Kavramların peşinde bir zihin: Bilge Karasu

Abdullah Ezik

Hikaye, roman, deneme, tenkit üzere çeşitlerde yazan Bilge Karasu, yapıtlarında ekseriyetle çok katmanlı ve kendisini kolay kolay ele vermeyen mana katmanlarıyla örülü metinler oluşturur. Bu mana katmanlarını çözümleyebilmek için yapıtlarındaki sözler ve manaları, semboller ve çağrışımları bir müsaade peşine düşer üzere dikkatle takip etmek gerekir. Sanat Kritik Yayınları tarafından yayımlanan 'Bilge Karasu Sözlüğü', Karasu’ya has bu edebi üslubu anlamak ve oluşturduğu metinlerdeki alt katmanlara inebilmek için her şeyden evvel yapıtlarının tamamına ilişkin sözvarlığını ortaya koyarak onun edebiyatı hakkında daha kapsamlı çalışmalara taban sağlamak emeliyle hazırlandı.

Editörlüğünü Fatih Bakırcı’nın üstlendiği kelamlık, Seval Şahin, Abdullah Ezik, Esin Hamamcı, Meryem Çakır, Uğur Erden ve Yağmur Yıldırımay tarafından yayına hazırlandı.

Mimar Sinan Hoş Sanatlar Üniversitesi, Eski Türk Lisanı Anabilim Dalı’nda çalışmalarına devam eden Doç. Dr. Fatih Bakırcı ile 'Bilge Karasu Sözlüğü' üzerine konuştuk.

Bilge Karasu, metinleriyle Türk edebiyatı bağlamında kendisine özel bir yer edinmiş, yapıtlarıyla bugün dahi kendisinden sıkça kelam ettiren özel bir müellif. Sanat Kritik Yayınları’ndan çıkan 'Bilge Karasu Sözlüğü', Karasu’nun kendisine has kelam varlığına odaklanan bir eser. Öncelikle bu eser nasıl gün yüzüne çıktı ve nasıl bir hazırlık süreci geçirdiniz?

Bu çalışma, öncelikle dijital platform olan Sanat Kritik’te belli unsurlarla sonlu olmak üzere modül kesim yayınlandı. Daha sonra Karasu’nun telif yapıtlarının tamamı üzerine basılı bir kelamlık çalışması yapmaya karar verdik. Yaklaşık üç yıllık bir çalışmanın sonucunda ortaya 'Bilge Karasu Sözlüğü' çıkmış oldu. 6 bireyden oluşan bir takımla Karasu’nun toplam 13 yapıtı tek tek taranarak bu sözlükte yer alan unsur başları tespit edildi. Ben de bu grupla birlikte editörlük sürecinde katkıda bulundum.

'DİLİN İMKANLARINI GENİŞLETEN VE GELİŞTİREN BİR YAZAR'

Kitapta yer alan sözcükler bağlamında Bilge Karasu edebiyatı ve müellifin tercih ettiği, icat ettiği, geliştirdiği kelam varlığına dair neler söylenebilir? Bir akademisyen olarak bu sözcükler üzerinden Karasu’ya dair nasıl bir okuma yapılabilir?

Tarihsel ve çağdaş devirleriyle Türk lisanı filolojisi üzerine çalışmalar yapan bir araştırmacı olarak Bilge Karasu’da dikkatimi çeken en kıymetli üslup özelliği, gündelik hayatta kullanılan sözlerden çeşitli bilim ve sanat alanına mahsus tabirlere varıncaya dek Türkçeye yaslanmış olmasıdır. Karasu, lisanımızda var olan Doğu yahut Batı kökenli sözleri neredeyse kalıp tabirler dışında çok fazla tercih etmemiştir. Türkçenin tarihi ve çağdaş yazı lisanlarından ve bugün yaşayan Anadolu ve Rumeli ağızlarından ağır bir biçimde beslenerek bir "Karasu dili" yaratmıştır. Örneğin azrak "daha az, azca", balkımak "dalgalanmak" (Codex Cumanicus balkı- "parlamak, ışıldamak"), emik "emmekten çürüyen yer, emme izi" (Divanu Lugati’t-Türk emig "meme"); bızdık (Afyon) "ufak çocuk", corum (İzmit) "balık akını", doygu (Malatya) vb.

Bu lisanı yaratmasının birkaç nedeni olabilir. Bir sefer Karasu sekiz dokuz yabancı lisan bilen, çeviriler yapan bir müelliftir. Bunun üstüne bir de üniversitede ideoloji dersleri verip metin tahlilleri yapan bir hocadır. Daima kavram arayan, kavramların peşinde olan bir zihin… Münasebetiyle bütün bu uğraşların sonucunda Türkçe üzerine düşünen, lisanın imkanlarını genişleten ve geliştiren bir müellifle karşı karşıyayız. Yapıtlarının tamamında bu lisan hassasiyetini görmek mümkündür. Bu sözvarlığını da sentaks içinde başarılı bir biçimde yerleştirerek adeta bir ritim oluşturur. Bu nedenle de Türkiye Türkçesinin yazı lisanında yaygın olarak kullanılmayan bu sözvarlığı onun lisanında asla sırıtmaz yahut eğreti durmaz. Tam bir kelam ustalığıyla kurduğu oyuna okurunu şaşırtarak davet eder.

Aynalı Geçit’te gerçekleşen Bilge Karasu Günleri çerçevesinde "Bilge Karasu’nun Dil’i" başlıklı oturumda siz de kelam aldınız ve muharririn lisanını farklı noktalarda tahlil ettiniz. Bu lisan size neler düşündürdü? Bilge Karasu’nun lisanını sizin için özel kılan ne oldu?

Evet, ben de "Bir Bilge Karasu Sözlüğü Hazırlamak Mümkün mü?" başlıklı bildirimle katkıda bulundum. Doğal ki biz Sanat Kritik Yayınları olarak bu sözlüğü hazırladık. Ortada artık bir Bilge Karasu sözvarlığının korpusu var. 780 unsur başından oluşuyor. Bundan sonrası eleştirilebilir, katkılar sunulabilir. Bilhassa bildirimde Türkçenin kimi filolojik ögelerinden hareketle Karasu’daki lisana dikkat çekmeye çalıştım. Lakin en değişik olanı ise sayıları az olsa da, ekseriyetle çok fazla olduğunun söylenmesinin bilakis, muharrir tarafından üretilen ve kullanılan sözlerdir. Buna literatürde "dilbilimsel boşluk" diyoruz. Kuramsal olarak üretilmesi mümkün olan lakin muhtaçlık duyulmadığı için lisanda bulunmayan sözler aslında o lisan için "boşluk"tadır. İşte Karasu üzere kimi müellifler bu "boşluk"taki sözleri alır (üretir) ve edebi lisanın kullanıma sokar. Zira her "dilin yetisi/yeterliliği" sonsuzdur. Sayılı dilsel kurallarla sonsuz söz ve cümle üretilebilir. Böylelikle bunun farkında olan muharrir ve şairler için emel okuru şaşırtmak, lisandaki olağanın dışına çıkarmak, bunun üzerine düşündürmek ve mana ve söyleyiş katmanları yaratmaktır. Karasu da Türkçenin tarihî yahut çağdaş periyotlarında var olan kök/gövde üzerine çeşitli üretim eklerini getirerek yeni sözler elde eder: balkırlı "parıltılı" (

'Bilge Karasu Sözlüğü' ile birlikte 'Şule Gürbüz Sözlüğü'nün de editörlüğünü üstlendiniz. Sanat Kritik Yayınları’ndan çıkacak öbür sözlükleri de (İhsan Oktay Anar Sözlüğü gibi) yayına hazırlıyorsunuz. Bu manada üzerine çalıştığınız/çalışacağınız müelliflere nasıl karar veriyorsunuz? Sizi bu isimler üzerine çalışmaya yönlendiren ne oldu?

Genellikle çağdaş edebiyatımızın da sözvarlığını ortaya koyacak biçimde muharrir yahut şairler üzerine düşünülüyor. Makul kavram alanlarının sık kullanılması, mahalli söyleyişlere yer verilmesi, Osmanlı Türkçesine ilişkin sözvarlığının yoğunluğu yahut her istikametiyle Türkçe yüklü bir lisanın tercih edilmesi üzere kriterler bizim için tercih sebebi olabiliyor.

Sözlükler, elbet tıpkı vakitte bir lisanın kelam varlığına dair ortaya koyduğu pahalarla de ön plana çıkan özel eserler olarak nitelenebilir. O sözlüğü var eden lisana dair ortaya birçok somut örnek koyar. Sözlükler, atasözü ve tabirler sözlükleri, lisandan lisana çeviriler… Bir de sizin yayına hazırladığınız örnekte olduğu üzere yazar/eser sözlükleri var. Pekala bu yazar/eser sözlüklerini alışılagelmiş sözlüklerden ayıran nedir? Bu sözlükler bize ne söyler?

Bu çeşit sözlükler, hudutları belirli olan daha özel sözlüklerdir. Literatürde bu türlü bir kelamlık sınıflandırması var. Doğan Aksan’ın 'Her İstikametiyle Dil' isimli dilbilimi çalışmasına baktığımızda orada sözlükleri sınıflandırırken "sanatçı/metin sözlükleri" diye bir alt başlık açtığını görürüz. Bu başlıkta şair, müellif, ozan, düşünür yahut eser üzerine hazırlanan sözlüklerden bahseder. Bizde en çok bilinen çabucak aklıma gelen Ali Püsküllüoğlu tarafından hazırlanan 'Yaşar Kemal Sözlüğü’dür. Yaşar Kemal’deki kadar bitki isimleri, üstelik de yöresel söyleyişleriyle, pek az yazarda vardır. Müellif ve şairlerin lisanında gerek bu çeşit söyleyişleriyle gerek dayandığı mitolojik ve kültürel bağlamlarıyla gerekse gönderim ve çağrışımlarıyla sıra dışı ve özel semantik kullanım alanlarıyla karşılaşabilmekteyiz. Hasebiyle bu biçim sözlüklerin çalışılması ve pratikte okurun istifadesine sunulması gerekmektedir.

'SIRADA İHSAN OKTAY ANAR SÖZLÜĞÜ VAR'

Son olarak, bizi öbür ne cins çalışmalar bekliyor? Hangi muharrir ve eserler üzerine çalışıyorsunuz?

Sanat Kritik Yayınları olarak bir yazar/şair "sözlük serisi" başlattık. Bu serinin birinci çalışması 'Şule Gürbüz Sözlüğü' oldu, peşinden 'Bilge Karasu Sözlüğü'. Artık sırada 'İhsan Oktay Anar Sözlüğü' var. O da yayımlanmak üzere. Murathan Mungan üzerine de çalışmaya başladık. Şimdilik bunları söyleyebilirim.