Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu: Tarih ve deneyim biterse, hikaye anlatıcısı bizi bırakıp giderse

Giriş cümleleriyle ünlü romanlar vardır, Jane Austen’ın 'Gurur ve Önyargı'sı, Tolstoy’un 'Anna Karenina'sı üzere. Calvino’nun 'Bir Kış Gecesi Şayet Bir Yolcu'su da bu romanlardan biridir: "Italo Calvino’nun 'Bir Kış Gecesi Şayet Bir Yolcu' isimli yeni romanını okumaya başlamak üzeresin."(1)

Romanın birinci doğuşundan bu yana romanın içinden kendisine seslenilmesine, ders verilmesine hatta kimi vakit yazar-anlatıcıyla senli benli olmaya alışmış okur, bu cümleyi öylesine bir sesleniş, bir hasbihâl sayıp geçmek üzeredir ki akabinde gelen cümleler üzücü halde yanıldığını anlatır ona:

"Rahatla. Toparlan. Zihnindeki bütün fikirleri kov gitsin. Seni çevreleyen dünya bırak belirsizlik içinde yok oluversin. Kapıyı kapasan âlâ olur; öte yandan kesinlikle çalışmakta olan bir televizyon vardır. Çabucak seslen ötekilere: 'Hayır, televizyon seyretmek istemiyorum.' Sesini yükseltmezsen duyamazlar seni. 'Kitap okuyorum. Rahatsız edilmek istemiyorum.'"

Anlatıcı, okurdan anlatacağı öykü için bütün dikkatini, katıksız hazzı talep eder. Dış dünya olmamalıdır. Okur, artık bir kurgunun içinde olduğunun farkındadır. İlah olmasa da bu her şeye burnunu sokan anlatıcının dediklerini harfiyen uyguladığında onu hazdan öldürecek bir hikayeyle mükafatlandırılacağını düşünür lakin tekrar yanılmaktadır, zira anlatıcı kitabın birinci sayfasıyla birlikte okuru postmodern anlatı ormanlarının yolsuz izsiz tekinsizliğine sokmuştur bile. Bundan sonra Okur'un, tıpkı bir kış gecesi yola çıkan o bahtsız yolcu üzere başına gelmedik iş kalmayacak, keyifli ya da mutsuz sonların verdiği tamamlanmışlık hissini bir kez olsun tadamayacak, "bir yabancının mukadderatını tüketmiş olan alevin verdiği sıcaklıkla"(2) içini ısıtamayacaktır.

BİR OKUR POSTMODERN ROMANA DÜŞSE, GÖR BAŞINA NELER GELİR

'Bir Kış Gecesi Şayet Bir Yolcu' cümlesinin içerdiği bütün olasılıklar, hem yolcu hem de onun akıbetini öğrenmeye çalışan biçare okur için ölesiye yorucudur: "Malbork Kasabasının Dışında", "Sarp Yamaçtan Sarkarken", "Rüzgardan ve Baş Dönmesinden Korkmadan", "Gölgenin Ağırlaştığı Aşağıya Bakarak", "Birbirine Bağlanan Çizgilerin Ağında", "Ay Işığıyla Aydınlanan Yapraklardan Halının Üstünde", "Boş Bir Mezarın Çevresinde". Evet, bütün bunlar Yolcu'nun başına gelmiş olabilir. Tecrübelerin sonsuz çeşitliliğinde kimse aksini argüman edemez. Anlatıcı'nın "Sen" diye seslenerek kurguya dahil ettiği sarsak Okur'a düşen de bütün bu tecrübelerin peşine düşüp, "Sonra ne oldu?" sorusunun karşılığını bulmaktır. Böylelikle Benjamin’in "okurların en yalnızı" olarak tanım ettiği roman okuru, yalnızlığından sıyrılıp biraz romansal mukadderat biraz da 'Bir Kış Gecesi Şayet Bir Yolcu'nun Anlatıcısının çöpçatanlığı sayesinde 'Kadın Okur'la (Ludmilla) buluşur. Sonra bayan ve erkek okurun etrafı yorumcularla, tercümanlarla, yazarlarla, diğer okurlarla giderek kalabalıklaşacaktır. Onlarca insan baş başa verip Yolcu’ya ne olduğunu çözmeye çalışacaktır.

ARZU OBJESİ OLARAK BAYAN OKUR

Erkek okur, okuduğu kitapta birebir sayfaların iki sefer bağlandığını fark eder. O kadar hazırlandığı büyülü okuma tecrübesi matbaanın aptal yanılgısı yüzünden kesintiye uğramıştır. Koşarak kitapçıya masraf, bir an önce sağlam kopyayı alıp roman okurunun yalnızlığına dönmek istiyordur. Kitapçıda öğrenir ki yayınevi ciltleme sırasında 'Bir Kış Gecesi Şayet Bir Yolcu'nun sayfaları ortasına Polonyalı muharrir Tazio Bazakbal’ın 'Malbork Kasabasının Dışında' kitabının sayfaları karıştığı için kitabı toplatma kararı almıştır. Anlatıcı, okuru kışkırtır, ne fark edecektir ki, Calvino’nun kitabı yerine bir Leh romanı okumasında ne sakınca vardır? Tam o anda kendisiyle birebir tecrübesi yaşayan Bayan Okur, yani Ludmilla ile tanışır Erkek Okur. Pekala tam burada soralım: Calvino neden Erkek Okur'unu isimsiz bırakıp Bayan Okur'una edebiyat tarihinin bütün yanlış bayan okurlarını çağrıştırırcasına bir isim vermiştir? Aslında seslendiği, bu sisli postmodern patikalarda gezdirmek istediği Erkek Okur mudur?

Ludmilla’nın okuma tecrübesinden ne anladığının tanımına bakılırsa, bu sorunun karşılığı evet:

"Ben her şeyin besbelli, somut, güzelce vurgulanmış olduğu bir dünyaya sokan romanları okumayı severim." Penguin Klasik Romanlar rafının önünde duran Ludmilla, güya başı ve sonu belirli klasik romanı tanım etmektedir tam da. Erkek Okur, anlatıcının yönlendirmesiyle Ludmilla’yı yaltaklanırcasına onaylasa da postmodern labirentin düğümünü çözme misyonu ona düşer. Calvino, bayanlara Emma Bovary ve öteki roman kahramanlarında olduğu üzere yanılgıya açık, hissi okur payesi vermektedir adeta. Ki, her biri yarıda kesilen kıssaların akıbetini öğrenmek için yayınevine yapacakları ziyarete Ludmilla katılmak istemez. O saf bir kitap okuru olarak kalmak istemektedir:

"Bir hudut çizgisi var: Bir yanda kitapları yapanlar var, öte yanda da onları okuyanlar. Ben okuyanlardan biri olarak kalmak istiyorum, bu nedenle kendimi daima çizginin öte tarafında tutmaya ihtimam gösteriyorum. Yoksa çıkarsızca okuma hazzı sona erer ya da en azından bir diğer şeye dönüşür; bu da benim istediğim bir şey değil."

Ludmilla okurdan çok, "kitapları, diğer kitaplar üretmek için kullananların" süratle çoğalmasından yakınır ve kitapları sevenler ortasında kalmak istediğini söyler. Ludmilla sarsak Erkek Okur'un bilakis bütün muharrirlerin dilek objesidir. "Yazılı olanı bitmiş ve kesin, eklenecek ya da çıkarılacak bir şeyi kalmamış yapıt olarak görme" ayrıcalığına sahip olma lüksüyle kitap okuma hareketini neredeyse cinsel bir hazza dönüştürür Bayan Okur. Kitaptaki karakterlerden biri olan muharrir Silas Flannery dürbünüyle izlediği bayan okurun dudaklarındaki istekli kıpırdanışlardan, yazma şehvetine kapılır. Gerçekten, Ludmilla ve Erkek Okur'un sevişmelerini de "birbirlerini okumak" olarak tanım edecektir anlatıcı.

Evet, Ludmilla ve Erkek Okur artlarında kocaman bir uzman sürüsüyle her öykünün bir sonu olması gerektiği fikriyle metinlerin sırrını aydınlatmaya çalışırlarken; Yolcu, maceradan maceraya, Okur da janrdan janra koşmaktadır. Her kısımda polisiyeden ruhsal romana kadar farklı bir çeşit, farklı bir macera okurunu beklemektedir.

Benjamin’e nazaran, "Sonra ne oldu?" sorusunu kıssa sordurtur. Romanda ise bu soruya yer yoktur. "Romancı sayfanın altına 'finiş' yazdığında, okuru hayatın manasını sezmeye davet ettiği bu sondan bir adım bile öteye geçmeyi umamaz." Calvino’nun oyunbaz anlatıcısı ise ısrarla, Okur’u “finiş” sözünün verdiği o iç ferahlığından yoksun, doyurulmamış bir merakın doğurduğu iç huzursuzluğuyla baş başa bırakmaya ant içmiş üzeredir. Anlattığı hiçbir kıssanın sonu yoktur. Dahası Okur, zevkin doruklarındayken öykü öylece kesilmiştir. Ne metinlerin kim tarafından yazıldığı aşikardır ne hangi lisanda yazıldığı.

Ama anlatıcı postmodern anlatı ormanına girerken Okur'u uyarmıştır aslında:

"Günümüzde yazılan uzun romanlar tahminen de bir saçmalık: Vaktin boyutu un ufak oldu, her biri kendi çizgisinde uzaklaşıp anında gözden yiten vakit parçacıkları içinde düşünmek yahut yaşamak durumundayız. Vaktin sürekliliğini yalnızca aşağı üst yüz yıl sürmüş olan, vaktin artık durağan olmadığı ve şimdi patlamadığı bir periyoda ilişkin romanlarda bulabiliyoruz, işte o kadar."

ÖLÜM VE TARİH YA DA MEYYİT TARİH

Terry Eagleton’ın deyişiyle, "Büyük T’li tarih"i(3) reddeden postmodernizm anlatıyı da vakit üzere un ufak etmiş, Okur kendini fragmanlara bölünmüş anlatıların içerisinde bulmuştur. Büyük T’li tarihle birlikte büyük anlatılar da gitmiştir. Benjamin’in 'Hikaye Anlatıcısı'nda ve romancıda bulduğu bilgece halin yerini, oyun alanı haline getirilen edebiyatın şifrelerini çözmek zorunda olan Okur’un kurnazlığı almıştır. Postmodern romanın okuru, Odeysseus üzere kurnaz olabilir tahminen ancak ondan asla daha derin, daha bilgece bir duruş beklenmemelidir. Vardığı sandığı ülkenin İthaki olmadığını, o muazzam seyahatin artık manalı bir tecrübe üzere aktarılamayacağını bilmekten çok uzaktır. O, kur yaptığı Ludmilla’ya yaranmak için sergilediği duruştan da anlaşılacağı üzere her metne gönlü kayan, cinsler, metinler, hatta müellifler ortasında bir ayrım yapmayan, muharririn sözlerin ortasına serpiştirdiği ipuçlarını Hansel ve Gretel üzere takip ederek ormanda yolunu bulmaya çalışan ve sonunda tahminen pastadan yapılmış kulübeye ulaşan, tecrübeden ve bilgelikten uzak bir okurdur. Üstelik, pasta kulübe de bir son değildir onun için ve üstelik kitabın sonunda anlatıcının onu davet ettiği okur toplantısından da anlaşılacağı üzere her okuma tecrübesi milyonlarca okur açısından farklı değerlendirmeye açıktır.

Benjamin, "Ölüm, öykü anlatıcısının anlatabileceği her şeyin teminatıdır" der. Zira hayat lakin vefat anında aktarılabilir bir biçim kazanmaktadır. Vefatla birlikte tecrübe de aktarılabilir hale gelir. İşte kıssa anlatıcısı yetkisini tecrübelerin aktarılabilecek bir biçime dönüştüğü bu andan almaktadır Benjamin’e nazaran. Mevt, büyük T’li bir tarihi de imler aslında. Karmaşık görünen her şeyin bir nizamı, sırası vardır. Vefat kitabın sonudur, ucunda mevt olmasa da. Halbuki, Calvino’nun sarsak okuruna anlatılan hiçbir öykünün sonu yoktur. O büyülü anda billurlaşan tecrübeler de yoktur. Tek tecrübe narsistik bir sanrıya kapılmasına müsaade verilen okurun tecrübesidir. Ki o tecrübenin, Ludmilla’nın dudaklarını şu satırları okurken olduğu üzere istek ve şehvetle kıpırdatacağı hayli kuşkulu:

"Temmuz başlarında çok sıcak bir gün, akşamüzeri, genç bir adam, küçük ve dar S. Sokağı’ndaki bir pansiyonda kiraladığı küçük odasından çıkıp ağır ve kararsız adımlarla K. Köprüsü’ne yürümeye başladı."(4)

1. Italo Calvino, Bir Kış Gecesi Şayet Bir Yolcu, çev. Eren Yücesay Cendey, İstanbul: YKY, 1990.
2. Walter Benjamin, “Hikâye Anlatıcısı”, Son Bakışta Aşk, çev. Nurdan Gürbilek-Sabir Yücesoy, İstanbul: Metis Yayınları, 2001.
3. Terry Eagleton, Postmodernizmin Yanılsamaları, çev. Mehmet Küçük, İstanbul: Detay Yayınları, 1999.
4. Dostoyevski, Hata ve Ceza, Çev. Hasret Asiltürk, İstanbul: Doğan Kitap, 2018.