Küresel tedirginlik içinde bir yaşam belirtisi

Kapitalizm, doğa-insan ayrımını sonuna kadar kullandı. Yetmedi, insanın tabiatla savaşması ve onu fethetmesi gerektiği fikrini yeryüzünün çabucak her noktasına taşıdı. Sonuç ortada: Büyük bir enkazla karşı karşıyayız. Tüketimi, büyümeyi, gelişmeyi, refahı vb. aksiyonları ömrümüzün merkezine koyan kapitalist sistem, bolluğu ve yaşama imkanını tüketen dar bir akılcılıkla devasa bir yıkım yaratmakla kalmadı, işleyişini bozduğu tabiatın “insandan intikam aldığını” söyleyerek maksat şaşırttı; felaketin asıl failini gizlemeye ve belirsizleştirmeye yöneldi.

Bütün bunlara karşın tabiat bir formda nefes alıp vermeyi sürdürüyor; ayakta kalmanın, ömrü tekrar kurmanın ve istikrar sağlamanın yollarını bulabiliyor. Şimdilik!

Antropolog Anna Lowenhaupt Tsing; ABD’de, Japonya’da, Kanada’da, Çin’de ve Finlandiya’da peşine düştüğü matsutake mantarı üzerinden, kapitalizmin yarattığı yıkıma rağmen yaşama imkanlarının nasıl oluştuğunu inceliyor 'Dünyanın Sonundaki Mantar’da. Diğer bir deyişle tabiatın olağan işleyişini sürdürme uğraşını matsutakeyi merkeze alarak anlatırken kapitalist enkazdan çıkış umudu için işbirliği ve dayanışma daveti yapıyor.

DENETİMSİZ HAYATTA BİR ARMAĞAN VE REHBER

Şimdilerde kapitalizm eliyle meydana getirilen felaket tablosundan, insanın başka varlıkları ve doğayı hiçe sayarak kurtulamayacağımızı, hatta bu durumun böylesi bir hiçe sayma yüzünden oluştuğunu daha düzgün kavrıyoruz. İnsanın tabiattan kopukluğu, anlatılardakine benzeri bir refah yaratmadığı üzere yarattığı ilerleme de kuşku doğurdu. Tsing, bu hakikatleri heybesine alıyor ve “uygarlığın temel prensiplerinin ötesine geçen gerçek öyküler anlatmak için” çıktığı yolda matsutake mantarının peşine düşüyor.

Yazar, bitki köklerini ve mineralli toprağı birbirine bağlayan yumak ve ağlardan türeyen (yani işbirliğiyle var olan) matsutake mantarını, insan-doğa ahengini temel alan ekolojik münasebetlerin (İlk Doğa) ve kapitalizmin yol açtığı çevresel değişimlerin (İkinci Doğa) dışındaki bir alana; kapitalizme karşın yaşamayı başaran Üçüncü Doğa’ya yerleştiriyor.

Bahsi geçen tabiatın ve umudun simgesi matsutakeyi izleme nedenini de açıklıyor Tsing: "Dünyanız parçalanmaya yüz tuttuğunda ne yaparsınız? Ben yürüyüşe çıkarım ve nitekim şanslıysam birkaç mantar bulurum. Mantarlar beni yine kendime getirir. Bunun nedeni, tıpkı çiçekler üzere bir renk ve koku cümbüşü yaratmaları değildir yalnızca. Beklenmedik bir anda karşıma çıkıverip bana sadece orada bulunmanın memnunluğunu da yaşatırlar. Bu sayede, belirsizliğin kaygıları içinde bile keyif almanın mümkün olduğunu fark ederim. (...) Sahip olduğumuzu düşündüğümüz denetim altındaki dünya dağıldığında, mantarların kontrolsüz hayatı bizim için bir armağan ve birebir vakitte bir rehberdir."

PEYZAJIN ARKASINA BİR BAKIŞ

Matsutake, Tsing’e nazaran “öngörülemez müsabakaların dönüştürücü gücü”ne karşılık gelirken onu toplayarak hayatını idame ettirmeye çalışanlar için de bir umut ışığı: “Mantar toplamak bir hayat biçimidir. (...) Öteki çeşitler için de durum birebirdir. Çam ağaçları, insan üretimi açık alanlardan faydalanmalarına yardım etsin diye mantarları bulur. Kümelenmeler, hayat biçimlerini bir ortaya getirmekle kalmaz, onları yapar da.”

Tsing, işbirliği ve farklılıklar içinde çalışma olarak tanımladığı hayatta kalmanın yollarına dair anlattığı kıssaların merkezinde, güvencesizliği aşmanın yanı sıra diğerleriyle yardımlaşma ve kapitalizmin insanlara aşıladığı ayrıcalıklı olma palavrasını dikkate almama bulunuyor. Matsutake, bu türlü bir ortamda topraktan başını uzatarak tahribat içinde kendisini var ediyor: “Toplayıcılar, ormanlara ‘mantar tutkusu’yla akın eder. Kimseye bağımlı değildirler ve resmî bir işe gerek duymaksızın kendi başlarının devasına bakarlar.”

Mantarlar kümelenerek, tutunarak ve kendilerine hayat alanları meydana getirerek var olurken toplayıcılar da emsal bir yolu izliyor. Bu manada Tsing, peyzajın arkasına bakarak garantisiz ortamların ötesinde, iştirakten beslenen bir hayat üretme umuduna atıf yapıyor.

Kendisini sonbaharda gösteren, yazın canlılığının yitip gidişini ve güzün hassaslığını simgeleyen matsutake mantarı, Tsing’in tabiriyle “güvencesiz vakitlerde işbirliğine dayanan hayatta kalma yollarını gösteren” bir canlı. Birebir vakitte etraf felaketleri sonrası kendini tazeleyebilme ve ormanların yenilenmesini sağlama özelliğine de sahip. Matsutakeyi toplayanlar da tıpkı onun üzere felaketlerin ortasında yaşamaya uğraşan, çoğunlukla yersiz-yurtsuz bırakılmış ve kültürel manada azınlık haline getirilmiş beşerler. Tsing de matsutake ekolojisi ve ticaretinin izini sürerek “güvencesiz ömür şartlarının ve ortamların hikayesini” anlatıyor. Başka bir deyişle global tedirginliğin karar sürdüğü ve enkazların bulunduğu alanlarda ömür belirtileri (ya da umudu) aramayı simgeliyor matsutake ve onun toplayıcıları.

VAR OLMA VE ÖZGÜRLÜK HİKAYELERİ

İlerleme, büyüme ve refah telaffuzuyla birlikte yabancılaştırma ve değiş-tokuş sisteminin yarattığı yıkımdan filizlenen yaşama denk gelen matsutake, kapitalizm buldozerinin dümdüz ettiği alanlarda bir başkaldırı başlatıyor. Onun yetiştiği çeperlerde çalışanlar da emsal bir isyanın öznesi olarak “şimdi ve burada” fikrinin uçuruma sürüklendiği yeryüzünde: “Matsutake toplamak, kentte yaşamaktan tümüyle farklıdır fakat yeniden de kent, ona musallat olmaktan geri kalmaz. Toplayıcılık bir iş de değildir -hatta ‘çalışma’ bile değildir. Sai ismindeki Lao bir toplayıcıya nazaran ‘çalışmak’, işverene itaat etmek, onun söylediği şeyleri yapmak manasına geliyor. Matsutake toplamak ise bilakis, bir ‘arayış’tır. İşinizi yapmak değil, kısmetinizi aramaktır.”

Doğayı susturma ve çeşitliliği dinleme ortasındaki derin ayrımı; yok saymanın yol açtığı felaketi ve sesin getirdiği genişliği anlatan Tsing, tabiatın hareketliliğini ve doğurduğu yaşama umudunu hatırlatıyor. Ağaçlara eşlik eden matsutake de bu hareketlilik ve yaşanabilirlik için bir örnek: Adeta dans edip belirli bir ritimle ormanı gözlemleyen, yetişen mantarı toprağı eşeleyerek toplamaya gelen beşerler ve insan-olmayanlar da bu örneğe dahil: “Mantar toplayıcılar, bir yandan kendi orman danslarını icra ederken diğerlerinin ömür performanslarının bir gözlemcisidir. Ormandaki tüm canlılarla ilgilenmezler elbette, hatta bu hususta hayli seçicidirler. Ancak diğerlerini fark ederken onların ömür performanslarını da kendilerininkine dâhil ederler. Birbiriyle kesişen ömür çizgileri, performansı yönlendirir ve ormana ait kendine mahsus bir bilme biçimi yaratır.”

Tsing, 'Dünyanın Sonundaki Mantar’da; var olma ve özgürlük öykülerini birbirine paralel biçimde anlatıyor. Yıkıntılar ortasında uzunluk veren matsutake ve onu toplama seyahatine çıkanların hikayesinin kesişiminde ise direniş var: Müellif, kapitalizmin “yaşam alanları” açma argümanıyla aslında alanları daralttığını, bu sırada nefes alıp veren matsutakenin ve onu toplayarak özgürleşenlerin öyküsüyle doğa-insan dayanışmasını ve birlikteliğini hatırlatıyor. Bir manada ekolojik sistemin, kapitalist sisteme nasıl direndiğini matsutakenin hikayesiyle gösteriyor.