Bedri Baykam’ın küratörlüğünde Türk çağdaş sanatının 100 yılını anlatan sergi iki mekânda açıldı

Cumhuriyetin 100. yılını kutlayan stantlar ortasında en değerlilerinden biri tıpkı anda iki farklı lakin birbirine yakın yerde, Taksim Sanat ve Piramid Sanat’ta açıldı. İBB Kültür AŞ ve Piramid Sanat’ın işbirliği, Bisse’nin takviyesi ile düzenlenen “100 Yıl Perspektifinde Sanat: Türkiye’de Çağdaş ve Çağdaşın Serüveni” standı, isminden da anlaşılacağı üzere sanat ortamımızın 100 yılının izini sürüyor.

Küratörlüğünü Bedri Baykam’ın yaptığı stantta, Türk çağdaş sanatında kıymetli yere sahip olan sanatkarların sanatıyla bütünleşmesini sağlayan ve sanatsal derinliğini gösteren kıymetli yapıtlardan oluşan seçki ziyaretçilerle buluşuyor. Stant, konumlandığı yerlerin haricinde, metrolarda ve kentteki çeşitli ekranlarda bizi Ouchhh’un yapıtıyla de buluşturuyor.

Öte yandan Müze Gazhane’de de Görkem Candan’ın Atatürk heykeli görülebilecek. Stant, 14 Ocak 2024’e kadar ziyaret edilebilecek. Stant kapsamında bu haftadan itibaren bir cumartesi Taksim Sanat’ta bir cumartesi Piramid Sanat’ta söyleşiler düzenlenecek.

Bu kıymetli sergiyi ve Türk sanatının 100 yıllık serüvenini Bedri Baykam’la konuştuk...

‘BOŞLUĞU DOLDURMA İHTİYACI’

• Sergi kataloğunda da birinci olarak devletin, iktidarın Cumhuriyetin 100. yılına olan kayıtsızlığından kelam etmişsiniz. Stant, bu ilgisizliğe de bir cevap mı?

Evet, bir boşluğu doldurma gereksinimi oldu. 100 yıl sonra Atatürk aydınlanmasına bir teşekkür sunmayı amaçladık. Doğum tarihi 1880’lerle 1990’lar ortası 110 yıla yayılan 81 sanatkardan Atatürk’e bir teşekkür...

• Bu noktada, yapıtları stantta yer almayan sanatkarlara da bir değinelim, mesela Osman Hamdi Beyefendi yok...

Avni Lifij de yok. Zira 1923’ten başlayıp bugüne kadar gelen süreci alıyoruz. O yüzden yok. Yoksa katalogda Osman Hamdi var. İleride Türkiye’de sanat diye bir stant yapılsa o 19. yüzyıldan da minyatürlerden de başlayabilir. Umarım bu stant, birçok diğer toplu bakış isteğini tetikleyecek.

• Sergiyi kronolojik bir formda de yerleştirmiyorsunuz sanırım...

Hayır. 81 sanatçı için bütün duvarlar kullanılsa da bu stantta olmayı hak eden en az 200 sanatçı var. Tahminen daha da fazla. Lakin yer yok. Ya bu türlü bir stant yapılamayacaktı ya da eksikleriyle yapacaktık. Neden eksik yaptığımızı anlattığımızda da herhalde beşerler anlayacaktır. Her devirden, her jenerasyondan sembolik işler alarak yürümek durumunda kaldık.

• Çok güç olmuştur herhalde.

Çok güç oldu. Ben hafızamdan, gördüklerimden, düşündüklerimden seçtim. Olmayanlar da ruhuyla burada.

(Piramid Sanat’ta Koray Ariş’in eseri)

SERÜVENİN İZİ SÜRÜLÜYOR...

• Peki, stant 100 yıllık perspektifi nasıl anlatıyor?

Bir bulvar düşünün... 1923 ile 2023 ortası, bu bulvara baktığında yol kenarlarında bütün devirler, jenerasyonlar, farklı tarzlar, farklı medyalar görüyorsun... Stantta fotoğraf da var, görüntü, heykel, multimedya ve fotoğraf de... Türk sanatı bütün buralardan nasıl geçti, kendini farklılaştırdı, kendini dönüştürdü ve üretti, bütün bunları insanların hatırlamasını, düşünmesini istedim. Bu sanatkarların birbirini etkileyerek sanat tarihimizi bu noktaya nasıl getirdiğini gençlerin hissetmesini istedim. Zira bir genç, üniversite mezunu bir genç “böyle doğdum” zannedebiliyor. Hayır, bu türlü doğmuyorsun, sen bütün bu geçmişten geliyorsun. Sen bütün bu geçmişe aitsin. Bütün bu geçmiş, üst üste koyulan tuğlalarla oluştu. Temelinde sen bunun bir modülü olduğun vakit daha sağlam yere basıyorsun. Kendini geliştirebilecek bir geleceğe daha itimatla bakıyorsun.

Biz Türk sanatkarlar olarak yabancı bir sanatkardan etkilenmiş olabiliriz. Fark etmez. Kendi dünyasında bunlar olurken ya gittiği üniversitede hocası Adnan Çoker’in öğrencisi ya Neş’e Erdok’un ya Yusuf Taktak’ın ya da benim öğrencim... Benim de 40 yıl evvel yaptığım fotoğraf de tahminen Fikret Mualla’yla yahut Bedri Rahmi Eyüboğlu’yla bağlantılı.

Bu stantta bilhassa gençlere, bu topraklarda var olan serüvenin nasıl zigzaglardan, birbirini etkileme, dışlama, kucaklama, sürtüşme yahut ahenge bürünme, yani bütün bu engebeli yerlerden ya da aşk tünellerinden geçtiğini göstermek istedim.

Benim fotoğraflarımın Picasso’yla alakası yoktur. Lakin ben Picasso’yu gördüğümde atölyeme gidip fotoğraf yapmak isterim. Yeterli sanat, bütün sanatkarları tetikler. Bu standın de bu türlü bir tetikleyicilik yapmasını istedim.

‘İLK SERGİDEN BİR RESİM’

• Katalogdaki yazınızdan kıymetli bir nokta. Türk sanatının serüveni daha da geriye, Pargalı İbrahim Paşa’ya hatta Fatih Sultan Mehmet’e kadar da gidebilirdi. Lakin onlara bir halde “izin verilmedi.” Atatürk farklı olarak ne yapıyor?

Hem özgürlüğü getiriyor hem de bunun yanlışsız ve gerekli bir şey olduğunu söylüyor. En değerlisi, o devrin ressamlarını kucakladığını, onayladığını ve teşvik ettiğini görüyoruz. 1923’te Türk Ocağı’nda birinci sergiyi yapıyor. Arıyor bütün milletvekillerini, “Gelin, açılışa katılın, bir fotoğraf alın” diye teşvik ediyor. Yalnız bunu demiyor, bir mektup yazıyor, “Bir hayal kırıklığıyla geri gitmesin bu sanatçılar” diyor. Sanatkarın dünyayı gezmesi, ufkunu açması lazım. Atatürk bunu o çağdan düşünüyor. O 1920’lerde bunu düşünürken, bizim arkadaşlar 2023 yılında pek düşünemiyor. Türkiye’deki parlamento bugün o hassasiyette değil. Bugün daha çok parlamentoyu ilgilendiren, “Buralarda sansür edilecek eser var mı yok mu” niyeti. Refleksleri sanatçı psikolojisini anlamaya değil, “bu sanatçıyı nereden zıpkınla avlayabiliriz”e yönelik.

Biz Atatürk’ün milletvekillerini fotoğraf satın almaları için teşvik ettiği 1923’teki sergiden bir fotoğraf getiriyoruz bu standa. Belkıs Mustafa’nın bir yapıtı, İBB Taksim Sanat’ta yer alıyor.

(Abidin Dino, Nâzım Hikmet portresi, İbrahim Benli koleksiyonu)

‘TÜRK SANATKARI İĞNEYLE KUYU KAZIYOR’

• Sanatçılar yüz yıllık bu serüvende çok güç vakitlerden da geçti ve geçiyor...

Atatürk’ün mantığıyla kurulmuş Türkiye Cumhuriyeti’nin devamı birebir formda gelseydi, Türkiye din propagandasına, iç savaşa, yolsuzluğa trilyonlarca dolar harcamasaydı, bunlar üniversitelere, TÜBİTAK’a, çağdaş ve çağdaş sanat kurumlarına harcansaydı, yemin ediyorum biz Avrupa’yı 2-3 fersah geçmiş olurduk. Halbuki bu yüz yılın muhasebesini yaparken Türkiye Cumhuriyeti, “bir” adet çağdaş yahut çağdaş sanat müzesine sahip değil. İstanbul Modern’in solundaki Fotoğraf Heykel Müzesi deniz kenarından atılıp oraya hasbelkader gelmiş. Atatürk devrinde açılan ve Beşiktaş’taki deniz kenarındaki müzenin transferi o. Yani o müze devletin yeni açtığı çağdaş müze falan değil. Yerinden sürüldü.

Türkiye’de fotoğraf heykel müzelerinden her bölgede olsaydı, bunlar birbirleriyle rekabete girseydi, farklı senaryolar ve kıssalar izlerdik. Fakat Türkiye Cumhuriyeti devleti, onbinlerce cami yaptı bu topraklarda, lakin “bir” adet çağdaş sanat müzesi yapmadı. Bu türlü bir yenilgi...

Buradan en kıymetli hususa geliyorum. Örneklerini gördüğümüz bu seyahati 100 yıl üzerinden bizim sanatseverimiz, bizim topraklarımız, bizim bakış açımız için “nerelerden nerelere geldik” diye kurguladım. Ben yeniden bu 100 yıl için tahminen daha büyük bir alanda, daha imkânlı, dev bir alanda o denli bir stant açabilirim ki “Türk Çağdaş Çağdaş Sanatı” diye, Batılılar da şap üstüne oturur. Üstelik onların kullandığı imkânların 50’de 1’ini kullanarak biz bu serüveni yaşıyoruz. Avrupa’da binlerce çağdaş sanat müzesi varken biz ülkede yok diyoruz. Dünyada hiçbir ülke sanata ve sanatkarlarına bu kadar hoyratça, bu kadar nankörce bakamaz. Türk sanatkarları buna karşın iğneyle kuyu kazarak bütün Batılı ve kozmik meslektaşlarıyla baş edecek yapıtları, baş edecek özgün kimliği, kozmik bağımsız lisanı bugün oluşturmuş durumdalar. Bu çok büyük muvaffakiyet.

• Sergide hangi akımların izlerini görüyoruz?

Empresyonizmin, kübizmin, konstruksiyonizmin, kavramsal sanatın, yeni dışa vurumculuğun, foto realizmin, figüratif, toplumsal gerçekçi fotoğrafın izdüşümünü görüyoruz. Türk fotoğrafının yabancı akımlardan etkilenerek yolunu bulmasını, kendine bir kimlik oluşturmasını izliyoruz. Olağanda kimsenin onlara “sen niçin özgün iş yapmadın” deme hakkı yok. Oralardan geçmemiz lazımdı bugünlere gelmek için. 40 yıl evvel bizim niyetimiz bağımsız Türk sanatkarının özgür dünyada yer alması ve kimsenin ondan hesap sormamasıydı. Bu başarıldı.

‘SERGİYİ GÖRENLER KATALOĞU ALMAK İSTEYECEK’

• Katalogdan da biraz bahsedebilir misiniz?

Sergiyi gören herkes bu kataloğu almak isteyecek. Zira bu yüzyıl üzerine çapraz okumalı niyetler var. Sahiden çok uzman isimlerin kaleminden yazılar. Yusuf Taktak, Levent Çalıkoğlu, Hasan Bülent Kahraman ve standın küratörü olarak ben. Hepimizin uzun yazıları var. Sanatkarların ikişer sayfalık yapıt ve biyografileri var.

• Serginin açılış tarihi neden 10 Kasım?

Tesadüf değil. Bu sergiyi ya 29 Ekim’de ya da 10 Kasım’da açacaktık. Ben bilerek bu tarihi seçtim. O kadar çok aktiflik 29 Ekim etrafında parsellenmişti ki, bu stant boşa gitsin istemedim.