Nihat Özdal: Kokular çoğunlukla maskeler olarak hayatımızda

Abdullah Ezik

'Koku, Silinen Anlar' standı geçtiğimiz haftalarda İzmir Ayzeradant Galeri’de açıldı. Tarih boyunca kokuların farklı kültür ve coğrafyalardaki serüveninin izini süren stant, tıpkı vakitte "hatırlanabilir", "duyumsanabilir", "hissedilebilir" bir öğlen olarak kokuları sanat ve edebiyat ile birlikte ele alıyor.

Nihat Özdal ile kokuların manası ve şiirindeki/sanatındaki yeri üzerine konuştuk.

Geçtiğimiz haftalarda İzmir Ayzeradant Galeri’de açılan 'Koku, Silinen Anlar' başlıklı stant, gerek imlediği sıkıntılar gerekse merkezinde yer alan hatırlama sorunsalıyla dikkat çekiyor. Öncelikle standın başlığı ve içeriğinden kelam açmak istiyorum. 'Koku, Silinen Anlar' standı nasıl bir niyet dünyasının tezahürü olarak gün yüzüne çıktı?

Antik devrin değerli bitkilerinden biri olan “silphium”un hikayesi, bulunuşu, pek çok alanda kullanışı ve bir yağmaya dönüşerek insan eliyle yok oluşu bu standın de sıkıntılandığı bir bahis. İklim krizi ile ilgili her gün yeni bir haber okuyoruz. Sıcaklıkların yükselişi pek çok cins için büyük bir risk taşıyor. Hatırlamak konusundan bahis açıldığında benim aklıma birinci kokular gelir, ya çiçeklerini, bahçelerini yitirmiş bir dünyayı nasıl hatırlarız?

'KOKUYU VÜCUTLARIMIZLA İLGİLİ BİR ŞEYİ SAKLAMAK İÇİN KULLANIYORUZ'

Koku, her toplumda, her coğrafyada, her kültür bir karşılığı olan, kozmik ve kuşatıcı bir sorun. Bu bahsin izlerini stantta de görmek mümkün. Sizi bilhassa kokular üzerine düşündüren ne oldu? Kokular gerek mahallî gerekse kozmik manada ne cins bir mana dünyasına sahipler?

Kokular çoğunlukla maskeler olarak hayatımızda, vücutlarımız ile ilgili bir şeyi saklamak için kullanıyoruz. Lakin bundan elbette fazlası. Burnumuz, bedenimizin en şanssız organı; gözlerimiz, kulağımız, ağzımız ile ilgili birebir şeyleri söylemiyoruz, onlarla batı eksenli görmeye odaklı niyet sisteminde eşit değil. Görünür olana değer biçen toplulukların tersine çok büyük olmasa da koklanılır olana değer atfeden topluluklar da var. Bu paha kendini lisanda de gösteriyor. Kamerun’da Kapsikler’in, İnkalar’ın, Brezilya’da Suya yerlilerinin, Senegal’de Serer Ndutlar’ın ve daha birçok topluluğun İngilizce ve başka batı lisanlarının bilakis koku alma ve sınıflandırma ile ilgili pek çok terimi var. Vedat Ozan sağ olsun, onun sayesinde de bu alanda yeni bilgiler öğreniyoruz. Lisandaki karşılıkları üzere koklanılanın hayattaki, kültürdeki yorumlanışı da daha derin manalar söz ediyor.

Koku, salt bu stant özelinde değil, sizin şiir üzere öbür üretim pratiklerinizde de karşılığı olan özel bir başlık. Hasebiyle edebiyattan sanata dek bu bahsin sizin işlerinizdeki izini sürmek mümkün. Şair ve küratör kimliğiniz bu stant bağlamında hangi noktalarda iç içe geçti, hangi noktalarda birbirinden ayrıştı?

Daha evvel 'Koku' isminde bir kitabım yayımlanmıştı. O kitapta sözcükler de var ancak kitap formunda bu kutu içinde bir koku da yerleştirildi. "Bize sözcükler yerine koku notaları verilseydi nasıl yazardık, bu türlü bir şiir mümkün mü?" diye yola çıkmıştım. Stantta, bu fikre paralel hazırlanan 6 koku/şiir var. Burnunuz ile geziyor/okuyorsunuz.

'SERGİYİ GEZENLER MESKEN VE KIYI ÇİÇEKLERİNDE BENZERİ ALANLARA GİTTİĞİNİ SÖYLÜYOR'

'Koku, Silinen Hafıza' birebir vakitte bir “hatırlama” standı olarak da görülebilir. Stanttaki işler ve kokular üzerinden girişilen hatırlama hareketi kişiyi bugünde tuttuğu kadar onu geçmişe götürmesiyle de farklı bir katman oluşturuyor. Bu noktada kokuların insan belleğindeki yeri ve hatırlama aksiyonu ile alakası üzerine ne(ler) söylenebilir?

Sergide “Dünyanın Birinci Günü”, “Ev”, “Kıyı Çiçekleri”, “İncir Ağacının Altındakiler”, “Dünyazad’ın Elleri”, “Silphium” üzere özel bir düzenek içine yerleşen kokular var, bunlardan “Silphium” ve “Dünyanın Birinci Günü” dışındakiler kendi hatırlama ve hafıza gayretlerim ile ilgili başka ikisi daha çok dünyanın hatırlama ve hafıza alanına giriyor. Koklamak çok şahsidir ama benzeri kokularla büyüyenler için kendi tarihlerinde tıpkı noktalara götürebilir. Bilhassa sergiyi gezenler konut ve kıyı çiçeklerinde emsal alanlara gittiğini söylüyor.

Serginin bir noktada kokularla ilgili hafıza atölyelerinin somut bir alana taşınması hali olduğu da tabir edilebilir. Pekala bu atölyelerin içeriği nedir ve standa giden yolda nasıl bir niyet dünyası ile hareket ettiniz?

Marcel Proust, 'Kayıp Vaktin İzinde'de şöyle der: "Geçmişten geriye hiçbir şey kalmadığında, beşerler öldükten sonra, eşyalar kırılıp dağıldıktan sonra… eşyaların kokusu ve tadı uzun müddet sabit kalır, tıpkı ruhlar gibi…" Koku atölyelerinde tanıdık tanımadık kokularla bir seyahate çıkarırım gözleri bağlı konukları. Geçmişlerinden geriye ne kaldı, ne kadar kaldı biraz bu türlü bir seyahat. Finalde ise ruhlar ile çok bağlantılı üzerlik otu yakarım. Stantta, üzerlik yok lakin atölyelerden pek çok referans şu an sergileniyor.

Dünyanın, iklimlerin, ekosistemin değişmesiyle kokuların serüveni, onların kültürel ve tarihi bağları da giderek zedelenmeye başladı. Bunun en kıymetli etkenlerinden birisi de direkt insan müdahalesi. Uzun bir müddettir bu husus üzerine çalışan bir isim olarak kokuların geleceği ve kokusuz bir geleceğin/dünyanın tahayyülü ile ilgili ne söylersiniz?

Roma’nın berbat etraf ve arazi idaresi şimdi çok konuşulmayan hususlardan, bunlar vakitlice konuşulmadığı için tahminen bugün daha büyük bir dram yaşanıyor. Vergiler, tahıl yetiştirme zorunlukları, arpadan buğdaya geçiş, ormanların yok edilerek tarım yerlerine dönüşü, nüfus artışı ve hayvancılığın tetiklenmesi, bu hayvancılığın kıymetli tabiat alanlarında yarattığı tahribat. Bin yıldır birebir mantık ile yok ediyoruz. Birinci darbeyi silphium aldı ve ortada bildiğimiz bilmediğimiz bir sürü çeşit yok oldu. Silphium üzere dar mikro klimalarda yaşayan pek çok bitki var, kokular bu bitkilerin ruhları, fizikî bir yok oluşun yanı sıra bu ruhların yok olma tehlikesi tüm dünya için derin bir hafıza kaybı.