Hazzın ve 'ince ayrıntıların' peşindeki ressam

Kaan Egemen

Albert Camus, Akdeniz’den etkilenip Eski Yunan’a duyduğu hayranlıkla geliştirdiği “güneş felsefesi”ni işlemişti pek çok yapıtında. John Craxton ise bunu tablolarına yansıtmış ve ömrünün özü haline getirmişti.

Ian Collins, hayatının büyük kısmını İngiltere’de ve Ege kıyılarında geçiren, çoğunlukla Hanya Limanı’na bakan ve stüdyoya çevirdiği konutunda çalışan, sırf uygun ışığı ve gölgeyi değil, kendisini de arayan; sevince, cümbüşe ve hazza aşık ressamın ömür hikayesini 'John Craxton Hayatın Lütufları’yla karşımıza getiriyor.

IŞIĞIN VE KEYFİN İZİNDE

“Çarpıcı detayların ressamı” Craxton, ömrünü bunları görmeye ve anlamaya vakfetmiş bir insandı. Öbür bir deyişle yaşama âşığıydı.

Calder’dan, Picasso’dan, Miró’dan, Goya’dan, Poussin’den, Rubens’ten ve Reni’den etkilenen; ışığın ve keyfin izini süren Craxton, ilkgençlik yıllarını Birinci ve İkinci Dünya Savaşı’nın gölgesinde İngiltere’de ve Fransa’da geçiriyor. Kısa müddette Londra sanat topluluğunun yıldızlarından biri hâline gelen Craxton’ın birinci fotoğraflarına hakim olan Britanya’nın puslu havası, Lucian Freud ve tesadüfen tanıştığı Atina Büyükelçisi’nin eşi Lady Norton sayesinde renkleniyor. Collins’in sözüyle John ve Lucian için hayat, “anın sunduğu heyecanlardan ibaretti; parlak bir gelecek vaadi ve her an yok olma riski el eleydi.”

John’un ve Lucian’ın birlikteliği, hem sanatsal tenkit hem de ömrün tadını çıkarma manasında bir yakınlığa dönüşürken ikili, farklılıklarının da ayırdına varıyordu.

İkinci Dünya Savaşı’nın bitiminde yorgun ve iç çatışmalarla savrulan Yunanistan’a adım atması, Craxton’ın hayatındaki başka dönüm noktasını oluşturuyor. Hanya’ya gelen ressam, çabucak herkesle temas ederken ışığın ve keyfin çekimine kapılıp çizimlerini farklı noktalara taşıyor. Collins’in bu noktada bir notu var: “Craxton’ın bahislerinin melankolik tabiatına karşın -ölü hayvanlar, karanlık görünümlerdeki yalnız figürler, parçalanmış ağaç kökleri- taptaze, yaratıcı bir imgeselliğin canlılığı kelam konusuydu. Çalışmaların bıraktığı genel tesir neşelendiriciydi ve daha büyük bir şeyin gerçekleşmek üzere olduğuna dair bir izlenim doğuruyordu.”

COŞKU SANATININ USTASI

Resminde öne çıkan ve hayatını belirleyen Akdeniz ışığı, Craxton’ın Hanya günlerindeki en kıymetli destekçisi oluyor Collins’e nazaran. Bu kent, ressam için çok daha fazlası demek: “1960’ların başında Hanya, güneşten daha fazlasını arayan niyetli ve yaratıcı bireyler için cennete çok yakın bir yerdi. Kitapları Craxton’ın jenerasyonunu Yunanistan için cezbetmekte çok tesirli olan Henry Miller ve Lawrence Durrel, savaş öncesine ilişkin bir hayalin uzun mühlet dayanamayacağından emin biçimde çoktan hayatlarına devam etmişti. Fakat on yıl süren bir çatışma ve daha sonraki travmaların akabinde Yunanistan, sanatkarlar ve romantik kaşifler için bir mıknatıs oldu; bunlar kitle turizminden evvelki son maceracılardı. Hydra, 1950’lerin ortalarından itibaren yaratıcı Yunan hayranlarının kalesiydi, artık ilham ve keyif Hanya’ya geçmişti. Craxton’ın en büyük yeteneklerinden biri, hakikat vakitte yanlışsız yerde olmaktı. Hanya limanının yakınlarında olmak, tam da o sıralar, inanılmaz bir şeydi.”

Collins’e nazaran lüks hayatı da perişanlığı da seven Craxton, Lucian’la 1969’da biten dostluğunun getirdiği ağır yükü, Akdeniz’in sıcaklığı yardımıyla atlatıyor. Sanatının tahlil edilmesinden hiç hoşlanmayan ressam, yeniden birebir ışık ve sıcaklık sayesinde kimi dostlarına bu mevzuda ödünler veriyor. Collins’in deyişiyle bunlar, Craxton’ın hazcılığını besleyip büyütüyor: “John, fotoğraflarından de anlaşılabileceği üzere, sırf bir zevk deryasında yüzer üzereydi. Lakin her vakit sağlam bir özellik olan hedonizm, yaşla birlikte kahramanca bir nitelik kazandı. (...) Haz peşinde koşmayı temel alan sağlam bir ömür ideolojisiyle kendini koruyan sanatkarın duygusal hasarlar karşısında takındığı savunmacı hal, fotoğraflarında bulunan empatiyi palavralar yoğunluktaydı. Mükemmel taziye mektupları yazmasına rağmen, hayatın yaşamak olduğuna, ömürle barışık olmamız ve tadını çıkarmamız gerektiğine inanırdı.”

Collins, ömrü ve sanatını anlattığı çalışmasında, Craxton’ın hayatın lütuflarına yöneldiğini, asıl muvaffakiyetinin “coşku sanatında ustalaşması ve eşi gibisi bulunmayan bir hâlinin fotoğraflarını aydınlatması olduğunu” hatırlatıyor. Bu bağlamda Collins, kaleme aldığı biyografiyle yirminci yüzyıla taraf vermiş bir ressamın ömürle sanatı nasıl birleştirdiğini gözler önüne seriyor.

Hayatı, sanatın bir uzunluk önüne koyan Craxton, Yunanistan’ın tabiatına ve beşerlerine kaptırıyor kendisini. Ayrıyeten 1950’lerden itibaren İngiltere’deki eşcinsel tersi hareketler ve püritenlik de ressamın bu ülkeye aşkını pekiştiriyor. Bir manada Hanya, Craxton için hem yaşamsal hem de sanatsal olarak nefes aldığı bir yere dönüşüyor: “John’un hayatı ve sanatı, manevi vatanında gelişiyor, serpiliyordu. Erken periyot Ege fotoğraflarında tekrar canlanan kübizm tesirleri, büyük ölçüde Yunan antik sanatı ve Bizans mozaikleri ve freskleri sayesinde, artık yerini kusursuz bir çizgisel fotoğraf tekniğine bırakıyordu. Fotoğraflarında farklı materyaller kullanmayı deneyerek yağlıboyadan kendi tempera fotoğraf versiyonuna geçiyordu. Bu boyanın kuru, kireçli görünümü Yunanistan’a dair imgeleri hiç olmadığı kadar net ve gerçekçi hâle getiriyordu.”