Türkiye Yayıncılar Birliği Başkanı Kenan Kocatürk: Basılı kitap hala vazgeçilmez

Cumhuriyet’in 100’üncü yılını kutlarken İstanbul Kitap Fuarı da bu yıl ‘Yaşasın Cumhuriyet’ temasıyla 40’ıncı yılını kutluyor. TÜYAP ve Türkiye Yayıncılar Birliği’nin düzenlediği fuara bu yıl bin yayınevi ve STK katılıyor.

2023’te yayıncılık da ekonomik kriz, enflasyon ve artan dövizden etkilendi, kitap fiyatları arttı. Murat Kahraman’ın iki kitabı yasaklandı, Ahmet Ümit'in 'Başkomser Nevzat Tapınak Fahişeleri' kitabı muzır ve müstehcen bulundu, Yavuz Ekinci’nin ‘Rüyası Bölünenler’ romanı hakkında toplatma kararı verildi.

Fuar öncesi sorularımızı yanıtlayan Türkiye Yayıncılar Birliği Lideri Kenan Kocatürk, Türkiye’de yayıncılığın çok dinamik olduğunu ve kültürel çeşitliliğin çok zenginleştiğini belirtti. Pandemi ve ekonomik krizin bu çeşitliliğin sürdürülebilirliğini zorladığını fakat yayıncıların basiretiyle korunduğunu söyledi. Kocatürk ayrıyeten, pandemide sesli kitabın okurda karşılığını bulduğunu ve yükselişe devam ettiğini fakat basılı kitabın hala tüm dünyada vazgeçilmezliğini koruduğunu vurguladı.

Bu yıl, İstanbul Kitap Fuarı 40'ıncı, Cumhuriyet 100'üncü yılını kutluyor. ‘Yaşasın Cumhuriyet’ temalı bu yılki fuarda nasıl bir program oluşturdunuz, okurları neler bekliyor?

‘Yaşasın Cumhuriyet’ teması üzerine yayıncılarımız birçok söyleşi ve aktiflik planladıkları üzere, Türkiye Yayıncılar Birliği olarak 28 Ekim Cumartesi günü IPA Lideri Karine Pansa’nın ve benim konuşmacı olarak katılacağım ‘Yayıncılıkta Global Gelişmeler’ söyleşisi düzenleyeceğiz. Fuarın ikinci günü (29 Ekim 2023 Pazar) ise yayıncılığı bir kamu hizmeti üzere gören esaslı bir yayıncılık maddesine sahip ülkelerden biri olan Almanya’dan Alman Yayıncılar ve Kitapçılar Birliği Avrupa ve Milletlerarası Alakalar Yöneticisi ve Milletlerarası Yayıncılar Birliği-Telif Hakları Komitesi Lideri Jessica Sänger’in konuşmacı olacağı ‘Sabit Kitap Fiyatı – Alman Sistemi ve Türkiye‘deki Gelişmeler’ panelini düzenleyeceğiz

Tema kapsamında ise 30 Ekim 2023 Pazartesi günü Fahri Aral, Müge Sökmen, Metin Celal ve Nedret İşli’nin konuşmacı olacakları ‘Yayıncılığımızın 100 Yılı’ ve 4 Kasım 2023 Cumartesi günü Prof. Dr. Necdet Neydim, Mine Soysal ve Doğan Gündüz’ün konuşmacı olacakları ‘Cumhuriyet’in 100. Yılında Çocuk ve Gençlik Edebiyatımız’ başlıklı söyleşiler gerçekleştirilecek.

Bu yıl bine yakın yayınevi ve STK fuarda yer alıyor. İştirakçilerin profilinde sayı ve nitelik olarak son yıllarda değişiklik oldu mu?

İstanbul Kitap Fuarı’nın birinci yıllarından beri en kıymetli özelliklerinden birisi yayın çeşitliliğidir. Elbette yıllar içinde bu çeşitliliğin arttığı ve azaldığı devirler olabiliyor. Bildiğiniz üzere 2020-2022 ortasında pandemi nedeniyle orta verildi, fuarlar yapılamadı. Bu manada değişimler oldu, olabiliyor.

‘FUARI YALNIZCA STANT FİYATLARIYLA PAHALANDIRMAK HAKSIZLIK’

Bazı yayınevleri stant fiyatlarının yüksek olması ve fiyat siyaseti nedeniyle fuara katılamadıklarını açıkladı. Tenkitler hakkında ne düşünüyorsunuz?

İstanbul Milletlerarası Kitap Fuarı, bu yıl 40’ıncı defa düzenleniyor. Yayıncılarımızın fuardan kitap satışları dışında farklı beklentileri oluyor; tanıtım ve pazarlama, memleketler arası iş görüşmeleri ve telif satışları, muharrir söyleşileri ve imzaları, daldaki illüstratör, çizer, kitapçı ve dağıtımcı bayi görüşmeleri vb. Kitap fuarı öncesinde yaşanan ekonomik kriz, yayıncıların sıkıntı günler yaşamasına neden oldu ve maliyetlerin artışı birçoğumuzu çok istemesek bile tasarrufa gitmeye zorladı. Her ne kadar maliyetler yüzde 300 civarında artsa da, fuar stant fiyatları ortalama yüzde 52 artmasına karşın birtakım arkadaşlarımız açısından tercih edilmedi.

Yayıncılıkta çeşitliliğe kıymet veren derneğimizin eforlarına karşın bazen yayıncı arkadaşlarımızın katılmama kararlarına diyecek bir şeyimiz yok fakat daldaki meselelerimiz keşke tek başına fuar stant fiyatları olsa. Kesimin sıkıntılarına tahlil arama çalışmalarımızı sürdürmeye devam edeceğiz fakat 12 Eylül Darbesi'nden bu yana gelmiş ve 40’ıncı yılını kutlayan bu fuarı yalnızca stant fiyatlarıyla pahalandırmak haksızlık olabilir.

‘BASILI KİTAP HALA VAZGEÇİLMEZ’

E-kitap ve sesli kitabın dünyada giderek daha tanınan hale geleceği varsayım ediliyor. Sizce Türkiye’de de bu türlü bir eğilim var mı?

Birlik olarak kesim raporu hazırlıyoruz, yakından takip ediyoruz. Ama sayılar düşünüldüğü kadar yüksek değil. E-kitap beklendiği üzere dayanılmaz bir ivme kazanmadı hâlâ lakin sesli kitapta durum farklı. Bilhassa pandemide okurda karşılığını buldu ve yükselişe devam ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı ISBN Ajansı’ndan alınan bilgilere nazaran; 2022 yılında toplam 83 bin 653 eser ISBN aldı. Bunların içerisinde 69 bin 211’i basılı kitap, 559’u sesli kitap (çevrimiçi/çevrimdışı) ve 13 bin 623’ü e-kitap (çevrimiçi/çevrimdışı) oldu. Fakat kitap satışlarında basılı yalnızca bizde değil tüm dünyada vazgeçilmezliğini koruyor.

‘ŞİİR KİTAPLARININ SATIŞI ARTTI’

Türkiye’de okurlar hangi kitapları okuyor, ne çeşit kitapları seviyor? Tercihleri üzerinde tesirli olanlar neler ve kimler?

Ülkemiz yayıncılığının çok dinamik olduğunu düşünüyorum. Kültürel çeşitliliğimizin çok zenginleştiğini biliyorum. Pandemi ve ekonomik kriz bu çeşitliliğin sürdürülebilirliğini zorlasa bile yayıncılarımızın basiretiyle çeşitliliğin korunduğunu düşünüyorum. Ne okuyoruz? Her şeyi okuyoruz. 2019 yılında yaptırdığımız araştırmalarda elbette en çok sırasıyla şahsî gelişim, tarih, edebiyat ve son vakitlerde gençler tarafından çizgi roman okumalarının çok arttığını, Türk ve dünya klasiklerinin her devir okunduğunu söyleyebilirim. Son bir tespit, şiir kitaplarının uzun bir ortadan sonra tekrar okunmaya başlandığını ve satışlarının arttığını görüyorum. Çoklukla çok satanlardaki tercihlerin, görünür olmanın ve erişebilir olmanın değerli olduğunu düşünüyorum.

Dünyada kurgu dışı kitap pazar gelirinin geçen yıl arttığı ve artışın devam edeceği öngörülüyor. Bunu neye bağlıyorsunuz ve Türkiye açısından ne söyleyebilirsiniz?

En kolay yanıt ve beklenen karşılık “iyi edebiyat yok onun için” diyor kimilerimiz fakat bence bilgiye ulaşma muhtaçlığı da değerlidir, keyif için okumalar da kıymetlidir. Ben kurgu dışının önce ezel genel olarak kurgudan daha çok satıldığını gözlüyorum. Ülkemizde de, dünyada da satış verisi bize bunu söylüyor.

Bu yıl da yayıncılık sansür ve yasaklardan etkilendi. Murat Kahraman’ın iki kitabı yasaklandı, Ahmet Ümit'in 'Başkomser Nevzat Tapınak Fahişeleri' kitabı muzır ve müstehcen bulundu, Yavuz Ekinci’nin ‘Rüyası Bölünenler’ romanı hakkında toplatma kararı verildi. Bu kararları nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bildiğiniz üzere Türkiye Yayıncılar Birliği, 1995 yılından beri yayınlama özgürlüğüne dikkat çekmek üzere ‘Düşünce ve Tabir Özgürlüğü Ödülleri’ veriyor ve her sene yaşanan hak ihlallerini kayıt altına almak üzere ‘Yayınlama Özgürlüğü Raporu’ yayınlıyor. Münasebetiyle bu bahiste duruşumuz yayınlama özgürlüğü önündeki her türlü mahzurun kaldırılması, müelliflerimizin ve yayıncılarımızın desteklenmesi ve bu mevzuda kamuoyu oluşmasına katkıda bulunmaktır. Toplatma kararları, yasaklamalar ve manilerin karşısında sürekli fikir, söz ve yayınlama özgürlüğünü savunuyoruz.

‘ZİZEK’İN KONUŞMASI ETKİLEYİCİYDİ’

Frankfurt Kitap Fuarı’na bu yıl Filistinli muharrir Adania Shibli'nin ödül merasiminin iptal edilmesi, Slavoj Zizek’in konuşması ve gelen reaksiyonlar damgasını vurdu. Bu gelişmeleri nasıl değerlendiriyorsunuz?

Aslında ödül merasimi Litprom tarafından fuarda veriliyor, yani fuar direkt mükafatı veren kurum değil ve basına yansıdığı üzere merasim iptal edilmedi, ertelendi. Lakin Frankfurt Kitap Fuarı yöneticisi Juergen Boos’un yaptığı açıklama, bizim tarafımızdan da, başka meslek kuruluşları, müellif örgütleri, Arap coğrafyasından katılan yayıncılar ve muharrirler tarafından da eleştirildi. Birleşik Arap Emirlikleri başta olmak üzere pek çok ülke fuarı protesto etti ve katılmadı. Bu sene bu manada politize olduğu bir yıldı Frankfurt’un. Slovenya onur konuğu ülkeydi ve Zizek’in yaptığı konuşma etkileyiciydi, kamuoyunda da dayanakla karşılandı. Frankfurt Kitap Fuarı yöneticisi tarafından daha sonra “yanlış anlaşılma” açıklamaları yapılmış olsa da elbette bu kâfi değildi.