Melih Cevdet Anday'ın 77 yıl sonra bulunan tefrikası: 'Barem Kanunu'

Melih Cevdet Anday’ın edebi biyografisini değiştirecek, 77 yıl sonra gün yüzüne çıkan tefrika romanı 'Barem Kanunu', Everest Yayınları tarafından yayımlandı. Üç yıllık araştırma sonucunda Eyüp Tosun’un okurla buluşturduğu kitap, küçük memurların hayatlarına mercek tutmakta.

Eyüp Tosun, Anday’ın 'Kıskançlar' oyununun peşindeyken 'Şevket Rado’ya Mektuplar'da 'Barem Kanunu' tefrikasından bahsedildiğini görünce mesaisini bu romanı bulmaya vakfetmiş. O denli ki vakit zaman kendi tabiriyle pes edecek noktaya gelmiş olsa bile 3 Ekim 1946 yılında tefrika edilmeye başlayan, Anday’ın hafızasında dahi silinmeye yüz tutmuş bu romanın yer aldığı "Başkent" gazetesine ulaşmış. Gazete, Demokrat Parti’nin yayın organı olup birebir partiden milletvekili olan Dr. Niyazi Çıtakoğlu’nun sahipliğinde 3 Ekim-18 Aralık 1946 tarihleri ortasında 73 sayı yayımlandıktan sonra yayım hayatına "Kudret" ismiyle devam etmiş. İşte, bulunma hikayesi Tosun’un üç yıllık araştırma macerasını kapsayan, Anday’ın "çok istediğim üzere oldu" diyerek epeyce beğendiği ve roman konusunda iki dostundan çokça teşvik gördüğünü belirttiği kitap isminden de anlaşıldığı üzere memuriyet hayatını odağa almakta. Yeniden bu kitap Anday’ın edebi biyografisini değiştirmiş olup muharririn 'Aylaklar'dan takriben on dört sene evvel yazmış olduğu birinci romanı sıfatını kazanıyor. Kitabın ismine gelince, birinci dipnotta açıklandığı üzere 'Barem Kanunu' memuriyet derecelerini belirleyen bir yasa olarak karşımıza çıkmakta:

"1929 yılında çıkarılan 1452 sayılı kanun. Dar manada işçiye takım derecesine nazaran ödenen fiyat ölçüsünü söz eden barem, geniş manada takım derecelerine nazaran belirlenen fiyat listesidir. Memurların maaş meblağlarının sınıf ve derecelere nazaran belirlenmesi temeline dayalı bir uygulama olan Barem Sistemi’nde maaş derece ve fiyatlarını içeren bir çizelge bulunmaktadır. Maaş derece ve fiyatlarını içeren bir çizelge birinci evvel François-Bertrand Barrême (1640-1703) isminde bir Fransız matematikçisi tarafından yapıldığı için benzerlerine de bu isim verilmiştir."

Böylelikle, birincinin yeri sererek romana başlamış Anday. Yer, elbette idari bir daire ama bu dairenin başkalarından farkı müdürlük, kentteki büyük merkeze sığamayınca iş sahipleriyle direkt ilgili olmayan bir servisin sevk edildiği, istasyon ardında gözlerden ırakta, ulaşımı görece güç olan bakımsız bir bina oluşu. Romandaki tabirle memurlar ortasında bir "göç" kelam konusu. Daha başlarda öğrendiğimiz üzere romanın düğüm kısmı yeni gelen memur Nizamettin ve birebir dairede çalışan Dürriye’nin bağını, bu yüzden de elli yaşlarındaki memur Mehmet Ali’nin ölmesini kapsıyor. Fakat birçok vakit yaptığı üzere anlatıcı bunu sonra anlatmayı tercih etmiş. Böylece birincinin Nizamettin ve Mehmet Ali olmak üzere Şefik Bayrak, Seyfi Baş, Avni Esmer, Sabri Yalamaz ve Kâmil Fedai isimli memurları tanıyoruz. Nizamettin, aileden varsıl olmakla birlikte yeterli tahsil görmüş genç bir adam. Başat özelliği ise dünyaya karşı kayıtsız kalarak birçok şeyi umursamaz oluşu. Mehmet Ali ise yıllar süren memuriyet vazifesinden sonra kıdemini bekleyen, bunu daima amirlerine hatırlatan ve bir anda ferah bir hayata kavuşma hayalleri kuran bir adam. Şefik Bayrak da genç ve kıdemsiz memurlardan. Aşk romanları okumayı ve hülyalara dalmayı seven bu delikanlı da Dürriye’den hoşlanmakta. Hakikaten, niyetini Kâmil Serdengeçti’ye açarak ondan aracı olmasını diliyor. Maaşının birçoklarını Antalya’daki karısına ve ailesine gönderen, mektuplarını daima okuduğu için, her probleme burnunu sokan Sabri Yalamaz’la sık sık tartışan Fedai ise bunu yiyip içmek için bir fırsat olarak görmekle kalmayıp sıkıntıyı başkalarına anlatıyor. Gerçekten, yaşıtı öbür memurlardan derece bakımından üstün olmasa da şef üzere davranan ve "bey" namıyla zikredilen Seyfi Baş, her mevzuya olduğu üzere bu mevzuya da el atacağını söylüyor. Böylece hem romanın serim kısmı hem de tefrikanın tamamı bitmiş oluyor. Öteki bir sözle tefrikanın hayatı yayımlandığı "Başkent" gazetesinin hayatı kadar sürmüştür, denebilir.

Okur olarak aşağı üst kırk beş sayfalık kısmını okuduğumuz 'Barem Kanunu', elbet ironik lisanı, özellikle seçilen kahraman isimleri ve iç içe geçeceği aşikâr olan müstakil kıssaların kesişimleriyle çatallanan olay örgüsüyle dışlanmış küçük memurların hayatlarına okuru buyur ediyor. Romanın, hepsi ekonomik manada darboğazda olan memurların, onların hayallerinin, aile ve toplumsal hayatlarının; ve müfettişlerin pek önemsemediği, hem uzamsal hem de ruhsal manada "uzakta" olsa da içinde "tanıdık yabancıları" barındıran memuriyet ikliminin; bize alt-grup üzere gözükmese de bir alt-grup olan bu masa başı insanlarının tam bir portresini çizecek mahiyette bir eser olduğu her halinden aşikâr. Ayrıyeten, anlatılanların bir roman olduğu anlatıcı tarafından belirtilmekle bir arada olayların geçtiği kentin hangisi olduğu belirtilmemiş. Bu yolla, özellikle tiyatro çeşidinde gelişen yabancılaştırma tekniğinden faydalanmış Anday. Yeniden bu doğrultuda, birincinin yer tasvirinin yer alması da tekrar tiyatro çeşidini akla getirmekte çünkü tiyatro seyircisi nasıl öncelikle sahne ve dekoru hazır buluyorsa Anday okuru da yeri tıpkı biçimde halihazırda bulmakta. Anlatıcının okura hitap etmesi, okurun merakını kamçılaması ve bahsedilen bahislere daha sonra tafsilatıyla değineceğini vaat etmesi de metne yer yer sohbet çeşnisi katmış. Böylece, okur metnin her ne kadar roman olduğunu anlatıcı vesilesiyle öğrense de anlatılanlar yakın etrafımızdan biri tarafından aktarılıyor üzere. Böylece yabancılaştırma ile yanı başındalığı tek potada eritmiş Anday. Öte yandan, başlı başına toplumsal bir bahis seçmenin dışında muharrir, satır ortalarında kişisel mutsuzluğun toplumsal kaynaklı olup olmadığını da irdelemiş. Hakikaten, Mehmet Ali bahsinde oyunsulukla sorulmakta bu:

"Memuriyet hayatında muvaffakiyet kazanmanın sebepleri pek karışık, pek girifttir. Mehmet Ali bu bakımdan hep cemiyeti suçlandırmıştır. Sanki kendisi büsbütün hatasız muydu?" (s.31)

Bu paragrafta görüldüğü üzere tüm cümleler anlatıcıya ilişkin olsa da ikinci cümlenin "Mehmet Ali’ye göre" olduğunu söyleyebiliriz. Akabinde gelen soru cümlesi ise "suçluyu" toplumsal kümeden ferdî kümeye taşımak için bir rota görevi görür. Böylece de Anday’ın okuru kişisele sürüklerken aslında toplumsalı kast ettiği, odağı farklı bir istikamete çekerken asıl odağı saklamak, sakladığı nispette de vurgulamak hedefi güttüğü düşünülebilir. Yorumlama bir ölçüde niyet okumaya girse de her halükârda çok boyutlu, açımlamaya elverişli, kısaca oyunsu cümlelerin yer aldığı söylenebilir.

Tüm bu bilhassa 'Barem Kanunu', yetmiş yedi yıl sonra Melih Cevdet’in edebi biyografisini değiştiren bir keşif olmakla birlikte onun ve yakın etrafının takdirini kazanan bir projenin tamamlanmış birinci kısmı, yani bir tadımlık kısım olarak okunduğu söylenebilir.