Tiyatro furyası üzerine

Semih Fırıncıoğlu 

Bir yıl kadar evvel yakından tanıdığım bir tiyatro oyuncusunun tek kişilik oyununu izlemek için Moda Sahnesi'ne gittim. Duyma sıkıntım olduğunu bildiklerinden bana en ön sıranın tam ortasındaki koltuğu ayırmışlardı. Yerimi gösteren arkadaşa "Ben oyunun yanı sıra izleyiciyi de izlemek isterim, birkaç sıra artta bir yere geçsem olur mu?" dedim, "Hiç boş koltuk yok, salon bütünüyle dolu" dedi. "Kaç kişi alıyor bu salon?" diye sordum, "Bu oyunun tertibinde 175 kişi" dedi.

Oyun bittiğinde oyun boyunca daima reaksiyon veren "uyanık" izleyicilerin kimler olduğunu görebilmek için gidip çıkış kapısının yanına dikildim ve önümden geçen 174 kişinin ortasında tam 16 erkek, yaklaşık 10 kadar da yaşı ellinin üstünde gösteren bayan saydım. Geriye kalanların hepsi genç kadınlardı.

Yaklaşık on yıldır oturduğum New York kentinden yılda bir ya da iki sefer İstanbul'a gidip seminer veriyorum ya da genç tiyatrocu ve dansçılarla oyun sahneliyorum. Ve bu on yılda ABD ve Batı Avrupa'da canlı tiyatro şovlarına ilgi giderek azalırken Türkiye'de tiyatroda, Covid-19 ortasına karşın, inanılmaz bir canlanma olduğunu ve izleyicilerin ve hatta sanatkarların büyük kısmını (çoğunluğu kadın) gençlerin oluşturduğunu görüyorum.

Ulaşılabilir araştırmalar ve yayınlar olduğu için Batı'daki sakinleşmenin izini sürebilmek ve nedenlerini anlamak güç değil. Avrupa'daki son kapsamlı araştırmayı 2015 yılında Avrupa Tiyatro Konvansiyonu (European Theatre Convention) yaptırıp yayımladı. Bu araştırmada genel nüfusa yönelik işler yapan tiyatroların izleyicilerinin en çok yüzde 25'inin 30 yaş altı olabildiği, yüzde 46'sının yaş ortalamasının 60 olduğu belirlendi.

New York'taki kâr gayeli Broadway tiyatroları piyasayı yoklamak için istatistiksel araştırmaları epey sık yaptırır. 2018 yılında Broadway'e gidenlerin yaş ortalamasının düştüğü müjdelenmişti: müzikallere gidenler ortalama 39, dramatik oyunlara gidenler 51.5 olmuştu (yüzde 66 bayan, yüzde 75 beyaz, ortalama hane geliri 222.120 USD). ABD'de Broadway dışındaki 8.000 kadar kâr maksadı gütmeyen tiyatro kurumu ya da topluluğunu tarayan bir araştırma bilmiyorum ancak bilhassa büyükçe çaplı bölgesel repertuvar tiyatrolarının (regional theater) uzun vakittir izleyici yaş ortalamasının daima yükselmesinden, gişe gelirlerinin düşmesinden yakındığını okuyordum.

2020'de Covid-19 salgınıyla birlikte en hassas bölümü oluşturan yaşını almış tiyatro izleyicisi meskenine kapandı, Netflix'e, YouTube'a alıştı, o ortada 2-3 yıl daha yaşlandı ve tiyatroya dönmedi. Salgın sırasında tiyatro kuruluşları ABD tarihinde hiç görülmemiş ölçülerde devlet yardımı aldılar fakat bu geçiciydi. Bir yıldır repertuvar tiyatroları birer birer kapanıyor ya da programlarını iptal ediyor. 2023-24 dönemi başlayalı beri genç nesillerin ve azınlıkların tiyatroya çekilmesi için stratejiler tartışılıyor. Ne var ki, salgının hapisliği akabinde sokaklara fırlayan gençler barları ve lokantaları dolduruyor, bir müellif tarafından kaleme alınmış bir oyun metninin aktörler tarafından sahnede canlandırıldığı standart tiyatro biçimine yabancılar. Gençler canlı şovlara fakat sansasyonel bir tarafı varsa, umulmadık bir yer, şaşırtan bir teknoloji kullanımı, oyuncuların tv-sinemadan ünlü olması üzere "özne-dışı" nitelikler olursa, "eğlence" niyetine gidiyor. 

Dijital bağlantı öncesinde, en azından Batı ülkelerinde, gazete ve mecmualarda yazan takımlı eleştirmenler vardı. Sanatlar üzere son derece göreli bir alanda fikir yürüten bu insanları gereksiz bulanlar, bilet satışlarını etkilemelerine öfkelenenler çok olurdu. Bu eleştirmenlerin varlığının en değerli yanı şov sanatlarında nereden gelinip nereye gidildiği konusunda pusula fonksiyonu görmeleriydi: Yapıtları ekseriyetle alışıldık ölçütlere nazaran kıymetlendirdikleri için alışıldıktan sapmaya çalışan avangart tiyatroculara sav ve kararlarında referans noktaları oluştururlardı.  

Dijitale geçildikten sonra, bilhassa ABD ve İngiltere'de, tiyatro eleştirmenleri görünmez oldu. Yeni ortamda tenkitler aranıp bulunması gereken internet bloglarına dağılmış durumda ve bunlar önemli gazetelerin maaş ödediği, editörlerin denetlediği profesyoneller olmadıkları için tesirli olamıyorlar. Sonuçta, Batı'da tiyatro nasıl olup nasıl olmaması gerektiği tartışılan bir alan olmaktan en azından şimdilik çıkmış durumda. 

Batı'da tiyatro aktiflikleri baş aşağı giderken Türkiye'de, Covid-19 ortasına karşın, tiyatroyla uğraşmaya ve tiyatro izlemeye merak neden arttı ve artıyor? Neden tiyatro izleyicisinin çoğunluğunu gençler, onların çoğunluğunu da bayanlar oluşturuyor? Benim son derece kayda kıymet bulduğum bu gelişmeleri inceleyen bir kaynak ne yazık ki bulamıyorum (ki bu yazıyı öncelikle o denli bir çalışmayı tetiklemeyi umarak yazıyorum). 

Gözlemlerimi sınamak için aklıma tiyatro biletlerinin satıldığı tiyatrolar.com.tr sitesine girip orada kayıtlı topluluklar listesine bakmak geldi: İstanbul'da olduğu belirtilen 727 şov topluluğu saydım! Bunların yarısı "ismi var, cismi yok" olsa bile 350 sayısı da hiç az değil. Bu sitenin yöneticisi Murat Temel T24'teki bir söyleşide 2023 yılında sisteme 300'den fazla yeni oyun girdiklerini ve bunun bir rekor olduğunu söylüyordu. İnternette biraz bakındım, Türkiye'de ismi "konservatuvar" olan, hepsinde oyunculuk eğitimi verildiğini sandığım 34 okul buldum. Onların dışında sahne sanatları ya da tiyatro eğitimi veren 23 de üniversite fakültesi ya da kısmı gördüm. Bunların yanı sıra oyunculuk eğitimi veren özel okullar ve kurslar da var.

Türkiye'deki bu tiyatro furyası konusunda kısıtlı gözlemlerime dayanarak aklıma gelen ve doğal olarak doğruluğundan hiç emin olmadığım birkaç spekülatif niyetim var:  

Görebildiğim kadarıyla paralı izleyiciyi hedefleyen büyük, değerli yapımlar dışında kalan bağımsız, küçük çaplı tiyatrolara gidenlerin birçoğu epey uzak aralıklardan, toplu taşımayla gidip dönüyor. Bu açıdan, en azından İstanbul'daki tiyatro patlamasına yol açan en kıymetli etken metrobüs ve hayli yeni bir imkan olan metro denilebilir. Gelişmiş toplu taşıma artık kentin çeperlerinde oturan gençlerin merkezlerdeki etkinliklere kolaylıkla erişimini sağlıyor. 

Tiyatrolara giden genç bölümün bunu öncelikle toplumsallaşmak, "insan içine çıkmak" üzere yaptığını sanıyorum. Gençlerin toplumsallaşmak için bar ve lokantalarda buluşması iktisat ve toplumsal kodlardaki değişimler nedeniyle giderek zorlaştı, disko ve gibisi cümbüş yerleri de evvelden olduğu kadar yaygın değil. Tiyatro bir müddettir birkaç arkadaşın buluşup birlikte canlı bir olayı deneyimlemesi için en uygun imkan olabilir. Gerçi yukarda kelamını ettiğim söyleşide de belirtildiği üzere, bir yıl evvel küçük çaplı tiyatrolara 100-150 TL'yi rahatça ödeyebilen gençler artık en az 200 TL fiyatı ödemekte zorlanıyor olabilir. Bu nedenle varlıklılara yönelik, bilet fiyatları epey yüksek, kâr gayeli "İstanbul'da Broadway" tipinde üretimlerin ve bunları üreten üretimci ve yatırımcıların sayısı giderek artıyor. Bu "bütçe farkı" üretilen oyun sayısına nazaran epey az sayıda olan şov yerlerini küçük tiyatrolar için daha da erişilmez kılıyor.

Dünyanın her yerinde tiyatro izleyicisinin büyük çoğunluğu kendi beğenisini ve bedellerini olumlayacağını düşündüğü yapıtları tercih ve talep eder. Şovun kendi şahsî dünyasının bir sağlaması olmasını bekler. Sürprizlere, beklediğinden farklı gelişmelere "bir dereceye kadar" açıktır. Gişe telaşı olan tiyatrolar izleyici çekebilmek için arzını bu talepleri gözeterek yapar, izleyici de ne arz edilmişse onu bilir, onu talep eder. Sonunda aynılaşma ve tekrarlardan oluşan ve niteliği izleyicinin eğitim seviyesinin, alışkanlıklarının ve beklentilerinin belirlediği bir tertip devam edip masraf. Örneğin, şu anda sanıyorum ünlenmiş tv dizisi ya da sinema oyuncularının sahneye çıkarılması izleyici çekebilmenin en kestirme yolu olmuş durumda.

Şimdilerde alabildiğine ağırlaşan Türkiye tiyatro ortamı bana temelde niceliksel bir kalabalıklaşma olarak görünüyor. Yapıtların çoğunluğunun gençler tarafından üretiliyor olmasına rağmen, oyun kalabalığını birçok epey eskilerde kalmış biçimlerde, çoklukla herkesin zati bütünüyle şuurunda olduğu toplumsal ya da ferdî problemleri mevzu alarak ağlatma, güldürme ve heyecanlandırma hedefleyen, "melodramatik" denebilecek yapıtlar oluşturuyor.

Bu oyunları üreten bireylere tercihlerini dünya tiyatrosunda son elli yıldaki hangi tartışmalar ve uygulamalarla hesaplaşarak belirledikleri sorulsa karşılık alınabileceğini sanmıyorum. Tiyatrocular ve izleyicileri ortasındaki bütünüyle lokal alışverişte, yapıtların daha geniş açılardan düşünülüp arz ya da talep edilmesi pek rastlanılan bir durum değil. Yani, bu kadar hareketlenmeye karşılık Türkiye'de de tiyatro nasıl olup nasıl olmaması gerektiği tartışılan bir alan değil (kaldı ki, bildiğim kadarıyla, tiyatrocuların pek azı birbirinin işini görmeye gidiyor). 

Yeni, farklı fikirleri ortaya atmak, denemek her yerde, her vakit tekdüzelik akıntısına karşı kürek çeken, çapı küçük, yeri dar, gişe geliri sıfır civarında dolaşan topluluklara kalır. Kelam konusu tiyatro kalabalığında bu betime uyan oldukça topluluk var ve bunların ortasından az sayıda da olsa kayda paha işler çıkabilmesi gerekir. 

Kime, neye nazaran "kayda değer" diye sorulabilir alışılmış ki. Ben bu kelamı genelde "kanon" olarak anılan kozmik tiyatro geleneğinde bir farklılık ya da yenilik yaratmayı hedefleyen işleri düşünerek kullanıyorum. Bu cinsten gözü pek işler izleyici bulamama kıymetine gerçekleştirilir ve ortaya hesaplaşılması, tartışılması gereken bir tez atılmış olur. Bu tezi duyurup bir perspektife oturtmak ve tartışmaya açmak da beğenisi yerine bilgisiyle yazan eleştirmenlere ve akademisyenlere, bunu görünür kılmak da kâr hedefi gütmeyen sanat kurumlarına kalır. 

Ne var ki, Türkiye'nin kısa tiyatro tarihinde üniversal tiyatro kavramını muhatap alan teşebbüslere rastlanmaz: Bu içine kapalı, yerele endeksli tarih temelde icracı isimlerin ve sahnelenmiş oyunların arka arda sıralanmasından oluşur, "akım" denilebilecek birkaç periyot de Avrupa'da gelişmiş yaklaşımların adaptasyonlarıdır. Anladığım kadarıyla bu gelenek tıpkı çizgide sürüp gidiyor. 

Yukardaki görüşlerimi ziyadesiyle idealist, hatta ütopik bulacaklara sinemadaki gelişmeleri örnek gösterebilirim. Türkiye'de sinema da uzun yıllar içine kapalı, tekdüze ilerleyen bir alandı lakin artık kısa ya da uzun, az ya da çok paraya çıkan çok sayıda (birçoğu belgesel ya da "art-house" olarak anılan sanatsal nitelikte) sinema yapılıyor. Teknolojik gelişmeler nedeniyle Türkiye'de üretilenlerin yanı sıra dünyanın her yerinden sinemalar de izlenebiliyor ve, en kıymetlisi, düşünülüp tartışılıyor. Örneğin, Nuri Bilge Ceylan'ın son sineması Kuru Otlar Üstüne hakkında ben okuyucusu bol platformlarda yarım düzine kadar itinayla yazılmış tenkit yazısına rastladım. Bu bence hem Ceylan'ın hem de öbür sinemacıların sonraki işlerini planlarken yararlanacağı, izleyicileri de farklı kavramlarla düşünmeye iten son derece olumlu bir gelişme.  

Evindeki ekranda izlemek yerine kalkıp bir salona gitmeyi ve bir ölçü para ödemeyi gerektirdiği için tiyatroyla sinemayı karşılaştırmam biraz zorlama görünebilir ancak sonuçta bu yazıyı yazmamın nedeni son on yılda Türkiye'de hem kalkıp tiyatroya gidenlerin, hem de tiyatro üretenlerin sayısında şaşırtan ölçülerde artış olması. Uzun vakit sürmemesi muhtemel bu gelişmenin bir an evvel incelenmesi, neden gençlerin bu ölçüde tiyatro üretmeye ve izlemeye merak sardıklarının anlaşılması, bu bahiste en azından istatistiksel araştırmalar yapılması gerektiğini düşünüyorum.