İktisatçılar yorumladı: Faiz artırmak enflasyona çözüm mü?

Amerika Birleşik Devletleri'nde korona virüsü pandemisinin akabinde yükselen enflasyon oranının bu ay yüzde 3'e kadar gerilediğinin açıklanması Türkiye'de de tartışma konusu oldu.

ABD'de 2020 yılının haziran ayında yüzde 0,1 olarak açıklanan yıllık enflasyon oranı 2022 yılının temmuz ayında yüzde 9,1'e çıkarak son 40 yılın en yüksek düzeyine ulaşmıştı. Enflasyon, 1 yıllık süreçte yüzde 3'e kadar gerileyerek son 27 ayın en düşük düzeyini görmüş oldu. Bu süreçte ABD Merkez Bankası (FED), 2022 yılının başında yüzde 1'in altında olan faiz oranlarını nizamlı aralıkla yükselterek 2023 Temmuz'unda yüzde 5,25'e kadar çıkardı.

İktisatçıların bir kısmı, ABD'nin faiz siyasetinin enflasyonun düşmesinde tesirli olduğunu belirterek Türkiye üzerine değerlendirmelerde bulunurken bir kısmı ise enflasyonun faiz siyaseti nedeniyle değil, ABD'de uygulanan istihdama yönelik siyasetler sayesinde düştüğünü tabir ediyor.

Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan'ın, "Faiz sebep, enflasyon neticedir" telaffuzuyla birlikte 2019'dan beri uygulanmaya başlanan düşük faiz siyasetinin döviz kurunda artışa ve buna bağlı olarak enflasyona yol açması Türkiye'de iktisatçılar ortasında da fikir ayrılıklarına neden olmuştu. Bir görüş, Merkez Bankası'nın tekrar faizleri artırması gerektiğini, enflasyonun da bu formda dizginlenebileceğini savunurken bir öbür görüş ise enflasyonun asıl sebeplerinden birinin şirketlerin yüksek kâr oranları olduğunu belirterek faiz artırarak toplam talebi önlemeye çalışmanın "acı reçeteyi" halka ödetmek manasına geleceğini savunuyor.

Seçimlerin akabinde Hazine ve Maliye Bakanlığı misyonuna getirilen Mehmet Şimşek ise, "Türkiye’nin rasyonel bir yere dönme dışında bir seçeneği kalmamıştır. Kurala dayalı bir Türkiye iktisadı özlenen refaha ulaşmamızda kıymetli olacaktır. Makro finansal istikrarı önceliklendireceğiz" sözlerini kullanmıştı. Şimşek misyona geldikten sonra Merkez Bankası, birinci toplantısında faiz oranlarını 650 baz puan birden artırarak yüzde 8,5'ten 15'e yükseltmişti. Mart 2021'den beri birinci defa faiz artıran Merkez Bankası'nın 20 Temmuz'daki toplantıda da artışa devam etmesi bekleniyor.

İktisatçılar İlhan Döğüş, Ali Alper Alemdar ve Tansel Güçlü, ABD'de enflasyonun düşmesinde belirleyici olan etkenler ve enflasyon-faiz-istihdam ortasındaki bağ üzerine değerlendirmelerde bulundular.

'FAİZ ARTIRAN İNGİLTERE, ARJANTİN, İSVEÇ'TE ENFLASYON DÜŞMEDİ'

İktisatçı Dr. İlhan Döğüş, ABD’de enflasyonun faiz artırımları sayesinde düştüğünü sav edenlerin faiz artıran İngiltere, Macaristan, Arjantin, İsveç, Yeni Zelanda üzere ülkelerde enflasyonun neden düşmediğini açıklayamadıklarını belirterek "ABD, Kanada, Brezilya, Hollanda, Danimarka, İspanya üzere enflasyonun düştüğü ülkelerde işsizliğin tez ettiklerinin tersine neden azaldığını da açıklayamıyorlar. Faizi ve işsizliği artmamış olan Japonya'da da enflasyon düşüyor. Nihayetinde savundukları enflasyon hedeflemesi, işsizliği artırıp talebi baskılamak üzerine şurası. Faiz artışlarının temel amacı olan işsizlik artışı olmadan faiz artışlarının enflasyonu düşürmekte başarılı olduğunu söylemek, entelektüel açıdan sorunludur" dedi.

'ARZ KAYNAKLI ENFLASYONUN DEVASI TALEBİ BASKILAMAK DEĞİL'

Pandemi sonrası enflasyonun çok talep kaynaklı değil; tedarik sıkıntılarının sebep olduğu arz kısıtları kaynaklı bir enflasyon olduğunu söz eden Döğüş, şu sözleri kullandı:

"Enflasyon zati yüksek olan tekelleşmenin mümkün kıldığı çok kâr fiyatlamasıyla daha da arttı. Arz kısıtları kaynaklı enflasyonun dermanı, talebi baskılamak değildi. Enflasyon çok talep kaynaklı olsa bile, enflasyonun düşmesi için, talebi düştüğünde fiyatı indirilen güçlü mallardaki fiyat düşüşünün, işsizliğin artışıyla gelirler düştüğü için artan talebe fiyat artışı ile yanıt verilen besin üzere dayanıksız mallardaki fiyat artışının üzerinde olması lazım. Bu ise her vakit mümkün değil. ABD’de işsizliğin düşüşüyle bir arada sağlam mal tüketimi arttı. Halbuki faiz artışını savunanlara nazaran talebin baskılanması gerekiyordu enflasyonun düşmesi için. Evet, faiz artışları, yarattığı resesyon beklentisiyle güç ve emtia fiyatlarını aşağı çeker lakin güç ve emtia fiyatlarındaki düşüş daha fazla Ukrayna Savaşı’nın tesirlerinin sönümlenmesinden ötürüdür."

'ENFLASYON FED SAYESİNDE DEĞİL, İSTİHDAMI DESTEKLEYEN MALİYE SİYASETİ SAYESİNDE DÜŞTÜ'

Enflasyonun FED sayesinde değil, üretimi ve istihdamı destekleyen maliye siyaseti sayesinde düştüğünü vurgulayan Döğüş, faiz artırımının devam etmesi durumunda enflasyonun tekrar yükselebileceğine dikkat çekerek, "Hükümetin maliye siyasetiyle desteklediği 793 bini imalat dalında olan istihdam artışı, harcamaların, talebi arttığında üretimi artırılan güçlü tüketim mallarına yönelmesini sağladı ve bu üretim artışı da ünite maliyetleri düşürdü. Üretim ölçüsündeki daralma, güç maliyetlerindeki düşüşten daha büyük olsaydı ünite maliyet artacak, enflasyon düşmeyecekti. Meğer üretim ölçüsündeki artış, girdi maliyetlerindeki artıştan büyük olursa ünite maliyet düşer, enflasyon da baskılanabilir. FED, faizi ekonomiyi resesyona sürükleyecek seviyeye getirirse, daralan üretimle yükselecek olan ünite maliyet ve artan işsizlikle dayanıksız tüketim mallarına yönelecek olan talep, enflasyonu tekrar üst çekecektir" diye konuştu.

'FİRMALAR HEM ENFLASYONU HEM KÂRLARINI YÜKSELTTİ'

St. Francis College, New York İktisat Kısmı Öğretim Üyesi Ali Alper Alemdar da global ölçekte yaşanan enflasyonun temel sebebinin pandemi nedeniyle üretimdeki ani duraklama, tedarik zinciri ve lojistiğin durmasından kaynaklı olduğunu hatırlattı. ABD’de 2019’un dördüncü çeyreğinden 2020’nin ikinci çeyreğine olan periyotta işsizliğin yüzde 3,6’dan yüzde 13 üzere bir düzeye geldiğine değinen Alemdar şunları söyledi:

"Bu sırada Trump rekor düzeyde kamu harcamaları yapsa da bu harcamalar direkt işsizleri ve düşük gelirleri kurtarmaktan çok büyük şirketleri ve finansal dalı kurtarmaya yönelik olmuştu. Keza, yüzde 13 işsizlik varken, ABD borsaları o devirde rekor kırıyordu. Covid nedenli kısıtlamaların yavaştan kalkması da ekonomik toparlanmayı süratlice beraberinde getirmedi. Hem tedarik zincirindeki sorunlar hem de emekçi açığı ABD’de uzun mühlet bir sorun olarak devam etti. Bunun yanı sıra Rusya-Ukrayna savaşı ve Çin ile yapılan restleşmeler, global bedel zincirindeki aksamaları devam ettirdi. Doğal olarak süreksiz olarak görülen enflasyonun çabucak geçmeyeceği anlaşıldı. Bu sebeplerin yanı sıra, tahminen de en kıymetlisi, enflasyonist devirde büyük firmalar piyasa güçlerini kullanarak, fiyatları maliyet artışlarının çok üzerinde arttırarak hem enflasyonu hem de kârlarını arttırdılar. Şirketler hali hazırda miktarsal genişlemeyle yaşanılan varlık balonlarının keyfini sürerken, üzerine olağan üstü kârlar koyabildiler."

'ABD'DE ENFLASYONUN AZALMASININ SEBEBİ FAİZ ARTIRIMI DEĞİL, İSTİHDAMIN VE ÜRETİMİN ARTMASI'

ABD’deki güç ve besin fiyatlarında önemli bir gerileme görüldüğünü belirten Alemdar, "Biden periyodunda uygulanan, neoliberal periyoda nazaran agresif diyebileceğimiz kamu yatırımlarıyla desteklenen bir ekonomik toparlanma modelinin işlemeye başladığını görebiliriz. Bilgilere baktığımızda, Ortodoks iktisadın inancının bilakis FED'in faiz artışlarının enflasyon üzerine manalı bir tesir yapmamış olduğunu gözlemliyoruz. Bunun nedeni ise faiz artışlarının, FED'in beklediği işsizliği yaratamamış olması ve istihdamın hala daha güçlü olmasıdır. Ortodoks iktisadın ezberinden çıktığımızda, enflasyonun azalmasının sebebinin istihdamın ve üretimin artması olduğunu görebiliyoruz. FED'in ise faiz artışlarının neredeyse global finans piyasalarını çöküşe sürüklediğini de unutmamız gerekiyor" diye konuştu.

'SERMAYENİN NEDEN OLDUĞU SORUNUN 'ACI REÇETESİ' İŞÇİLERE ÇIKARTILIYOR'

Alemdar, "Enflasyonun devam etmesinin ve düşmesinin gecikmesinin temel sebebi şirketlerin enflasyonist periyotta elde ettikleri çok kârlar olmasına rağmen, ortodoks iktisatçıların önerdiği siyasetler faiz arttırımı ile işsizliğin yaratılması, münasebetiyle talebin bastırılacağı kanısıyla enflasyonu denetim etmektir. Bu sermayenin neden olduğu bir sorunun ‘acı reçetesini’ işçilere çıkarmaktan diğer bir şey değildir. Aslında çokça ve birçok defa de yanlış olarak kullanılan servet transferi tam da bu biçimde gerçekleşmektedir" sözlerini kullandı.

''FAİZ ARTTI DA ENFLASYON DÜŞTÜ' DEMEK KOLAYCILIK'

Munzur Üniversitesi, Bankacılık ve Finans Kısmı Öğretim Üyesi Dr. Tansel Güçlü de FED'in açıklamalarının ardındaki mantığın tüketim ve talebin baskılanması gerekliliği üzerine şurası olduğunu ve işçilerin harcanabilir gelirlerinin enflasyonun olağan şüphelisi olarak görüldüğünü söz ederek, "Dolayısıyla FED enflasyonu siyaset faizi yoluyla düşürmeyi hedeflerken bunu işçi hane halklarının talebini odağına alarak gerçekleştirmeye çalışıyor. Pekala bu durumda kısmi fiyat artışları ve istihdam artışlarının olması tam tersine bu dezenflasyonist bir sürecin gerisindeki mekanizmayı tetikliyor olamaz mı? Üstelik meta ve güç fiyatları düşerken, besin enflasyonu global olarak düşüşe geçmişken bunu söylemek mümkün değil mi? Bana kalırsa bunların tartışılması gerekiyor. 'Faiz arttı da enflasyon düştü' demek hem kolaycılık hem de yanlışsız değil" dedi.

'ENFLASYONİST SÜRECİN GERİSİNDE ÇOĞUNLUKLA KÂRLAR VAR'

Güçlü, "Halbuki enflasyonun sebeplerine baktığımız vakit IMF bünyesinde yapılan çalışmalarda dahi enflasyonist sürecin ardında çoğunlukla kârların olduğu açıkça görülüyor. Bununla ilgili peş peşe çalışmalar yayınlanıyor. Bilhassa memleketler arası nakliyecilik bölümündeki tekelleşmenin önemli bir enflasyonist süreci tetiklediği tarafındaki tespitleri kesinlikle göz önüne almalıyız" diye konuştu.

'ENFLASYONLA GAYRETİN YÜKÜ AMERİKA İŞÇİ SINIFININ ÜZERİNDE'

"Şunu açıkça söylemek gerekir ki FED'in enflasyon hedeflemesinden günümüze kadar gelen siyaset dizaynlarının belirleyenleri geniş bölümlerin talebi ve işsizlik oranlarıdır" diyen Güçlü şunları söz etti:

"Bütün bu bahsettiğimiz gelişmelere karşın Federal Açık Piyasa Komitesi’nin son tutanağında 'emek piyasasının sıkılığından' ve 'istihdamın artışından' hala enflasyonist riskler olarak bahsedilmektedir. Hala bu taraftaki gelişmeleri 'dikkatle' izlemektedirler. Yani enflasyonun sebebi karlar da olsa, monopolleşme de olsa ve ayrıyeten süreç kârlar lehine ilerlese de enflasyonla çabanın yükü Amerikan fiyatlı çalışanların üzerindedir. Türkiye için de gibisi bir döngüyü tetikleyecek gelişmelere yol açıyor tabi bu durum da. Türkiye’nin dinamikleri tahminen başka bir tartışma konusu lakin para siyaseti ve faize sıkıştırılan bir enflasyon tartışması enflasyonist süreci her türlü fiyatlı çalışanların yüklenmesi gereken yük olarak sonuçlanmakla malul kalıyor. Maliye siyaseti ise her taraftan bir 'denk bütçe' tartışmasına sıkışmış durumda. Halbuki maliye siyasetini hem ABD için hem de Türkiye için fiyatlı sınıflar lehine devreye sokmak mümkün ve gerekli. Bu tartışmaların yapılması lazım."