'Dur, fotoğraf çek ve yürü'

Yirminci yüzyılın kayda paha simalarından Susan Sontag, müellif, sanatçı, aydın ve aktivist olmanın yanı sıra yazılarıyla fotoğraf sanatına taraf vermiş, güçlü bir teorisyendir. Birinci olarak The New York Review of Books’ta yayımlanan ve fotoğraf üzerine yazdığı bir dizi denemenin bir ortaya gelmesiyle ortaya çıkan 'Fotoğraf Üzerine' (1973) kitabında, fotoğraf sanatının ideoloji başta olmak üzere, başka disiplinlerle ve hülasa hayatla olan ilgisini irdeler. Nasıl olduğunu kendisinin de anlamadığı ve sezgisel bir halde yazılan bu denemeler -"yazdığım bir deneme öbürünü, öbür deneme… bir başkasını doğurdu" diyerek açıklar üretimini- Sontag’ın, Berger’le birlikte bu sanatı direkt etkilemesine neden olan temel bir izlek sunar.

Altı kısım halinde toplanan yazılarda fotoğrafın varoluşundan tarihine, hedefinden amacına, toplumsal bilimlerle olan münasebetinden sanatın öteki kısımlarıyla olan (özellikle fotoğraf ve sinema) bağıntısına kadar pek çok bahis ve temaya değinen Sontag, her sanatkarın yaptığı üzere sanatı gerçeklik olgusu üzerinden ele alır. Fotoğrafın, öz itibariyle gerçekle direkt kontaklı olduğunu, Platon’un mağarasına kadar uzanarak açıklamaya soyunan Sontag’a nazaran, "Fotoğraf toplamak, dünyayı biriktirmektir." İçinde mecazdan bağımsız düşünüldüğünde ziyadesiyle yapay ve eksik olarak nitelenebilecek bu tarif, içeriği açısından felsefi bir tabana oturur. Çünkü toplama sürecinin kendisi, gerçekle kurulan alakanın, gerçeği "ele geçirme çabasının" sonucu olarak ortaya çıkar. Bir üretici olarak fotoğraf sanatkarı, gerçeğe hükmetmeye, ona sahip olmaya çalışır. Bu iradi hal Sontag’ın teorisinin başat şartını meydana getirir. Ona nazaran, "Bir şeyin fotoğrafını çekmek, fotoğraflanmış olan o şeyi ele geçirmektir." Bu yanıyla bakıldığında bilgi olgusunun ehemmiyetine vurgu yapan Sontag, mevcut çalışmasında her ne kadar anti-kapitalist bir tutum alsa da direkt Marksist bir perspektiften hareketle fikirlerini yoğurduğunu söz etmez. Halbuki Marksizm’in temel metinlerinde şuur oluşturma hali, başka bir yer meblağ. Sontag, bu yanıyla klasik ideolojinin gerçeği yorumlama biçimini sahiplenirken insanın bilinçlenme haline direkt değinmez ve fotoğraf çekme hareketinin sonucunda ortaya çıkan print edilen objeyi, "herkesin yapabileceği ya da edinebileceği gerçeklik minyatürleri" olarak tanımlar. Bu bağlamdan hareketle fotoğrafın gerçekliği yakalayan bir varoluşa sahip olduğu görüşünü reddeder. Bir diğer deyişle, ona nazaran fotoğraf, sadece dünyayı yorumlamanın bir yoludur.

Sontag’ın çalışmasıyla ilgili sayfalarca süren bir kıymetlendirme yazılabileceği üzere -konuyla daraltmak gerektiği için- bu yazıda hayatı yetmediği için göremediği toplumsal medya ve fotoğraf bağlantısı üzerinde duracağız. Sontag, kitabında turizm ve fotoğraf bağlantısı üzerinden, aslında bugün herkesin tekraren kez şahit olduğu, bazılarının toplumsal medya aracılığıyla saatlerini harcadığı bir uğraşının ön eleştirisini yapar. Yazıyı daraltmamızın ve bugünle ilişkilendirmemizin temel niyetlerinden biri de hayatı böylesine meşgul eden bir uğraşı üzerine kelam etme heyecanımızda yatıyor.

SOSYAL MEDYA VE FOTOĞRAF İLİŞKİSİ

Sontag’a nazaran, bir kişinin (turist) yeni bir yer gördüğünde, bir yerle tanıştığında fotoğraf makinesine (bugünün cep telefonuna) sarılmasının nedeni o kişinin etrafa duyduğu güvensizlikte yatar. Bu yolla –fotoğraf çekme suretiyle- içine düştüğü yeri zapturapt aldığını düşünen kişi (turist), tıpkı vakitte fotoğraflama aksiyonunu bir belgeleme niyetiyle kullanır. Çünkü bir dilek objesi haline dönüşen yeni yerler keşfetme hali, "çıkılmak istenen seyahatin yapıldığının, belirlenen programın uygulandığının ve dilek edilen cümbüşün yaşandığının tartışma götürmez delilleri fonksiyonunu görecektir." Bu yanıyla fotoğrafın tüketim olgusunun hizmetinde olduğunu öne süren Sontag’a nazaran, -bugünle direkt bağlı olarak- fotoğrafın sınıf tanımayan ontolojisinin altını çizer. Bazıları ziyarete gittiği Fransa’da Eyfel Kulesi’ni çekerken, bazıları de günlük hayattaki küçük seyahatleri sonucunda vardığı yeni yerleri fotoğraflar aracılığıyla yine üretir. Sontag’ın "deneyimi teyit etmek" olarak yorumladığı bu hareket, bir şaşkınlık halinin sonucunda ortaya çıkar. Ona nazaran, bir turist yeni yerler gördüğü vakit, ne reaksiyon vereceğini bilemez ve karşılaştığı objeyle özne olarak kendisi ortasına fotoğraf makinesini koyar. "Bu hareket, deneyime bir form biçer: dur, çek ve yürü." Bu halin, kitabın yazıldığı vakitte, bilhassa Batılı (ve Japon) turistler için geçerliğini koruduğunu argüman eden Sontag’a nazaran, "Bir fotoğraf makinesiyle dolaşmak, işe boğulmuş insanın tatildeyken çalışmamasının ve kendisinden eğlenmesinin beklenmesinin doğurduğu tasayı yatıştırmaya fayda." Bir öbür deyişle bu beşerler, "çalışmanın dostça bir taklidi sayılabilecek olan bir harekete meylederek, gönül ferahlığıyla fotoğraf çekebilirler."

Sontag’ın işaret ettiği turist ve fotoğraf bağlantısı, bugün toplumsal medya mecraları tarafından anbean tekrar üretilir. Bugün, bir evrak görevi gören fotoğraflama hali, delil olmanın yanı sıra bir teşhir niteliğe kavuşmuş durumdadır. Geçmişe göre artık sırf yerin "sunulmadığı" fotoğraf çekme ve yayınlama hareketi, bugün kişinin kendi kendini sunma –özellikle selfie çekiminden haseple- sonucuna uzanır. Sontag bu durumu, her insanın içinde güçlü bir fotoğraf çekme dürtüsü bulunduğu fikri üzerinden açıklar. Deneyimin şahsen kendisi, artık bir görme biçimine dönüşmüştür. Münasebetiyle "bir deneyim edinmek, onun fotoğrafını çekmekle birebir şey haline gelir." Bu fikrini Mallerme üzerinden ispatlamaya soyunan Sontag, onun, dünyada yaşanan/olan her şeyin bir kitapta sona ermek için bulunduğu fikrini fotoğraf üzerinden açıklar: Günümüzdeyse her şey bir fotoğrafta sona ermek için vardır.