Su ve toprak yönetiminde sürdürülebilirlik sürdürülebilir mi?

Cem Polat Çetinkaya*

İlk olarak Birleşmiş Milletlerin 1987 tarihli Etraf ve Kalkınma raporundaki (Brundtland Raporu) resmi bir dokümanda yer bulan “sürdürülebilirlik” ve “sürdürülebilir kalkınma” tabirleri, birebir dokümanda “bugünkü gereksinimlerin gelecek kuşakların gereksinimleri ile çelişmeden ve çatışmadan karşılanması” olarak tanımlanmıştı. Bununla birlikte, uzun yıllardan beri araştırmacılar, bilim etrafları, siyasetçiler ve bürokratlar “sürdürülebilir kalkınma” kavramının tanımını tartışmaya devam ediyorlar. Farklı disiplinlerden birçok araştırmacının ortaklaştıkları nokta ise 35 yıldan beri tartışılan bu kavramın iş bilhassa “doğal kaynakların” kullanımı ve idaresine geldiğinde, tahminen de bir 35 yıl daha konsensüse bağlanamayacağıdır.

SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİN TANIMI

Durmadan kulaklarımızda çınlayan “sürdürülebilirlik” ve çabucak gerisinden söylem edilen “sürdürülebilir kalkınma” tabirleri, kavramlaşma sürecinde konulması gereken kuralların ortakça belirlenmesinin zorluğu sebebiyle, muğlak bir düzlemde, herkesin cebinde taşıdığı sihirli sözcükler haline geldi. Bilhassa son vakitlerde kimsenin lisanından düşürmediği bu terim, her kurumun, kuruluşun ve hatta bireylerin kendine nazaran tanım ettiği lakin hayata tam olarak nasıl geçirileceği üzerinde bir türlü uzlaşamadığı tanınan sözcükler listesinin ünlüler koridorunda yerini almış durumda!

Sürdürülebilir kalkınmanın üzerinde uzlaşılan bir kavram olarak karşımıza çıktığı birinci milletlerarası doküman, 1992 yılında yapılan Dublin ve Rio Etraf Kalkınma doruklarında oluşturulan Gündem 21 kararları. Bu kararlarda su, toprak üzere doğal kaynakların kullanılmasında ve idaresinde sürdürülebilirlik yaklaşımı birinci kere memleketler arası alanda benimsendi. Bu yaklaşım daha sonra 2002’de Johannesburg’da yapılan Sürdürülebilir Kalkınma Dünya Tepesi ile de desteklendi. Memleketler arası doruklarda yapılan bu sürdürülebilirlik tanımlamalarında, ekosistemlerin daha uygun korunması ve yönetilmesine atıfta bulunuldu, bilhassa su kalitesi ile su ekosistemlerinin kesinlikle korunması gerektiği belirtildi. Bunun yanında; doğal kaynakların hudutlu ve tesirlere açık olduğu, insan ömrü, etraf ve ekonomik gelişim için gerekliliği, bilhassa su kaynaklarının geliştirilmesi ve idaresinde her düzeyden siyaset geliştiriciler, planlamacılar ve kullanıcılar üzere paydaşların yer alması gerektiği, suyun rekabet eden kullanıcılar ortasında ekonomik bir pahaya sahip olduğu ve bir meta olarak kıymetlendirilmesi gerektiği üzere konular da vurgulandı.

Türkiye de Avrupa Birliği’ne ahenk süreci ve Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri’ne bağlılığını belirten mutabakat ve deklarasyonlar nedeniyle, 1983 yılında kabul edilen Etraf Kanunu’nu, 2006 yılında kapsamlı bir değişikliğe tabi tuttu. Etraf Kanunu’nda sürdürülebilirlik tarifi “Gelecek nesillerin muhtaçlık duyacağı kaynakların varlığını ve kalitesini tehlikeye atmadan hem bugünün hem de gelecek nesillerin etrafını oluşturan tüm çevresel bedellerin her alanda (sosyal, ekonomik, fizikî) ıslahı, korunması ve geliştirilmesi” olarak yer buldu. Bunun yanında ekosistemlerin korunmasının maksat olduğu vurgulanarak, bunun için bölge ve havza bazında planların yapılması da kabul edilmiş oldu.

Hem memleketler arası alanda hem de Türkiye özelinde buluşulan bu ortak hissede açısından bakıldığında, kullanılan kaynakların bugünün refahını sağlarken gelecek kuşakların refahını tehlikeye atmaması temel tarif olarak ortaya çıkıyor. Haliyle bu kavramsal tarifin akabinde neyin, ne halde sürdürülebilir olması gerektiğiyle ilgili normların ortaya konması gerekiyor.

SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİN ÜÇ SAC AYAĞI

Bu noktada sürdürülebilirliğin üç temel sac ayağının iktisat, toplumsal ve etraf alanları olduğu tüm çevrelerce kabul edilmektedir. Temel olarak alınan kararların, uygulanan siyasetlerin, yapılan yatırımların ve bunların işletme prensiplerinin; Etrafa kalıcı ziyan vermeyen, ekonomik olarak verimli (kâr eden olarak okuyun), toplumsal açıdan ise hakkaniyetli olması o faaliyetin sürdürülebilir olması için kâfi görülmekte.

Peki, sürdürülebilirlik sürdürülebilir mi? Bu sorunun karşılığını ararken bu noktadan itibaren bu üç ögeye (ekonomi, toplumsal, çevre) dayalı birçok olgu ve yaklaşım da gözden geçirilmeli.

İlk olarak değinilmesi gereken nokta, insanların bu sac ayağını nasıl algıladığı ve uyguladığı hususu. Genelde, hâkim ekonomik sistem toplumsal olguların ve etrafın üstünde bir tahakküm savındadır ve birçok birey, kurum ve kuruluş açısından da bu görünüm geçerlidir. Bilhassa son 70 yılda iktisadın toplumsal ve çevresel alanları kapsayarak boyunduruk altına aldığı, şekillendirdiği ve insanların refahının fakat bu biçimde sağlanabileceği mitine maruz kalıyor oluşumuz hem kişisel hem de toplumsal algımızı da bu istikamette şekillendiriyor. Buna dayanarak uygulanan makro siyasetler da yaşadığımız iklim ve ekoloji krizlerine neden oluyor.

Diğer yandan yaşadığımız zelzele, sel, kuraklık üzere her doğal afetin akabinde işlerin hiç de o denli yürümediğinin makul bir müddet de olsa farkına varıyoruz. “Ekonomi” gözetilerek alınmayan tedbirler, ucuza gelsin diye gereçten çalınan binaların altında kaybolan canlar, güya mühendisçe bir yaklaşımla tasarlandığı düşünülen ancak birinci gelen selde yıkılan köprüler, seddeler bir müddetliğine de olsa, tabiatın hışmına uğradığımız hissine kapılmamıza neden olur. Aslında etraf denen alan bizim varlığımızı da kapsadığı için bize karşı olması imkansızdır. Nasıl salgın bir hastalık bizim toplumsal statümüzü umursamadan bizi hasta ediyorsa, ortaya çıkan ve olağan olan fakat bize verdiği ziyan nedeniyle olağan dışıymış üzere algıladığımız doğal afetler de aslında varlığımıza kayıtsızdır. Bu açıdan bakıldığında artık asıl doğal etrafın toplumsal ve ekonomik alanı kapsadığı gerçeği ile yüzleşmek mecburî hale gelir.

Birbiriyle çelişen bu iki durumun ortak paydasını oluşturmak ismine sürdürülebilirliğin bu üç alanın kesişiminde olduğu ve muhtaçlık duyulan normların buna dayanılarak oluşturulması gerektiği konusunda tüm kesitlerin anlaştığı rahatlıkla söylenebilir.

Sürdürülebilirlik sürdürülebilir mi sorusuna dönecek olursak, bunun için kurumları da mevcut üç ögeye eklemek gerekir. İnsani faaliyetlerin, mevcut ve gelecek yatırımların ve doğal kaynakların kullanımının sürdürülebilir olması için gerekli siyaset ve uygulamaları ortaya koyacak ve gözetecek kurumların varlığı da normların oluşturulması, gözden geçirilmesi ve güncellenmesi açısından elzemdir.

İş tekrar insanların kurduğu kurumlara varınca, kurumları oluşturan bireylerin ve bunların içinde de siyaset yapan ve karar verici rollerini üstlenenlerin sürdürülebilirlik ile ilgili kâfi bilgi, eğitim, vizyon ve kararlılık sahibi olmaları gerekiyor. Başka yandan kurumların içinde var olan uygulayıcı bürokratların, siyasetin içindeki kanun koyucu ve siyaset yapıcıların, kişi olarak değil ancak prensip olarak kalıcılığı ve istikrarının sağlanması, sürdürülebilirliğin sürdürülebilir olması için ehemmiyet kazanmakta. Bilhassa kurumsallaşmamış kurumların içinde günü kurtaran kararlar, lobi faaliyetlerine ve siyasetin popülist süreksiz tesirlerine maruz kalır. Bu nedenle sürdürülebilirlik ideolojisi dahilinde oluşturulmuş yasal düzenlemelere sadakat gerekir ve bu durum kurumların belli yaklaşımları benimsemesini gerekli kılar. Entegre idare yaklaşımı Dünyada 1970’lerin sonu, 1980’lerin başında ağır etraf problemleri kamuoyunun dikkatini çekmeye başladı. Artık küçük ölçekte ve kısa vadeli, kâr odaklı tahlillerin tahlilden çok sorun yarattığı fark edildiğinden, idare yaklaşımlarının daha kapsamlı olması gerektiği kabul görüyordu. Bu noktadan hareketle hava, su, toprak üzere doğal kaynakların en azından akarsu havzaları hudutları dahilinde entegre (bütünleşik) olarak değerlendirilmesini öngören “Entegre Yönetim” yaklaşımı ortaya atıldı. Entegre idare anlayışı, tıpkı vakitte var olan üç alanda (ekonomi, toplumsal, çevre) baş gösteren sorun ve gereksinimleri bütüncül değerlendirmeyi de kapsamına dahil etti. 1980’ler öncesinde mahallî meselelere mahallî tahliller sunan, yatırımları mahallî tahlillere nazaran planlayan ve işleten yaklaşım tedrici olarak terk edilirken, daha geniş ölçekte birden fazla etkiyi çok disiplinli bir bakış açısı ile değerlendirmeyi öngören entegre yaklaşım evvel Amerika Birleşik Devletleri’nde (Clean Water Act, 1977) daha sonrasında da Avrupa Birliği ülkelerinde (AB Su Çerçeve Direktifi, 2000) uygulamaya alındı. Bu yaklaşım da sürdürülebilirlik üzere tanımlanma meselesinden nasibini aldı, lakin 2000 yılında Küresel Water Partnership (GWP) tarafından yapılan “yaşam açısından vazgeçilmez ehemmiyet arz eden ekosistemlerin sürdürülebilirliğinden ödün vermeden, ekonomik ve toplumsal refahın eşitlik prensibi gözetilerek en üst seviyeye çıkarılması emeliyle, su toprak ve kontaklı kaynakların birlikte geliştirilmesi ve yönetimi” tarifi en yaygın kabul gören tarif haline geldi.

Su ve toprak idaresi açısından entegre yaklaşıma ağır tenkitler de yok değil. Bu tenkitlerin başında, önerilen idare modelinin ögelerinin epeyce geniş ve karmaşık olduğu, bu yüzden uygulamada muvaffakiyet sağlanamayacağı geliyor. Birebir vakitte, birçok araştırmacı önerilen idare modelinin altyapı yatırımlarını tamamlamış, örgütlü toplumsal refah devletlerde uygulanabileceğini vurguluyor. Bilhassa iştirakçi yaklaşımda, sivil örgütlenmesini yapmamış ya da yaygınlaştırmamış toplumlarda problemler yaşanacağı ve “güçlü olan”ın kazanacağı tasası lisana getiriliyor. Bu tenkitler ışığında, tanımlanmış olan sürdürülebilirliğin sürdürülebilirliği bilhassa az gelişmiş ve Türkiye üzere gelişmekte olan ülkelerde pek de imkânlı gözükmüyor.

YENİLENEBİLİRLİK, DAYANIM, İYİLEŞME

Sürdürülebilirliğin normlarını koymada ve izlemede bilhassa FAO, UNDP, UNESCO, Dünya Bankası üzere kuruluşlarca geliştirilen göstergelerin tayini de kıymetlidir. Sürdürülebilirlik göstergelerinin bilhassa üç durumu ölçmeye hizmet etmesi gerekir: Yenilenebilirlik, dayanım ve güzelleşme.

Yenilenebilirlik, sürdürülebilir idaresi istenen kaynağın yenilenerek yerine konabilme kapasitesini gösteren bir kavramdır. Örneğin, bir havzada var olan yüzeysel ve yeraltı su kaynakları hidrolojik çevrim sonucu muhakkak bir devirde yenilenebilmektedir ancak çıkarılan petrolün yenilenebilme mümkünlüğü yoktur. Dayanım, yenilenebilir doğal kaynakların ve ekosistemlerin büyük bir bozulmaya uğramadan iklimsel, çevresel ve beşerî baskı, tesir ve ziyanlara dayanması olarak tanımlanabilir. Atıksu deşarjlarına maruz ırmak, göl üzere bir alıcı ortamın su kalitesinde besbelli bir değişim olmadan kirliliği yutma kapasitesi o ortamın dayanımına bir örnek olarak gösterilebilir. Güzelleşme ise üstte kelam edilen baskı ve tesirlere maruz kalarak hasar gören ekolojik sistemin makul bir mühlet içinde kendini yenileyerek eski durumuna kavuşması olarak özetlenebilir.

Buradaki ana sorun bu denli göstergenin tayini ve değişimlerinin izlenebilmesi için epeyce büyük ölçüde bilginin derlenmesi ve bilgi akışının kesintisiz sağlanmasıdır. Bu akışın duraklaması sürdürülebilirliğin kesintisiz değerlendirilmesini sekteye uğratır. Öteki bir tehdit ise dördüncü ayak olarak tanımladığımız karar verici ve uygulayıcı kurumların, bu bilgilerin işlenmesi ve bilgi üretiminde gereksinim duyulan ağır teknoloji kullanımına erişimi ve eğitim eksikliği nedeniyle uygulayamayışıdır. Çoklukla yeni benzeşim, modelleme, uzaktan algılama, data tabanı üzere karar dayanak araçları kurumlardaki misyonlu çalışanlar açısından güç ve karmaşıktır.

Buraya kadar değinilen sürdürülebilirlik ve entegre idare yaklaşımı kavramlarının günümüzde neden gerekli olduğuna dair yeni fakat üzücü bir örnek ile yazıyı tamamlayalım.

MARMARA GÖLÜ FACİASI VE ALINACAK DERSLER

Gerçekte Gediz Havzası’nın içinde kapalı bir havza olan yani dışa akımı olmayan bir çökelti halindeki Marmara Gölü, güneyinde 1945 yılında inşası tamamlanan bir sedde ile çevrilerek, Gediz Havzası sulamalarında kullanılmak üzere bir gölet haline getirildi. Bilhassa kuzeyinden geçen Gediz Nehri’nin Gördes kolunda inşa edilen Çömlekçi Regülatörü ve doğusunda inşa edilen Adala Regülatörü kanalı ile beslenen Marmara Gölü’nün hacmi bu yatırımlar ile üç katına yükseldi. Gölün güneybatısında inşa edilen bir kanal ile biriktirilen bu sular, Ahmetli Regülatörü ile Turgutlu-Manisa-Saruhanlı ovalarının sulanmasında kullanılmaya başlandı ve 1960 yılında tamamlanacak olan Demirköprü Barajı ile 2011 yılına kadar yaklaşık yüz bin hektarlık alanda Gediz sulamalarının ana kaynağı olarak kullanıldı.

Burada bir parantez açalım. Sulama problemini çözmek için havza geneli tesirleri dikkate almadan 1945 yılında mahallî bir meseleye lokal bir tahlil olarak Gördes kolundan suyun çevrilmesi, o gün için uygun bir tahlil üzere duruyordu. Lakin ilerleyen yıllarda hiç de akla gelmeyen bir yerde kıymetli bir sorun ortaya çıktı: Çölleşme. Gördes kolunun bağlandığı Kumçayı üstündeki Akselendi mevkiinde, azalan akımlar nedeniyle rüzgâr erozyonu ile oluşan kum, bölgeden ırmak ile taşınamaz hale geldi ve bölgedeki tarım yerlerini kaplamaya ve istila etmeye başladı. Durum o kadar vahim bir hal aldı ki 1992 yılında yayınlanan “Genç Indiana Jones Günlükleri” isimli dizinin çöl savaşı sahnelerinin çekimine bile konut sahipliği yaptı! 2000’li yıllarda devlet kurumlarının müdahalesi ile ilerlemesi durdurulan çölleşme meselesinin hala bir tehdit olarak durduğunun altını çizelim ve bahse daha sonra değinmek üzere parantezi kapatalım.

Marmara Gölü yan kollardan transfer edilen sular sayesinde mevsimsel olarak kuruyan bir jeolojik deplasman gölü olma halinden bir göl ekosistemine dönüştü. Hatta 1990’lı yıllarda barındırdığı canlı çeşitliliği ve kuş popülasyonu ile RAMSAR alanı olarak ilan edilmesi bile tartışıldı. 2008 yılında ulusal ehemmiyete haiz sulak alan olarak müdafaa altına alınan Marmara Gölü’nün talihi Gördes kolu üzerine yapılacak ve İzmir’e içme suyu temin edecek barajın bir anda yatırım planına alınması ve inşaatının hızlanmasıyla değişti. Gördes Barajı’nın tamamlanarak 2011 yılında su tutmaya başlamaya “çalışması” ile bu koldan göle iletilen su kesildi ve göl hacmi kıymetli ölçüde azaldı. 2021 ve 2022 yıllarında yaşanan kuraklık ile birlikte göl her iki yılda da yaz aylarında büsbütün kurudu ve ekosistem geri döndürülemeyecek bir ziyana maruz kaldı. Başka yandan planlama ve imalindeki yanlışlıklar nedeni ile onca yatırımla tamamlanan sonrasında bir o kadar yatırımla da tamir edilmeye çalışılan Gördes Barajı, maalesef bölgenin jeolojik yapısının elverişsizliği nedeniyle hiçbir vakit su tutamadı. Marmara Gölü’nün kuruması ile ortaya çıkan yeni arazi ve etrafında bulunan sulak sazlık alanlar da bozulmaya, toprak erozyonu artmaya, bir yandan da civar sakinleri tarafından ziraî toprağa dönüştürülmek üzere yağmalanmaya başladı. Marmara Gölü’nde balıkçılık faaliyetleri de son buldu ve bu sayede geçimini sağlayan halkın değerli geçim kaynaklarından biri yok oldu.

Olay örgüsünü biraz geriye sararsak, yaratılan Marmara yapay sulak alan ekosisteminin üstte açıp kapattığımız parantezin içindeki ekolojik felakete yol açtığını, daha sonra yeniden mahallî bir soruna tahlil bulmak ismine tüm havzaya tesiri değerlendirilmeden alınan yatırım kararının oluşan ekosistemi nasıl yok ettiğini rahatlıkla görebiliriz. Halihazırda geriye işlemeyen bir baraj, yok olan bir sulak alan ve yeniden çölleşme tehdidi ile burun buruna topraklar kaldı. Bu bir dizi karar etrafa ziyan verdi, toplumsal açıdan toplumun refahını etkiledi ve ekonomik olarak meyyit bir dizi yatırıma neden oldu. Kısa vadede o gün için epey yeterli bir tahlil olan tercihler, 50 yıl içinde tüm havzayı tehdit eder duruma geldi.

Bu örnek özelinde ve aslında dünya genelinde, yapılan yatırımların ve faaliyetlerin bütüncül yaklaşım olmadan, sürdürülebilirliğin toplumsal, ekonomik ve etraf alanları dahilinde ele alınmadan gerçekleştirilmesinin sonuçlarını bugünün kuşakları olarak biz üstlenmek durumunda kalmış haldeyiz. Burada gözden kaçırmamamız gereken nokta, içinde bulunduğumuz durumun aslında evvelki kuşağın o vakit için epeyce akılcı olarak aldığı ve uyguladığı kararlar sonucunda oluştuğu! Sonuç olarak, su ve toprak idaresinde sürdürülebilirliğin sürdürülebilir olması Marmara Gölü üzere örneklerden çıkarılacak derslere bağlı. Gezegen üstünde tıbbımızın yazgısı, sorumlu kurum ve kuruluşların, bunun yanında sivil toplum örgütleri, siyasetçiler, çiftçiler üzere tüm paydaşların sürdürülebilirliğin gerekliliğini, bugünü değil geleceği kurtarmak için uzun vadeli tahlillere odaklanılmasının zorunluluğunu, birçok disiplinden birçok uzmanın iştiraki ve toplum kesitlerinin önceliklerde uzlaşması ile sağlanacağını idrak etmelerine bağlı. Hala mevcut şartlar altında, bunun idrak edilmesindeki zorluklar, sürdürülebilirliğin sürdürülebilir olup olmadığı sorusuna olumlu yanıt vermeyi ümitsiz kılıyor. Umarım tüm insanlık, birey olarak sonsuza kadar yaşayamayacağımızı, bizim kadar gezegendeki her canlının da hayat hakkının bulunduğunu ve aslında gelecek jenerasyonların varlığının ve iyiliğinin ekosisteme duyulan hürmet, toplumsal alanda hakkaniyet ve ekonomik refaha dayandığı farkındalığını edinebilir.

*Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi, İnşaat Mühendisliği Kısmı, Hidrolik ABD