ve farketmeseniz de art plandaki inşaatların yükselmesine tuğla taşırsınız: Hepimizi esir eden ruhsal göz bantları böyledir, özgürlüğü dilek etmemeyi bir seçenek zannetmemize yol açarlar.

Aynı özgürlük üzere liberalizm de dayatılamaz; tıpkı özgürlük üzere liberalizm de sloganlarla ve büyük laflarla ne derece kandırıldığınızı anladığınızda sizi ele geçirir: Özgürlük açlığı, öbür çıkış yolu olmadığını anlayanların kapısını çalar ve o noktada davet reddedilemez.

Görsel: Klasik liberalizm tarihindeki en tesirli filozoflardan biri olan John Stuart Mill. (20 Mayıs 1806 - 8 Mayıs 1873)

P24'ten alınmıştır.