Dostum dostum!

Jülide Seçkin

İlk hikayelerini 80’li yıllarda yayınlamaya başlayan ve reklamdan diziye, tiyatro oyunlarından gazete yazılarına kadar geniş bir yelpazede üretimlerde bulunan Mehmet Bilal Dede’nin yeni romanı 'Unutmadan', geçtiğimiz günlerde İthaki Yayınları etiketiyle raflardaki yerini aldı. 'Unutmadan', ismiyle müsemma bir kitap. Dede, "unutma" sorununu kitap boyunca çeşitli sorularla tartışırken, bunun karşısına koyduğu "hatırlama" seçeneğinin de o denli çok pak olmadığını söylüyor.

Kitabın kaba kıssasına bir bakalım;

70’li yıllar… Fırat, Karadeniz’in küçük bir kasabasında ailesiyle birlikte yaşayan bir gençtir. Üniversiteye girebilmek için İstanbul’a, halasının meskenine gelir ve imtihana hazırlık kurslarına başlar. Başlar ancak bu durumdan onun haricinde kimse mutlu değildir. Tutucu bir bölgenin anlayışsız insanlarıyla çevrilidir Fırat’ın etrafı. Ona "başka bir insan mümkün" fikri de esasen İstanbul’da gelir.

Fırat, Beyazıt’taki bir öğrenci aksiyonunun çekimine kapılmış giderken birden bir çatışma çıkar. Fırat da koşuşturmaca esnasında düşer lakin bir el onun omzuna dokunur, onunla ilgilenir. Böylece Fırat’ın hayatı yalnızca o an değil, bütünüyle değişir.

ÜSTÜ ÖRTÜK DUYGULAR

Halbuki o elin sahibi olan Yılmaz, Fırat’ın hayatında böylesi bir tesire sahip olduğunu bilmez. Hatta bunu romanın sonuna kadar öğrenemez. Onun bildiği tek şey, yardıma muhtaçlığı olan birine yardım etmektir.

Fırat’ınsa ona bu kadar büyük manalar yüklemesinin elbette çeşitli sebepleri vardır. Bir sefer, Yılmaz hayatında gördüğü en aydın, en yardımsever, en uygun konuşan ve en etkileyici insandır. Fırat bir yandan Yılmaz’la vakit geçirirken, bir yandan da ona karşı büyük bir hayranlık beslemeye başlar. Ne var ki bu kısa müddetli dostluk 12 Eylül’le birlikte onları apayrı yerlere savurur. Ortalarına yıllar, ülkeler girer ancak Fırat’ın hisleri asla değişmez.

Meseleyi buradan düşününce Fırat’la Yılmaz’ın bağlantılarındaki tek hissin dostluk, arkadaşlık olmadığını düşünmeye başlarız. Fırat’a nazaran Yılmaz, bir öğretmen, sığınılacak bir aile ve tıpkı vakitte bir sevgili üzeredir. Elbette bu sevgililik bahsi, üstü örtük birtakım duygusal ve cinsel tansiyonlarla karşımıza çıkar. Net bir formda lisana getirilmez. Lisana getirilmediği için de daha bir ön plandadır.

12 EYLÜL BELASI

Başta söylemiştik; kitabın temel tartışması "unutmaktır" diye. Pekala ya kimi, neyi unutmak? Nasıl unutmak?

Dede, unutma sıkıntısını hem ferdi hem toplumsal manada tartışır. 12 Eylül ülkeyi, ülkenin kalbini öncesi ve sonrası olarak ikiye ayırır. İşin kişisel tarafı elbette devrimcilere vurulan büyük darbeyle ilgilidir. Yakalananların bir kısmı işkencelerde, idam sehpalarında veyahut kimliği belli kurşunlarla katledilirken, bir halde hayatta kalanlar ya da yakalanmayanlarsa yurt dışına kaçmaya çalışırlar. Böylelikle ortaya o denli vahim bir tablo çıkar ki hangisinin daha makûs bir son olduğu bile aşikâr değildir.

Bu hengamede ölmeyip ölmekten beter olanlardan biri de Yılmaz’dır. Lakin onun serüveni yalnızca ihtilal yerine darbeyle karşılaşmış örgütlü bir devrimcinin yaşadığı yıkımdan ibaret değildir. Yılmaz Almanya’da o denli makûs şeylerle uğraşır ki duygusal taraftan de çöker, neredeyse kaybolur sarfiyat. Onu hayata bağlayan tek şey Doğu Almanyalı eşi ve çocuğu değil, imzasız bir belge halinde Türkiye’deki bir yayınevine gönderdiği şiir belgesidir.

Yılmaz, unutmakla hatırlamak ortasında bocalarken kendini kaybetmiş bir savaşçıdır. Fırat üzere geçmişi hasretle anmaz veyahut şimdiki hayatının eksikliklerini geçmişin avuntusuyla sıvamaz. O dosdoğru, paşa paşa acı çeker.

Zaten kitabın ilerleyen kısımlarında hastalanıp hafızasını yavaş yavaş yitirmeye başlaması da her şeyin tuzu biberi olur. Fırat, çok fazla sıfat yüklediği fakat hiçbir sıfatın da içini dolduramadığı Yılmaz’la kalan son günlerini geçirirken histen duyguya savrulur.

DEĞİŞEN ÜLKE

Unutma sıkıntısının toplumsal istikameti de kendine bu kısımlarda belirli eder. Fırat ve Yılmaz yaşlı iki adam olarak eski üniversitelerinin civarında, evvelce içki içtikleri, kitap aldıkları yerlerde gezerlerken İstanbul’un ne derece değiştiğini güya birinci sefer fark ederler. Oturdukları her yer, konuştukları her insan onlara yabancı gelir. Adeta diğer bir ülkede geziniyor üzeredirler.

Ülkenin bu derece değişip belleğini yitirmesi elbette 12 Eylül’le ilintili bir şeydir. Soruna buradan bakınca kişisel ve toplumsal manada unutmanın birbirini üreten bir kısırdöngü olduğunu düşünmeye başlarız.

Ancak Fırat unutmanın her türlüsüne karşı çıkarcasına, Yılmaz’la ilgilenmeye devam eder. Tabiri caizse, yıllar evvel Beyazıt aksiyonunda Yılmaz’ın Fırat’ı tutup kaldırması üzere, artık de Fırat Yılmaz’ı kaldırmaya çalışır. Bütün bunlarsan sonra o denli bir noktaya ulaşırlar ki ortalarındaki alakanın ismi değersiz bir detay olur çıkar.

'Unutmadan', yalnızca bir kitap ismi değil, bir temennidir. Unutmaya bu derece meyyal bir toplum olduğumuz şu günlerde Dede’nin bize sorduğu sorulara kulak kabartmakta yarar var. Çünkü her toplumun olduğu üzere, her insanın da unutmadan yapması gereken birtakım şeyler vardır.