Bir aile tarihinin sayfaları

Yalnızlık, sorumluluk ve acı, insanı erken büyütüyor. Bu süreci "Başka türlü yaşansaydı nasıl olurdu?" sorusu izleyebiliyor, savruluşlar, aidiyet problemleri, gerçek ve yapay kaygı ayrımı da hakikatleri görmeyi sağlıyor.

Yokluktan yeni bir hayat türetmek, alışmak yahut bir biçimde hayata karışmak da bu sürecin bir kesimi. Marilynne Robinson, 'Evlerden Uzak’ta bu minvalde bir büyüme kıssası anlatıyor.

Annelerini kaybeden Ruth ve Lucille, birincinin anneanneleriyle, akabinde halalarıyla ve teyzeleriyle yaşamak durumunda kalırken hem yaş alıyor hem de acının açtığı yolda süratle olgunlaşıyor. Annenin dolmayacak boşluğunda bocalayan iki kardeş, bir yandan da kendileriyle ilgilenen insanların tertibine ayak uydurmaya çalışırken yalnızlık üzere kıymetli bir gerçeği yaşayarak öğreniyor.

'HAYATIN DEĞERLİ SIRADANLIĞI'

Ölümler, kaçışlar ve terk edilişler ortasında çoğunlukla yersiz-yurtsuzluğu tadarak büyüyen Ruth’un ve Lucille’in öyküsü karşımıza çıkıyor 'Evlerden Uzak’ta. Ailedeki en suçsuz iki kişi olan bu çocuklar, hayatın sert yüzüyle karşılaşıp ayakta kalmaya uğraşıyor.

Söz konusu "aile" öyküsünün anlatıcısı Ruth, hem kız kardeşi Lucille’le ruh hallerini ve yaşadıklarının kendilerinde bıraktığı izleri hem de yakınlarıyla anılarını lisana getiriyor.

Ailedeki en farklı karakter ise Ruth’un ve Lucille’in teyzeleri Sylvie, üç kız kardeşler: Molly, Ruth ile Lucille’in annesi Helen ve Sylvie. Onların da yaşadığı felaketler ve süratli büyüme hikayesi var: "Sylvie kahvesini iki şekerle içiyordu, Helen kızarmış ekmeğini biraz yanık seviyordu, Molly de tereyağsız. Bunlar daima bilinirdi. Nevresimleri Molly değiştiriyordu, zerzevatları Sylvie soyuyordu, bulaşıkları Helen yıkıyordu. Bunlar değişmezdi. Vakit zaman Molly iade edilmemiş kütüphane kitabı var mı diye Sylvie’nin odasını arardı. Kimi bazı Helen bir tepsi kurabiye yapardı. Çiçek demetlerini konuta Sylvie getirirdi. Bu dört dörtlük sükunet konuta babalarının vefatından sonra yerleşmişti. O olay hayatlarını temelden sarsmıştı. Vakit, hava ve gün ışığı şok dalgası üzerine şok dalgası getirmişti, şoklar büsbütün tükenene kadar. Derken vakit, yer ve ışık tekrar durulmuş, hiçbir şey titreşmez, hiçbir şey eğilmez olmuştu. Felaket tıpkı trenin kendisi üzere gözden kaybolmuştu, ardından gelen sükunet felaketten evvelki sükunetten daha büyük değildiyse de o denli görünmüştü ve hayatın değerli sıradanlığı sudaki bir suret üzere kolay kolay eski hâline geri dönmüştü."

Helen’ın meskeni terk edişi ve yedi yıl sonra iki çocukla annesini ziyarete gelişi, ailenin tarihindeki kıymetli dönemeçlerden biri. Annesinin Helen’a da torunlarına da bu yedi yılla ilgili bir şey sormaması ise bahsi geçen tarihteki karanlık noktalardan. Ruth, tüm bunların hem şahidi hem de anlatıcısı; felaketlerin, tanıdık sanılan şeylerin içinde şekillendiğinin farkında olan bir anlatıcı. Bu rolü ya da vazifesi, teyzesi Sylvie’ye bir parantez açmasını gerektiriyor: "Sylvie aleyhine söylenebilecek tek şey, annesinin onun ismini ne vasiyetinde ne rastgele bir sohbette anmasıydı. Olumsuz bir tesiri vardı bunun üzerimizde ancak biz de büyük halalarımız da özel olarak korkulacak bir şey görmüyorduk bunda. Oradan oraya dolaşıp durması, sürgün edilmesindendi yalnızca. Bir yerden bir yere sürüklenmesi, şöyle etraflıca bir düşünülünce tek başına yaşamayı tercih etmesinden fazlasına alamet değildi tahminen, parası olmadığı için de müşkül duruma düşmüştü."

Sylvie’nin yalnızlığı ve ailede bir kenara itilmişliği ile Ruth’un ve Lucille’in kimsesizliği birbirine benziyor bir noktada. Üçlünün zarurî buluşması ise gecikmiş bir tanışma ve birbirini tanıma öyküsüne dönüşüyor. Oradan da çocukların arka arda sorularıyla aile tarihinin sayfalarının açıldığı yaşanmışlıklar silsilesinin anlatımına…

İZAHA MUHTAÇ GERÇEKLER

Ruth ve Lucille, annelerine benzettiği Sylvie’yle yaşamaya başladıktan sonra, geçmişten o güne ailenin karakterine, kendine has taraflarına ve farklılıklarına dikkat kesiliyor. Haliyle belirli yorumlar da yapıyorlar: "Artık niyeyse ailecek diğerlerine karşı biraz mesafeliydik. En düzgün niteliklerimizin en dürüst tanımıydı bu, en berbat kusurlarımızın da en hoşgörülü tanımı. Kendi kendimize yettiğimizi bir an olsun unutturmuyordu bize meskenimiz. (...) Büyüklerimiz yüksek zekanın ailemizin özel bir niteliği olduğu konusunda temin etmişlerdi bizi. Tüm hısım akraba ve cetlerimiz, dikkat cazip ve azımsanmayacak bir zekaya sahip insanlardı, gerçi nedense hiçbiri bu dünyada başarılı olmamıştı. Çok kitabi beşerler, dedi anneannem aksi bir gururla, Lucille ile ben de ileride başarısızlığa uğramayı beklediğimizden, tenkitlerin önüne geçmek için okur da okurduk. Ailem bizim öyleymiş üzere düşünmekten hoşlandığımız kadar zeki değildiyse bile saf bir yanılgıydı bu zira zeki miyiz değil miyiz kimsenin umurunda değildi pek. Beşerler hafif resmî halimizi ve sakin zevklerimizi diğerleriyle ortamıza biraz aralık koyma isteğimizin işareti olarak yorumladı her vakit. Bu da kimsenin umurunda değildi ve istediğimiz oldu."

Ailenin geçmişine bakmakla birlikte, teyzelerinin hâline ve hareketlerini de gözlemliyor iki kardeş. Hatta Sylvie’nin "sağlam ayakkabı olmadığını" düşünmeye başlıyorlar. Bu, teyzelerinin kendilerine ziyan vereceğini hissetmelerinden değil, onun ayrıksılığından kaynaklanıyor. Diğer bir deyişle teyzeleriyle yaşamaktan rastgele bir memnuniyetsizlik duymuyorlar, sadece onun sıra dışılığına alışmaya çalışıyorlar. Şöyle bir terslik mesela: "Sylvie, kendi açısından, bin yıllık bir şimdide yaşıyordu. Eşyanın bozulup parçalanması Sylvie’de her vakit taze bir hayret, üzerinde, çok da durulmayacak bir hayal kırıklığı yaratıyordu."

Evi çekip çeviren Sylvie’nin karşısında çocuklar, kendine has büyüme problemleriyle uğraşıyor. Bununla birlikte, vakit zaman teyzeleriyle gerginlikler yaşıyorlar. Bilhassa de Lucille. Sylvie’nin "göçebe alışkanlıkları"nı tuhaf buluyor.

Annelerinin gölgesi ömürlerinin üstüne düşen ve onun mevti ya da terk edişi hakkındaki boşlukları tamamlamaya çalışan Ruth ve Lucille, teyzelerinin geçmişini de öğrenmeye uğraşırken kurduğu yeni tertibe ayak uydurmaya çabalıyor. Bu ortada anneanneleriyle ve halalarıyla anıları da tartışmaların içinde kendine yer buluyor. Doğal bir de geçmişin muhasebesi var: "Arkadaş edinmeye ya da basmakalıp cümbüşlere hiçbir vakit sahiden muhtaçlık duymamıştık. Hayatımızı karanlıkta kaybolmuş çocuklara has o keskin ve daimi dikkatle seyrederek ve dinleyerek geçirmiştik. Azıcık ışık olsa bize büsbütün tanıdık gelecek bir coğrafyada allak bullak bir hâlde kaybolmuş üzereydik. Sesleri, halleri neye yoracaktık, elimizi kolumuzu nereye koyacaktık. Duyularımıza çok az şey çarpıyordu, onların da hepsi şüpheliydi."

Robinson, iki kardeş ve çeşitli periyotlarda onlara göz kulak olan akrabaları aracılığıyla iç içe geçmiş yalnızlık, aile, yabancılaşma, kaybediş, büyüme, aidiyet ve yersiz-yurtsuzluk öyküleri anlatıyor. Ruth’un "yalnızlık mutlak keşiftir" kelamı ise bu anlatımı pekiştiriyor. Onun sıkıntıyı derinleştiren bir diğer cümlesi daha var: "İnsan başıboş ve yalnızken yalnızlığın utançları durmadan ağırlaşır."

Robinson’ın anlattıkları, tıpkı vakitte tedirginliğin, boşluğun ve çelişkilerin öyküsü. Lucille ve Ruth, iki kardeş ve Sylvie ortasındaki tansiyonun, üçlünün bağlantısındaki noksanlıkların ve hatta uzaklığın, sessizliklerin ve gürültünün hikayesi. "Hafıza kayıp duygusudur, kayıp da bizi peşinden sürükler" cümlesi de bu hikayenin özü.

Gerçeklerden ve yaşanmışlıklardan arta kalanların, hayaller ve ihtimallerle tamamlandığı 'Evlerden Uzakta’da Robinson, sıradan hayatların sıra dışılığını, öteki bir deyişle yükünü, iki kardeşin uzak ve yakın geçmişteki aile kıssası üzerinden anlatıyor. Dağıtılan bir ailede yalnız kaldığını hisseden Ruth’un ve Lucille’in kıssası, tıpkı vakitte hüzünlü sükûnetler ve gürültülü isyanlar da içeriyor. "Gerçeklerin hiçbir şeyi izah etmediği, asıl izah edilmesi gerekenin gerçekler olduğu", yokluğun tek hakikat haline geldiği bir öykü bu.