Henry Miller’ın yazma ve yaşama sancısı

Ahlak kumkuması siyasetçilerin, işgüzar yargıçların ve muhbir vatandaşların mimleyerek yasaklatıp sansürlettiği bir yazardı Henry Miller. Dünyanın işleyişine ve çıkarcılığa hazlarla, hüzünlerle, ümitsizlikle, karamsarlıkla ve cümlelerle isyan bayrağı açarken yalnızlığı anlayıp anlatarak yeni yaşama yolları keşfetmiş, etrafındakileri kırıp uzaklaştırmaktan sakınmaksızın 'Oğlak Dönencesi’nde şöyle demişti: "Arkadaşlığın gerçek manasını kavrayabilmek için insanın arkadaşlarından kopması gereken vakitler vardır. Bunu söylemek biraz tuhaf kaçacak lakin bu kitabın keşfi, etrafımda bulunan ve benim için artık bir şey tabir etmeyen arkadaşlarımı yaralayabileceğim bir silah, bir aygıt keşfetmekten farksızdı. Bu kitap dostum oldu zira bana arkadaşa gereksinimim olmadığını öğretti. Bana tek başıma durma yüreği verdi ve yalnızlığın değerini bilmemi sağladı."

İkiyüzlülüğe, kolaylığa, yalancılığa, dünyayı kamplara bölmek için silah kuşananlara ve savaş çığırtkanlığı yaparak insanları köleleştirmeye karşı çıkan Miller, kederini en yalın biçimde tabir ederken kâh erotizm kâh özgürlük ve kişisellik için çabanın bulunduğu metinler kaleme alıp sisteme başkaldırmıştı. Diğer bir deyişle akıntının bilakis kürek çekerek yaşamaya ve yazmaya uğraşmış, vaktin ruhuna ve çürümeye karşı ayakta durmuştu.

Gençliğini etkileyen ve daha sonra kendisine istikamet veren ıstıraptan, üzüntüden ve kaostan güç alarak daha hoş bir dünya için kalem oynatan Miller, sözcüklerin gücüne ve yeryüzünde bir şeyleri değiştirebileceğine inanmıştı. 'Yengeç Dönencesi’ndeki sözleri bunun bir göstergesiydi: "Zaman vakit patlayan, bizi yaralayan ve içimizi dağlayan, bizden iniltiler, gözyaşları ve beddualar koparan sayfalar okuyorsak bilin ki bunlar sırtı duvara dayalı, tek savunması sözcükler olan biri tarafından yazılmıştır; sözcükler dünyanın yalancı ve ezici yükünden, yüreksizlerin kişilik mucizesini çökertmek için yarattığı azap aletleri ve çarklardan her vakit daha güçlüdür."

Hemen her yapıtı otobiyografik öğeler içeren Miller; haksızlıklara, insanın alçaltılışına ve palavralara karşı aşkla, edebiyatla ve başkaldırıyla yol alma azmini hiç kaybetmemişti. Yasaklanan, yargılanan ve akabinde hak ettiği saygıyı gören kitaplarının oluşum süreciyle birlikte, yazmanın kendisi için ne tabir ettiğini anlattığı notları ve mektuplarıyla selamlıyor bizi Miller; 'Yazmak Üzerine', onun yazma ve yaşama sancısının bir yansıması.

'TARİHÖNCESİNDEN KALMA MASASINDA'

Miller, yazma ve yaşamayı birbirinden ayırmazken kendisini inançta hissettiği yegane yerin, babasının terzi dükkanından aldığı bol çekmeceli çalışma masası olduğunu söylüyor. 'Oğlak Dönencesi' ve 'Yengeç Dönencesi' başta olmak üzere kitaplarının büyük bir kısmını bu masada yazıyor, orada düşünüyor ve yaşama sancısı çekiyor. Tekrar o masada dünyayı anlamaya, insanları tanımaya ve kendisini bulmaya uğraşıyor. Kendini taş zamanından kalma bir insan üzere hissederek "bir çıkış yolu bulmaya, bir sözcük ve cümle yakalamaya" çalışıyor.

Miller, yazmanın akılla ve akıl-dışıyla at başı gittiğini tekrar o çalışma masasında kavrıyor; kendisini karşısına alarak yapıp yapmadıklarının hesabını da orada veriyor: Hülasa hem yazıyor hem de yazmanın ne olup olmadığını düşünmeye koyulurken kitaplarının kıssalarına, Dadaistler'in ve Gerçeküstücüler'in var oluşuna, yeni bir dünya betimlemeye dalıp gidiyor: "Hayatın yok edilemeyeceğini ve vakit denen şeyin şimdiden ibaret olduğunu henüz anlamıştım. Şöyle bir göz atmak için bile bütün hayatımı harcadığım bir hakikati inkâr etmemi mi bekliyorlardı benden? Bekliyorlardı kuşkusuz. Duymak istemedikleri bir şey varsa o da hayatın yok edilemeyeceğiydi. Onların çok kıymetli yenidünyası günahsızların imhası, tecavüz, yağma, azap ve yıkım üstüne inşa edilmemiş miydi? İki kıtanın da ırzına geçilmişti; iki kıtada da bedelli olan ne varsa talan edilmişti."

“Tarihöncesinden kalma masasında”, geçmişi ve şimdiyi düşünüp yazarken ömrün ve vefatın ritminin nasıl değiştirildiğini görüyor Miller. Aslında kitaplarının kıymetli bir kısmında da bunu anlatıyor. Kelam konusu kısırdöngüyü aşma yollarını arayış kıssasına ise 'Yazmak Üzerine'de yer verirken “ne değerine olursa olsun hayatta kalmak gerekmez; ömür, istenmeyen bir hal almışsa bütünüyle yanlıştır” diyor.

Miller, yazma ve yaşama öyküsünü anlatırken hüsran ve muvaffakiyetlerini hatırlatıp kaleme kağıda sarılmanın manasını sorguluyor: "Yazmak, diye geçirdim içimden, istem dışı bir edim olmak zorunda. Kelam, derin okyanus akıntısı üzere yüzeye tabiatıyla çıkmalı. Çocuk yazmaya muhtaçlık duymaz zira paktır. İnsan yanlış yaşanmış bir hayatın zehrini akıtmak için muharrir. Masumiyetini tekrar yakalamaya çalışır, lakin bunu yaparak (yazarak) tek başardığı, dünyaya kendi hayal kırıklığını bulaştırmak olur. Hayatını inançları doğrultusunda yaşama yüreğine sahip kişi tek satır yazmayı düşünmez. (...) Müellif da kitlesini tıpkı bir siyasetçi ya da şarlatan üzere namussuzca elde etmeye çalışır; o da o fevkalade nabzı tutmaya, bir doktor üzere reçete yazmaya, kendine yer edinmeye, bir güç olarak tanınmaya, bin yıl gecikmeli bile olsa herkesin hayranlığını kazanmaya bayılır."

'BEN EDEBİYATLA İLGİLENMİYORUM'

Miller, yazma hareketinin kendisi için ne tabir ettiğini anlatırken yollarını de paylaşıyor okurla. Bazen uyurgezer bazen de konuşur üzere yazdığını; kaçıklar ve melekler için kaleme kâğıda sarılmak istediğini not ediyor. Kimi anlarda ise durduğunu, hiçbir şey çıkmadığını anımsıyor: "Bazen tek söz yazmadan saatlerce daktilonun başında oturuyordum. Zihnim çoklukla ilgisiz bir fikirle alevleniyor, ancak niyetlerim sayfaya aktarılamayacak kadar süratli akıyordu. Savaş otomobiline bağlanmış yaralı bir savaşçı üzere dörtnala sürükleniyordum."

Yazarın, diğerlerinin "yaşadım diyebilmesi için" kitaplar kotardığını; pek çok şeyi dolaylı olarak yaşattığını söylüyor Miller. Bu uğurda ve kederini anlatabilmek için kuvvetli bir seyahate çıkarken hem geçmişteki muharrirleri hatırlıyor hem de vaktinin kalemlerini inceliyor.

"Derin bir çukur" diye tanım ettiği ve müşahedelerini gömdüğü zihninden bahseden Miller, "muhteşem bir hayat" dediği seyahatinin düşünme, yaratma ve bedel ödeme evrelerini anlatırken edebiyat generallerinin rahat uyuduğu, kendisi gibilerin savaşıp talimatlara direndiği ve pürüzlerle karşılaştığı ortamı hatırlıyor ve durduğu yeri duyuruyor: "Bir vakitler insan olmanın saptanabilecek en yüksek amaç olduğuna inanırdım ancak şimdi beni mahvetmeye yönelik olduğunu anlıyorum. Bugün insan olmadığımı, topluluk ve hükümetlere ilişkin olmadığımı, siyasi görüşler ve unsurlarla hiç ilgilenmediğimi söylemekten gurur duyuyorum. İnsanlığın gıcırdayan çarkıyla bir işim yok - dünyaya aidim ben!"

Yaşamayı ve anlatmayı seçerek robotlaşmayı ve statükoyu reddeden Miller, hayatını 'Yengeç Dönencesi’nden evvel ve sonra diye ikiye ayırırken onun nasıl bir eşik olduğunu, münasebetiyle ilgilendiği şeylerin nasıl farklılaştığını da paylaşıyor: "Yengeç Dönencesi yazın mesleğimin dönüm noktasıdır - hayatımın, demeliyim. Hayatımın aşikâr bir basamağında bundan bu türlü yalnızca kendime, arkadaşlarıma ve tecrübelerime dair yazmaya karar verdim, bildiklerime ve gözlerimle gördüklerime dair. Bunun dışında her şey, kanımca edebiyattır ve ben edebiyatla ilgilenmiyorum."

İnsanın konuşur üzere yazma özgürlüğünü savunan ve bu nedenle sansüre takıldığını düşünen; metinlerini okuyanların ahlakının bozulmasından ya da buhrana girmesinden korkmayan Miller, şahısların birbirini yargılamaktan, kınamaktan ve doğramaktan vazgeçmesi gerektiğini söylerken edebiyata ve yazmaya kendisini iten şeyi ve gayretini açıklıyor okura: "Yazmaya benim için tek çıkış yolu olduğu için de yöneldiğimi itiraf etmeliyim, güçlerime layık tek iş. Özgürlüğe giden bütün öteki yolları sahiden denemiştim. Kelamda gerçeklik dünyasında kendi isteğimle başarısız olmuştum, yeteneksiz olduğum için değil. Yazmak bir ‘kaçış’ değildi, gündelik gerçeklikten uzak durmanın bir yolu değildi; bilakis, tuzlu havuza daha derin bir dalıştı - suyun daima yenilendiği, daima hareket ve çalkantının olduğu kaynağa dalış."