Ekonomi Dünyası: Savaşın gölgesinde 100. yıl ve kişi başı gelirde nasıl sınıfta kaldık?

Cumhuriyetimiz 100 yaşında... Fakat yüzüncü yılı, Gazze'de Filistinlilere uygulanan ve Ortadoğu'da bir savaşa dönüşme tehlikesi taşıyan; emperyalist güçlerin takviyesiyle bir siyonist soykırımının gölgesinde kutluyoruz.

Sadece, Ortadoğu değil, ABD-Nato'nun Ukrayna'da Rusya'ya karşı sürdürdüğü savaş da yüzüncü yılda ülkemiz açısından dert verici bir seyirde sürüyor.

100 yıl evvel Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları emperyalist güçleri yenerek, ileriye yanlışsız büyük ve vizyoner bir ihtilalle Cumhuriyet'i kurmuştu. 100 yıl sonra emperyalist güçler dünyayı ve kaynakları tekrar paylaşmaya yönelik savaşlarla tekrar tıpkı bölgede cirit atıyorlar.

Gerçi yüzüncü yılda Cumhuriyet ve onun bedellerinden pek bir eser kalmadı. Demokrasi, laiklik, hukuk sistemi, ferdi özgürlükler, eğitim, sıhhat, pak toplum ideali... Bunların hepsinde inanılmaz derecede geriye gittik.

CUMHURİYETİN TÜM YATIRIMLARI YOK DEĞERİNE SATILDI

Konuya iktisat cephesinden bakacak olursak; Cumhuriyet'in temel unsurlarından biri olan devletçilik ve kamuculuk anlayışı külliyen terkedildi. Kamu ismine yeni bir yatırım yapılmadığı üzere 1986'da başlayan ve son 21 yıldır AKP iktidarı devrinde sürat kazanan özelleştirme atakları ile Cumhuriyet'in birinci devirlerinde kurulan tüm fabrika ve işletmeler özel kesime satıldı. Santrallar, limanlar, telekom, petrokimya, rafineri, kömür, madenler, demir-çelik, çimento, dokuma, gübre, şeker, İnhisar vd.

1986'dan beri kamuya ilişkin toplam 71 milyar doların üzerinde varlık satılırken, bunun 63 milyar doları AKP iktidarı periyodunda gerçekleşti. AKP periyodunda özelleştirmelerin, toplam içindeki hissesi yüzde 88'dir.

Stratejik kıymetteki onlarca kuruluş birkaç yıllık vergi geliri değerine satıldı. Kelamın özü: Cumhuriyet'in birikimi son 20 yılda haraç mezat satılırken, binlerce çalışan işinden oldu, fiyatları azaldı.

BEKLENEN REFAH ARTIŞI SAĞLANAMADI, GERİMİZDEKİ ÜLKELER BİZİ GEÇTİ

Ayrıca Cumhuriyet, işçilere, çalışanlara beklenen refah artışını sağlayamadı. Ücretlilerin geliri 1980 ve 90'lı yıllar ile bilhassa son üç yıldır dini referanslı faiz düşürme siyasetiyle denetimden çıkan enflasyon karşısında erirken, enflasyon ile önemli bir servet transferi yaşandı, varlıklı kesim servetine servet kattı.

Tabii servetini katlayanlara son 20 yıldaki Beşli Çete'de olduğu üzere her iktidar periyodunun yeni zenginlerini de eklemeliyiz. Öteki yandan yoksulluk arttı, işsizlik tepe yaptı.

Kişi başı ulusal gelirimizin seyri de yoksullaşmanın, istenilen refah düzeyine ulaşamamızın en bariz göstergesi...

62 YIL EVVEL 1.7 KAT DAHA VARLIKLI OLDUĞUMUZ KORELİLER ARTIK BİZDEN 3 KAT VARLIKLI

1960 yılında Türkiye'nin kişi başına ulusal geliri 275 dolar iken, Güney Kore'nin 158 dolarlık kişi başı gelirinin 1.7 kat üzerindeydik. Lakin Kore süratle büyüdü, gereken yatırımları yaptı, insan kaynağını yetiştirdi, gereken devirde gereken teknolojilere tartı verdi ve 1980 yılında Türkiye'yi geçti (Türkiye 1.560, G.Kore 1.715 dolar).

Daha sonra Türkiye, 2013 yılında kişi başına 12.507 dolarlık kendi doruğuna çıksa da devamını getiremedi, inişe geçti. 2013 yılında Romanya 9.407 ve Bulgaristan 7.687 dolardaydı. Türkiye'yi, 2017'de Romanya, 2018'de de Bulgaristan geçti.

ROMANYA VE BULGARİSTAN DA TÜRKİYE’Yİ GERİDE BIRAKTI

Dünya Bankası'na nazaran, 2022 prestijiyle Türkiye'nin kişi başı GSYİH'sı (gayrisafi yurtiçi hasıla) 10.616 dolar, Bulgaristan'ın 13.773, Romanya'nın 15.892 ve Güney Kore'nin 32.255 dolar. 62 yıl evvel 1.7 kat daha güçlü olduğumuz Koreliler artık bizden 3 kat güçlü.

Romanya 2010'daki 8.400 dolar düzeyinden Avrupa Birliği üyeliğinin ivmesiyle kişi başı gelirini neredeyse ikiye katlayarak, 15.892 dolara çıktı ve artık bizden 1.5 kat daha güçlü.

Bari kişi başı gelirde dünya ortalamasını geçseydik. O da olmadı. Dünyada kişi başı ortalama GSYİH; 12.647 dolar. Türkiye, 2005 yılında dünya ortalamasını geçti ve 2017’ye kadar üzerinde devam etti. Lakin o tarihten bu yana makas açılıyor.

SON DURUM: BEYHUDE PARA ARAYIŞI SÜRÜYOR, EN AZ 100 MİLYAR DOLARA MUHTAÇLIK VAR

Son durum şu; Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, para bulma cinslerine tam gaz devam ediyor. ABD'den İngiltere’ye, petrol zengini Arap yarımadasından Azerbaycan'a kadar gezmediği ülke, çalmadığı kapı kalmadı. Lakin beyhude...

Zaten ekonomistler söylüyor: "Şimşek'in yana yakıla bütün dünyayı dolaşarak aradığı sıcak para bu şartlarda gelmez." Zira Türkiye çok riskli bir ülke haline geldi ve ABD'de hazine kağıtlarının faizleri yükseliyor. Dünyada jeopolitik riskin yükseldiği periyotta Amerikan hazine tahvilleri daha inançlı bir yatırımdır.

Diğer yandan ivedilikle paraya muhtaçlığımız var. Prof. Dr. Hayri Kozanoğlu hesapladı: Önümüzdeki bir yılda 27.2 milyar doları kamuya, 36.5 milyar doları özel kesime ilişkin olmak üzere toplam 63.7 milyar dolar dış borç ödemek zorundayız. Cari açıkla birlikte en az 100 milyar dolar taze kaynak gerekiyor.

Şunu da ekleyelim: Yandaş şirketlerin yaptığı köprü otoyol, hastaneler ve başkalarına gelecek yıl 4.7 milyar dolar ödeme yapılacak. Bunun 2.24 milyar doları kent hastanelerine, 2.14 milyar doları köprü ve otoyollara, 143 milyon doları da Avrasya Tüneli’ne... Bu projelere 2017-2023 ortasında bütçeden toplam 16.824 milyar dolar harcandı.

ABD VE ÇİN’DEN HABERLER GÜZEL LAKİN GLOBAL İKTİSATTA TABLO PARLAK DEĞİL

Küresel iktisattan gelen sinyaller pek parlak değil. Milletlerarası Para Fonu'nun (IMF) varsayımları ve raporlarının ötesinde geçtiğimiz aylarda global ekonomik aktivite de pek ümit verici değildi. Evet, ABD ve Çin'de bariz düzgünleşme işaretleri var. Öteki bölgelerde sakinlik yaşanıyor ve global ticaret hacmi, nakliyecilik endeksleri üzere göstergeler iç açıcı değil.

Birkaç bilgiyle devam edelim: Ağustos'ta global sanayi üretimi yalnızca yüzde 0.4 arttı. Tekrar Ağustos'ta global ticaret hacmi yüzde 3.8 düştü ve son bir yıldır artmadı; bu da sakinlikle dengeli bir işaret.

Dünyanın en büyük iki iktisadı olan ABD ve Çin, 2023'ün birinci yarısındaki besbelli yavaşlamanın akabinde üçüncü çeyrekte biraz daha süratli büyüme sinyalleri verdi.

ABD ÜÇÜNCÜ ÇEYREKTE YÜZDE 4.9 BÜYÜDÜ

ABD iktisadı yılın üçüncü çeyreğinde beklentilerin üzerinde bir performans gösterdi. Güçlü istihdam piyasası ve tüketici harcamalarının tesiriyle iktisat Temmuz-Eylül periyodunda yıllık yüzde 4.9 oranında büyüdü. Beklenti yüzde 4.5 civarındaydı. Bu, 2021'in son üç ayından bu yana görülen en büyük artış oldu. İkinci çeyrekteki büyüme ise yıllık yüzde 2.1'di.

Merkez Bankası'nın (FED) yüksek faiz oranlarıyla harcamaları kısmaya çalışmasına karşın tüketiciler beklenenden çok harcama yaptı. Hakikaten Eylül ayında tüketici harcamaları yüzde 0.7 artış gösterdi. Tüketici harcamaları ABD'deki ekonomik faaliyetin üçte ikisinden fazlasını oluşturuyor.

ÇİN’DE GİDİŞAT DÜZGÜN LAKİN TİCARET ZAYIFLIYOR

Çin iktisadı de ikinci çeyrekteki çöküşün akabinde üçüncü çeyrekte büyümeye geri dönmüş üzere görünüyor. Çin limanlarında elleçlenen konteynerlerin hacmi, Eylül ayında yüzde 8 arttı. Eylül'de elektrik üretimi yüzde 9 arttı.

Ancak, global konteyner nakliyeciliğinde fiyatlar, yaz boyunca yükseldikten sonra Eylül ve Ekim aylarında yine düştü. Bu da nakliyeciliğe yönelik talebin zayıf kaldığına dair öteki bir işaret...

Örneğin, Japonya'da hava kargo hacmi külfetli durumda; Narita Havaalanı'ndan yapılan kargo yüklemeleri yüzde 23 azaldı ve rastgele bir güzelleşme belirtisi de görünmüyor.

İhracat odaklı firmaların yükte olduğu ve bu tarafıyla global ticaret için uygun bir gösterge olan Güney Kore'nin KOSPI-100 pay senedi endeksi, Temmuz sonundan bu yana global ticaret endeksindeki düşüşe paralel olarak inişte ve kayıp yüzde 12'yi buldu.

AVRUPA, DÜNYANIN EN ZAYIF BÖLGESİ OLDU

Avrupa, yüksek güç fiyatları ve Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin akabinde ticaret akışının bozulmasının yanında inatçı enflasyon ve yüksek faiz oranlarının birlikte tesiriyle çaba ediyor ve şu an için global iktisat için en zayıf bölge durumunda...

Almanya merkez bankası Bundesbank'a nazaran ise, ikinci çeyrekteki sıfır büyüme ve birinci çeyrekteki yüzde 0,1'lik daralmanın akabinde iktisadın bu yılın üçüncü çeyreğinde daralmış olması olası.

Avrupa Merkez Bankası (ECB) arka arda 10 sefer artırılan faiz oranlarının akabinde Perşembe günü yaptığı toplantıda faiz artırımı yapmama kararı aldı. Fakat bu karar, Avrupa ekonomisindeki güzelleşmeyi yansıtmıyor. Zira Almanya'nın yol açtığı sakinliğin eşiğindeki Euro bölgesi iktisadı gitgide kötüleşiyor.

LAGARDE: YÜKSEK FAİZLER EKONOMİYİ ZAYIFLATIYOR

ECB Lideri Christine Lagarde, enflasyonun hala "çok uzun mühlet çok yüksek" kalmasının beklendiğini belirttikten sonra, "Euro bölgesi iktisadı zayıf kalmaya devam ediyor. Son bilgiler imalat üretiminin düşmeye devam ettiğini gösteriyor. Bastırılmış dış talep ve sıkı finansman şartları, yatırım ve tüketici harcamaları üzerinde giderek daha fazla baskı yaratıyor. Hizmetler kesimi de daha da zayıflıyor. Bunun nedeni, zayıflayan sanayi faaliyetinin öbür bölümlere yayılması, yüksek faiz oranlarının tesirinin genişlemesidir. İktisadın yılın geri kalanında zayıf kalması muhtemel” dedi.

Avrupa sakinlikle boğuşurken, Avrupalılar da fakirleşiyor. Kişi başı gelir de ABD ile Avrupa ortası uygunca açılıyor. 2022’de ABD’nin kişi başı GSYİH’sı 76.399 dolar iken Avrupa’nın 37.150 dolar oldu.

OTOMOBİL GREVİNDE UZLAŞMA, SENDİKA ÇALIŞANLARI SATTI MI?

ABD'de yaklaşık altı haftadır süren araba personelleri grevinde Ford ve sendika (Birleşik Otomotiv Personelleri - UAW) rekor fiyat artışını içeren bir mutabakata vardı. Ford ile sağlanan uzlaşmanın General Motors (GM) ve Chrysler'in ana şirketi Stellantis'teki emekçilerin devam eden grevlerine de tahlil örneği olması bekleniyor.

Ford ile sendika ortasındaki muahede, dört buçuk yıllık mühlet boyunca birinci yıl 11'lik bir artışla birlikte toplam yüzde 25'lik bir fiyat artışını içeriyor. En düşük fiyatlı süreksiz çalışanların maaşlarında ise periyot boyunca yüzde 150'den fazla artış olacak. Mutabakat 57 bin Ford çalışanını kapsıyor, personellerin 16 bin 600'ü grevdeydi, öbürleri üretimi sürdürüyordu.

Ford CEO Jim Farley, Kentucky kamyon, Michigan ve Şikago montaj fabrikalarında üretimin tekrar başlayacağını, 20 bin Ford çalışanını işe geri çağıracaklarını söyledi. ABD Lideri Joe Biden, süreksiz muahedeyi takdir ettiğini bildirdi.

Grev 15 Eylül'de başlamıştı. Sendikanın 88 yıllık tarihinde üç araba üreticisinin tamamında tıpkı anda yapılan birinci grevdi. Sendika dört yıl için yüzde 40 artırım istiyordu. Bu nedenle birtakım emekçi temsilcileri ve sol kümeler sendikanın çalışanlara ihanet ettiğini ve grevi satışa getirdiğini savunuyor. UAW Lider Yardımcısı Chuck Browning ise, "tarihi bir zafer" kazandıklarını tez etti.

Sendika, şirketlerin en kârlı fabrikalarında greve giderek motor sanayisi devleri üzerinde baskı oluşturdu. Araştırmalara nazaran, grevden kaynaklanan kestirimi toplam ekonomik kayıp 9.3 milyar dolara ulaştı. Grev yalnızca General Motors'a haftada 200 milyon dolara mal oldu.

SİLAH ŞİRKETLERİ ÜRETİMLERİNİ 7 KAT ARTIRMANIN PEŞİNDE…

Ukrayna savaşı ABD'nin iki büyük silah üreticisinin ciro ve kârının artmasına neden oluyor. Önümüzdeki periyotlarda bu kanlı sanayinin kârını daha da artırması bekleniyor.

Lockheed Martin, General Dynamics ve oburlarının Ukrayna ve İsrail için yüz binlerce topçu mermisi, yüzlerce Patriot füzesi, hava savunma sistemleri zırhlı araçlar vd. üretmesi önümüzdeki çeyrek yıllardaki finansal sonuçları etkileyecek.

Lockheed Martin bu yılın üçüncü çeyreğinde beklentilerin üzerinde 16.9 milyar dolar ciro ve 1.7 milyar dolar net kâr açıkladı. General Dynamics'in üçüncü çeyrek cirosu yüzde 6 artışla 10.6 milyar dolar ve net kârı da 836 milyon dolar oldu.

Bakın, General Dynamics'in mali işler yöneticisi Wall Street analistlerine ne diyor:

"Ayda 14 bin topçu mermisinden çok süratli bir halde 20 bine çıktık. Bu üretim kapasitesini 85 bine ve hatta ayda 100 bine kadar çıkarmak için programın ilerisinde çalışıyoruz. İsrail'in durumu bu talep üzerinde üst istikametli bir baskı yaratacaktır."

KENDİNE İLİŞKİN BÜYÜME ENDEKSİ OLAN VE ÇİN’DE SEVİLEN BİR BAŞBAKANIN ÖLÜMÜ

Çin'de eski başbakan Li Keqiang öldü. 63 yaşındaydı. İstifasından aylar sonra ani bir kalp kriziyle yaşama veda etti. Devlet Lideri Şi Cinping devrinde 10 yıl başbakanlık yaptı. Mart ayında vazifesi Li Qiang'a bıraktı.

Çin'in yıllık yüzde 7.5 üzere süratli büyüme periyotlarında misyon yaptığından ve refahın adil bölüşümü yolundaki konuşmalarından ötürü sevilen bir siyasetçiydi. Çinliler, Li'nin vefatına toplumsal medya paylaşımlarında oldukça yer verdiler, Çin'in dış dünyaya açık kalacağına kelam verdiği periyoda ilişkin görüntüleri, bileklerine kadar çamurun içinde sel mağdurlarını ziyaret ederken çekilmiş fotoğraflarını paylaştılar. Bu ortada, "halk için uygun bir başbakan" üzere tabirlerin yer aldığı birçok paylaşım da sansürlendi.

BBC, hukuk mezunu Li'yi "Mühendislerin hâkim olduğu bir Partide, Çin'in ekonomik problemlerini onlara tahlil bulmanın bir yolu olarak dürüstçe ve kamuoyu önünde kabul ederek 'olduğu üzere söylemesiyle' tanınan bir ekonomistti" diye tanımlıyor.

Kendine ilişkin bir Li Keqiang endeksi vardı. 2007 yılında Liaoning Eyaleti Parti Sekreteri iken, vaktin ABD büyükelçisine, GSYİH sayılarının ekonomik sıhhati kıymetlendirme bakımından güvenilmez bulduğunu söylüyor. Li, büyümeyi tahlil etmek için farklı üç göstergeyi kullandığını belirtiyor: Demiryolu kargo hacmi, elektrik tüketimi ve banka kredisi ödemeleri…